Кіріспе

Cligès (Cligès) – шамамен 1176 жылы жазылған ортағасырлық француз ақыны Кретиан де Труаның поэмасы. Бұл оның бес Артурий романының екіншісі: «Эрек және Энида», «Клигес», «Ивен», «Ланселот» және «Персевал». Поэма рыцарь Клижес пен оның қарындасының күйеуі Фениске деген махаббаты туралы айтады.

Өмірбаян

Клигестің жеті қолжазбасы мен түрлі үзінділер бізге жеткен. Өлең рифмаланған жұп өлең жолдарында 6664 октасиллабадан тұрады. Прозалық нұсқалары да кем дегенде 15 ғасырдан бері сақталған. Кредиен де Тройес пен оның «Клигес» шығармасы замандастары мен олардың еңбектерінен көптеген стильдік ерекшеліктерімен өзгешеленеді. Кредиен шынайы махаббат хикаясын жеткізу үшін табиғат топостары, портреттеу, біріктіру, амплификацио және интерпретацио сияқты көптеген латын жазу тәсілдерін қолданды. «Клигесті» жақсырақ түсіну үшін мәтінді екі бөлікке немесе екі дерлік жеке оқиғаға бөлуге болады. Бірінші оқиға Клигестің әкесінің басынан өткен оқиғалардан, екіншісі Клигестің өзінің оқиғаларынан тұрады. «Клигес» зерттеушісі З. П. Задди екі оқиғалық тәсілді қолдайды, сонымен қатар мәтінді одан әрі бөліп, екі оқиғаны сегіз эпизодқа бөлетін жаңа құрылым құрады. Бұл тәсіл мәтінді оқығанда оқиғаның қызықтырақтығын арттыруға бағытталған.

Қысқаша мазмұны

Клигес тарихи кейіпкердің ата-анасы – Александр мен Соредамордың оқиғасымен басталады. Грек императорының ұлы Александр (оны да Александр деп атайды) Артур патшаның мемлекетінде рыцарь болу үшін Ұлыбританияға сапар шегеді. Патша сарайында Александр Артурдың құрметіне ие болып, рыцарь атағын алып, сатқын граф Ангрестен Виндзор қамалын қайтарып алуға көмектеседі. Сарайда жүргенде Александр Артурдың немере қызы Соредамормен танысады; олар бірден ғашық болады, бірақ ешқайсысы өз сезімдерін білдіре алмайды. Патшайым Гвиневра олардың жағдайын байқап, өзара сүйіспеншіліктерін ашық білдіруге ынталандырады. Содан кейін олар үйленеді және Клигес есімді ұлдары дүниеге келеді. Александр отбасымен Грекияға оралады, онда Александрдың інісі Алис әкесі қайтыс болғаннан кейін грек тағына отырғанын біледі. Александр таққа толық құқылы болғанымен, Алисқа үйленбеу және бала тумау шартымен тақты Клигеске беруге келіседі. Кейін Александр қайтыс болады, ал Клигес Грекияда өседі. Александрдың өлімінен көп жыл өткен соң, Алис үйленуге көндіріледі. Ол неміс императорының қызы Феникені әйелі ретінде таңдайды. Осылай басталады Клигес пен Фенистің тарихы. Клигес інісінің әйеліне ғашық болады, Фенис те Клигеске сезім білдіреді; ол әкесінің жолын жалғап, Артур патшалығына рыцарь болу үшін барады. Әкесі сияқты, ол Артур патшаның сарайында өте жақсы көзге түсіп, турнирлерге қатысып, әдепті мінез-құлық көрсетеді. Ол рыцарь атағын алып, үйіне оралады. Клигес пен Фенис әлі де бір-бірін жақсы көретіндіктен, Фенис Алисті алдап, олардың қашуына мүмкіндік беру үшін сиқырлы амал жасау жоспарын құрастырады. Гувернанткасының көмегімен ол ауруға шалдыққандай болып, соңында қайтыс болып, Клигеспен қосылуды жоспарлайды. Бірақ өлімін сахналауға үлкермес бұрын, үш дәрігер Фениске көмек көрсету үшін шақырылады. Фенистің алдап жатқанын түсінген үш дәрігер оның жасырғанын білу үшін оны азаптайды. Алайда Фенис ештеңе айтпайды, соңында Клигес оны құтқарып алады. Бірақ көп ұзамай оларды мұнарадағы тығырлы орында Бертран тауып алып, Алисқа хабарлайды. Клигес Артурға барып, патшалығын інісінен қайтарып алу үшін көмек сұрайды, бірақ ол жолға шыққанда Алис қайтыс болады. Клигес пен Фенис енді үйленуге құқылы, және Клигес император болады.

Талдау

Клигес пен сыпайылықта Норрис Дж. Лейси Клигестегі кейіпкерлерді зерттеп, Креттиеннің рыцарлық мінез-құлқының ирониялық бейнесін беру үшін осы оқиғаны пайдаланғанын айтады. Клигес әлеуметтік формаларды және сот риторикасын меңгеруге қабілетті болғанымен, оның ішкі мазмұны жоқ. Лейсинің пікірінше, Клигес пен Фенистің іс-әрекеттері сыпайылықты немесе рыцарлық қасиеттерді көрсететіндей болғанымен, олардың түбі моральдық емес. Лейси Креттиеннің Клигесі сыпайылықтың құндылығы мен дұрыстығына күмән тудыру үшін жазылғанын санайды. Д. Нельсонның «Клигес Фенисінің қоғамдық және жеке бейнесі» атты еңбегінде Фенистің кейіпіне қатысты моральдық мәселелер талқыланады. Нельсон, Лейси сияқты, Фенистің іс-әрекеттерінің моральдық еместігін айтады, бірақ оқырмандар оның Клигеспен бақытты аяқталуын қуана қарсы алуы керек. Нельсон Фенистің Изеудің абыройына ұқсамай, одан қашуға жетпегенін атап көрсетеді, тіпті Фенистің Клигеспен қарым-қатынасын сақтау үшін жасаған жоспары оны «өзінің құштарлығын қанағаттандыру үшін кез келген шектен өткен адал жарын бұзған әйел» ретінде көрсетті. Осылайша, Фенисті қаһарман ретінде еске алудың орнына, оны күнәсін өтеуге тиіс күнәкар ретінде есте сақтайды. Нельсон мұндай өтеуді үш дәрігердің Фенистің ауруына күтім көрсету әрекетінде көреді; Нельсон оқырманның дәрігерлер Фенистің нағыз ниетін анықтау үшін оған зиян келтіргенде «көңілімен мақұлдағанын» айтады. Сондықтан оқырман Фенистің тәуелділікке түсуін оның жасаған әрекеттері үшін жаза немесе өшіріс ретінде қарастырады. Тағы бір ғалым, Люси Полак, мәтіндегі Тристан мен Изольданың қайта жазылуын растайды, сонымен қатар Клигес Нарцисс үлгісінде жасалған болуы мүмкін екенін ұсынады. Клигестің алғашқы жолдары автордың өмірбаяны және оның бұрынғы еңбектері туралы ақпараттың біраз бөлігін береді.

Басқа нұсқалар

Романның тағы бір нұсқасы – бірнеше үзінділер мен сілтемелер арқылы белгілі Орта жоғары неміс тіліндегі нұсқасы. 15 ғасырда белгісіз бургунд автор Критиеннің «Клигес» романының прозалық нұсқасын «Le Livre de Alixandre Empereur de Constentinoble et de Cligés Son Filz» деген атаумен жазды. Бұл прозалық нұсқа түпнұсқадан бірнеше тұрғысынан өзгешеленеді, және оқиға сол кездегі Бургундия сарайының мәдени және саяси ахуалына бейімделген деп саналады. Оның алғашқы заманауи прозалық басылымын Венделин Фёрстер жасады.