Кіріспе

Американдық тарихшы Паула Фредриксен (1951 жылдың 6 қаңтарында Кингстон қаласында туған) – американдық тарихшы және ерте христиан дінін зерттеуші. Ол 1990 жылдан 2010 жылға дейін Бостон университетінде Уильям Гудвин Аурелио атындағы Киелі кітаптар профессоры лауазымын атқарды. Қазір зейнеткерлікте, 2009 жылдан бері Иерусалимдегі Еврей университетінің салыстырмалы діндер кафедрасында арнайы шақырылған профессор болып жұмыс істейді. Фредриксен христиан дінінің тарихында, Екінші храм иудаизмінде пайда болған апокалиптикалық мессиандық сектадан бастап, Рим империясының соңғы кезеңіндегі үкімет құрамына енуіне және Рим империясынан кейінгі Батыста (1-7 ғасырлар) күш алуына дейінгі даму жолын зерттейді. Ол түрлі ежелгі Жерорта теңізі аймағындағы халықтардың – түрлі діндерді ұстанатындардың, яһудилердің және христиандардың – жоғары құдайлар, апокалиптикалық күштер, аспан денелері, құдайлар, рухтар және құдайға жақын адамдар сияқты ерекше әлеуметтік тұлғалармен қарым-қатынас жасауын қалпына келтіру үшін жұмыс істейді. Фредриксеннің «Иисустан Мәсіхке дейін: Исаның алғашқы бейнелерінің шығу тегі» кітабы «Иисустан Мәсіхке дейін: Алғашқы христиандар» атты «Фронтлайн» деректі фильмінің негізі болды. Фредриксен 2013 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Бұрын католик дінін ұстанған, кейін яһуди дініне ауысты.

Білім

Фредриксен Велсли колледжінде Дінтану және Тарих мамандықтары бойынша екі дипломды бітірді, 1973 жылы Phi Beta Kappa құрметті дипломмен аяқтады. Санкт-Хильда колледжінде бір жыл теологияны формалды түрде оқығаннан кейін, 1974 жылы Оксфорд университетінен теология бойынша диплом алды. Фредриксен 1979 жылы Принстон университетінен Дінтану тарихы бойынша философия докторы (Ph.D.) ғылыми дәрежесін алды.

Мансап

Фредриксен өзінің еңбек жолын 1978 жылы Принстон университетінің дін кафедрасында лекциятор болып бастады. 1979-1980 жылдары Стэнфорд университетінің діни зерттеулер кафедрасында оқытушы болды. Ол Берклидегі Калифорния университетіне көшіп барды, онда 1980 жылдан 1986 жылға дейін тарих кафедрасында ассистент-профессор, ал 1986 жылдан 1989 жылға дейін Питтсбург университетінің діни зерттеулер кафедрасында доцент болып жұмыс істеді. 1990 жылдан 2010 жылға дейін Фредриксен Бостон университетінде Уильям Гудвин Аурелио атындағы Киелі кітап профессоры болды. 2013 жылдың сәуірінде ол Америка өнер және ғылым академиясының (AAAS) мүшесі болып сайланды. Швецияның Лунд университеті (2017 ж.).

Иса

Фредриксен ежелгі христиандықты екі тұрғыдан қарастырады: кейінгі Екінші ғибадатхана дәуіріндегі иудаизм (шамамен б.з.б. 200 жылдан б.з. 70 жылына дейін) және соңғы Латын Батысы (әсіресе 4-5 ғасырлардың ортасы). Фредриксеннің айтуынша, осы ғасырлар бойы адамдардың басым көпшілігі өздерінің жеке құдайларына табынып, ғалымдардың конвенция бойынша «мәжүсилік» деп атап жүрген әртүрлі культтар мен әдет-ғұрыптардың жиынтығын құрады. Фредриксен еврей дінінің әртүрлі формалары грек-рим мәжүсилігінің кең ауқымында дамығанын, ал христиандықтың әртүрлі формалары еврей дінінің және мәжүсиліктің әртүрлі түрлерінде пайда болғанын атап көрсетеді. Контекст мазмұнға әсер етеді: барлық осы мәдениеттер бір-біріне өзара ықпал етті. Кейінгі Екінші ғибадатхана дәуіріндегі иудаизм, яһуди отанында немесе диаспорада болсын, ерте христиандық қозғалыстардың алғы шарты болды. Олардың дамуына және, демек, Фредриксеннің осы кезеңдегі зерттеулеріне екі тұлға басымдық тартады: Назареттен шыққан Иса және оның елшісі Пауыл. Иса мен Пауылды ерекшелендіретін көптеген мәдени және әлеуметтік айырмашылықтарға қарамастан (тіл – арамей/грек, орналасқан жері – яһуди территориялары мен Иерусалим/диаспора, тыңдаушылары – яһудилер/мәжүсилер), бұл екеуі бір сенімде біріккен. Екеуі де Израильдің Құдайы зұлымдықты жеңіп, өлгендерді қайта тірілтіп, өмірлерінің ішінде мәңгілік бейбітшілік пен әділдік орнататынын үйреткен. «Исадан Мәсіхке» еңбегінде Фредриксен Пауылдың хаттарында және төрт Евангелияда бейнеленген Исаның бейнелерін зерттеді, олар қозғалыс диаспорада таралып, өзінің бастапқы пайғамбарлығынан асып кеткенде өзгеріске ұшырады: «Құдайдың Патшалығы жақын!» (Марк 1.15). «Назареттен шыққан Иса, яһудилердің Патшасы» еңбегінде ол тарихи тұлғаны қайта құруға көшті. Марк, Матай және Лұқаның (Исаны негізінен Галилеяда, Иерусалимге бір ғана және өлімге әкелетін сапармен орналастырады) емес, Жохан Евангелиясының хронологиясына жүгіну арқылы Фредриксен Исаның неге айқышқа шегеленіп, бірақ оның ізбасарлары шегеленбегеніне жауап берді. Пилат пен бас діни қызметкерлер Исаның апаттық хабарымен таныс еді – Құдай, емес адам әскерлері оның Патшалығын орнатады – сондықтан Иса саяси және әскери тұрғыдан ешқандай қауіпті емес екенін білді. Бірақ Иса Пасах мейрамын тойлау үшін қалаға соңғы сапарында қалың жұрт оны Мәсіх деп жариялай бастады. Иосиф Флавийдің айтуынша, «осы мерекелерде бүлік шығуға бейім», сондықтан бұл алаңдаушылыққа себеп болды. Оның Иса және Августин туралы кітаптарындағы эпизодтық көріністері «Пауыл: Мәжүсилердің елшісі» кітабында бірікті. Мәсіхтің елшісі Пауыл мәжүсилердің яһуди болуы міндетті емес екенін үйретті (еркектер үшін сүндеттелуді білдіреді). Олар Римнің Иерусалим ғибадатханасын қиратуынан (70 ж.) бұрынғы Мәсіхтік қозғалыстың жалғыз куәсі болып табылады. Пауыл басқа ұлт адамдары яһуди болуы керек емес деп ойламады, бірақ олар яһуди бола алмайды: ол келісім бойынша сүндеттелу тек ер баланың өмірінің сегізінші күнінде ғана жүргізіледі (Филиппіліктерге 3.5). Патшалық өзінің өмірлік кезеңінде орнайтынына сенген Пауыл жаңа дін құруды, тіпті яһуди дініне қарсы дін құруды да жоспарламады. Сондықтан Фредриксен шақырады, Пауылды тек яһуди діні шеңберінде түсіну керек. Латын тіліндегі аудармада «Пауыл» деп аталатын Августин еңбегі Августиннің «адам еркі, Құдайдың рақымы, түпкі күнә және тағдыр» туралы негізгі ілімдерінің бастауы болды. Ол дәлелдеді, адамның моральдық агенттігі азайып бара жатқан қабілет күйінде, Адамның ұрпақтан ұрпаққа мұра еткен күнәсі үшін әділ жаза. Бұл Римдіктерге жасаған түсіндірмелер Августиннің шебер туындысы «Құпиялар» алдындағы кіріспе болды. Фредриксен бірінші ғасырдың яһуди Пауылын және төртінші ғасырдың соңындағы Августин Пауылын бірге қарастырып, салыстыра берді. Ол олардың «еркіндікке айналуы» туралы ғалымдардың бағалауларын салыстырды. Ол екеуінің де тән және қайта тірілу туралы идеяларын талдады. Ол олардың Израильдің тағдыры туралы ойлары арасындағы қашықтықты өлшеді. Ол Августин Пелагийге қарсы Пауылды қару ретінде пайдаланғанын анықтады. Ол күнә, құтқарылу және Құдай сияқты мәселелер бойынша олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын зерттеді. Фредриксен сондай-ақ Августинді басқа ежелгі теологтармен де сұхбаттастырды: Тикониймен (христиандық мыңжылдық туралы); Оригенмен (Пауыл және яһуди заңы туралы; күнә және құтқарылу туралы); және Севильялық Исидормен (яһудилер туралы). Бірақ Августин Фредриксенді таң қалдырды, ол «яһудилер» идеясы оның теологиясын қалыптастырғанын зерттегенде. Августин өмірінде (354-430 ж.) яһудилер ұзақ уақыттан бері мәжүси христиандығына қарсы теріс үлгі ретінде қарастырылып келді. Шындығында, Августин өзінің христиандық қарсыластары, донатистерге қарсы стандартты яһудиге қарсы риториканы қолданды: яһудилер «жаман» болуы мүмкін, бірақ донатистер, оның пікірінше, тіпті нашар. Бірақ оның бұрынғы діні, манихейлікке қарсы яһудилікке қарсылығына қарағанда, Августин ойдан тыс нәрселерді ойлады. Ол Иса, түпкі апостолдар және тіпті Дамасктан кейін Пауылдың яһуди заңын яһуди түсінігінде сақтағандарын үйреткен. Оның пікірінше, яһудилердің жалғасуы шіркеуге пайдалы, өйткені олар арқылы Киелі кітап мәтіндері белгілі әлемге еніп үлгерді. Ең батыл айтқанда, Августин яһудилердің Құдайдан артық қорғаушысы жоқ екенін, ол мәжүси немесе христиан болсын, олардың яһуди өмірін кедергі етуге тырысқан әрбір басшысын жазалайтынын мәлімдеді. Демек, христиандықты тарихи тұрғыдан түсінуді жақтаған Августин, сонымен қатар яһудилер мен яһуди дінінің принципиалды христиандық теологиялық қорғанысын жасады. Оның дәстүрлі яһудиге қарсы риторикасы қаншалықты жағымсыз болса да, оның оң идеологиясы, Фредриксен қорытындылайды, түпкілікті, батыл және бірегей болды. Августиннің ерекше ілімі Батыс Рим империясының құлауын бастан кешірді, соңында орта ғасырлардағы крест жорықтары кезінде яһуди өмірін сақтап қалды.

Жарияланымдар

1982 жылы Фредриксен Августиннің «Римдіктерге жолдаған хаты» бойынша екі ерте туындысын латын тілінен аударды, қатарластырылған аудармасымен бірге. Бұл екі зерттеу Августинге төрт жыл ішінде оның шедевр туындысын – «Өзімнің өмірім» атты еңбегін жазуға дайындады. 1988 жылы Фредриксен «Иисустан Мәсіхке дейін» атты кітабын жариялады, онда бірінші ғасырдағы Иисус бейнесінің түрлі даму жолдары көрсетілген. Кітап 1988 жылғы Йель университетінің баспасы губернаторларының үздік кітап сыйлығын жеңіп алды. 1999 жылы Фредриксен тарихи Иисус туралы «Назареттен шыққан Иса, яһудилердің патшасы» атты кітабын жариялады. Кітап Ұлттық еврей кітап сыйлығына ие болды. 2000 жылы Бостон университеті оны үздік факультет кітабы деп таныды. 2004 жылы Фредриксен Мел Гибсонның «Мәсіх құмарлығы» фильмін сынап, 2006 жылы «Мәсіх құмарлығы» туралы: даулы фильм көтерген мәселелерді зерттеу» атты кітабында осы сынды кеңейтті. Бұл кітапта Августиннің яһудилер мен иудаизм туралы тұжырымдары христиандық антииудаизм мен империялық шіркеудің діни азшылықтарға қарсы күш қолдануының заманауи контекстінде қарастырылған. 2012 жылы Фредриксен «Күнә: Бір идеяның ерте тарихы» атты еңбегін жариялады, онда Иоанн Баптист пен Гиппоның Августині арасындағы ғасырларда адамзат пен Құдай туралы көзқарастардың қалай өзгергені зерттелді. Кітап Фредриксеннің 2007 жылғы Принстон университетінде өткен Спенсер Траск лекцияларының негізінде жазылған. 2017 жылы Фредриксен «Пауыл: Бұтқа табынушылардың елшісі» атты кітабын жариялады, онда Пауылды оның туған иудаизміне қарсы емес, оның ішінде қарастырады. 2018 жылы кітап Америка баспагерлер қауымдастығының дін саласындағы үздік кітабы үшін «Проза» сыйлығын жеңіп алды. 2018 жылы Фредриксен «Христиандар еврей болған кезде» атты кітабын жариялады, онда Иерусалимдегі алғашқы христиан қауымының еврейлік апокалиптикалық сенімдерін, тарихтың соңғы буыны екеніне сенген негізін қалаушы буынды дәлелдеді. Христиандық антисемитизмнің академиялық және халықтық формалары Фредриксеннің екі антологиясын тудырды: «Иса, иудаизм және христиандық антииудаизм: Холокосттан кейін Жаңа өсиетті оқу» (Адель Рейнхартцпен бірлесіп; 2002) және «Мәсіх құмарлығы» (2004; 2005, Мел Гибсонның фильмі) сондай-ақ Дэвид Ниренбергтің осы тақырыптағы негізгі еңбегіне деген құрметін білдірді. 2020 жылы Йельде өткен «Шаффер лекцияларында» «Пауылдың хаттары, христиандық сәйкестік және еврейлермен ойлау» тақырыбында антииудаизмнің әртүрлі формалары Жаңа өсиет зерттеулерінің қазіргі заманғы ғалымдарының жұмысына әсер етуін жалғастырды. Джеспер Свартвикпен бірлесіп, ол «Жүдейлер мен басқа ұлттардың арасында» атты кітапты ұйымдастырып, редакциялады. Кристер Стендальдың өмірі мен шығармашылығына арналған эсселер (2018), сондай-ақ ол Пауыл туралы кітабын оған арнады.