Кіріспе

Балалардың психикалық денсаулығын жақсарту әдісі. Ойын терапиясы – балалардың табиғи зерттеуге деген құштарлығын пайдаланып, оны олардың өсуіне және кейіннен психикалық денсаулық қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағыттайтын әдістердің жиынтығы. Бұл әдіс сондай-ақ сот-медициналық немесе психологиялық сараптама мақсатында қолданылады, егер бала тым кішкентай болса немесе ауыр психикалық жарақат алғандықтан, өміріндегі жағымсыз, зорлыққа немесе қылмыстық жағдайлар туралы айта алмайтын болса. Ойын терапиясы мамандар арасында балалардың жеке және қарым-қатынастағы дамуын қолдайтын тиімді тәсіл ретінде кеңінен мойындалған. Ойын және ойын терапиясы көбінесе алты айлықтан бастап жасөспірім шаққа және жас ересектерге дейін қолданылады. Олар өздерінің тәжірибелері мен сезімдерін сенімді қарым-қатынас орнатып, күтуші немесе терапевт көмегімен шығармашылық арқылы еркін білдіруге мүмкіндік береді. Балалар мен жастардың тәжірибесі мен білімі көбінесе ойын арқылы жеткізіледі, сондықтан ойын – жеке тұлға мен әлеуметтік дамудың маңызды құралы. Соңғы жылдары Батыс жарты шарындағы ойын терапевттері, денсаулық сақтау мамандары ретінде, көбінесе кәсіби оқу орталықтарының мүшелері немесе серіктестері болып табылады және этикалық нормаларға бағынады.

Ойын терапия ретінде

Жан Пиаже ойынды балалардың сезімдерін білдірудің қажетті түрі деп есептеді, әсіресе олар өз сезімдерін сөздермен жеткізуді білмейтін кезде. Ойын балаға нағыз өзін тануға және туа біткен қабілеттерін меңгеруге көмектеседі, соның нәтижесінде өзін бағалау сезімі мен шеберлігі артады. Ойын кезінде балалар айналағы ортаны зерттеу және оған әсер ету қажеттілігін қанағаттандыруға ұмтылады. Ойын сонымен қатар шығармашылық ойлаудың дамуына да үлес қосады. Ойын балаларға күшті эмоцияларын босатуға да мүмкіндік береді. Ойын барысында балалар өмірдегі қиын жағдайларды қайтадан жасап, оларды өзгерту арқылы эмоциялық жағдайларын түсіріп, барлық тәжірибені тұрақтылыққа енгізіп, шеберлік сезімін күшейтуге қол жеткізеді.

Жалпы

Ойын терапиясы – психотерапияның бір түрі, ол ойынды, әсіресе балалармен және сөйлеу қабілеті шектеулі адамдармен байланыс құрудың негізгі жолы ретінде қолданылады. Оның мақсаты – психоәлеуметтік мәселелерді анықтау және оларды шешуге көмектесу. Ойын терапиясы емделушілердің жақсы өсуі мен дамуына, қоғамға бейімделуіне, агрессияны азайтуға, эмоцияларын бақылауға, әлеуметтік дағдыларын жетілдіруге, басқаларға деген сезімталдыққа және психикалық жарақаттарды жоюға бағытталған. Сондай-ақ, ол дене-қимыл дамуына және қиын жағдайлармен күресу дағдыларын қалыптастыруға да көмектеседі. Ойын терапиясы – жасқа, жынысқа немесе проблеманың түріне қарамастан, тиімді емдеу әдісі. Балалар өздерінің проблемаларын қалай жеткізуді білмегенде, олар мінез-құлқы арқылы көрсетеді. Бұл мектепте, достарымен немесе үйде жарамсыз әрекеттер ретінде көрінуі мүмкін. Ойын терапиясы балаларға қиын эмоциялармен күресуге және оларға денсаулыққа пайдалы шешімдер мен төтеп беру жолдарын табуға көмектеседі.

Диагностикалық құрал

Ойын терапиясы диагностика құралы ретінде де қолданылуы мүмкін. Ойын терапевті клиенттің ойыншықтармен (ойын үйлері, жұмсақ ойыншықтар, қуыршақтар және т.б.) ойнағанын бақылайды, бұл бұзылған мінез-құлқының себебін анықтауға көмектеседі. Ойынның нысандары мен үлгілері, сондай-ақ терапевтпен өзара әрекеттесуге дайындық, терапия сессиясының ішінде де, сыртында да мінез-құлқының түпкі себебін түсіну үшін пайдаланылуы мүмкін. Дегенмен, ойын терапиясын бағалау және/немесе диагностикалық мақсаттарда қолданғанда сақтық тану қажет. Психодинамикалық көзқарас бойынша, адамдар (әсіресе балалар) ішкі көңіл күйлерін шешу үшін ойынға қатысады. Осы көзқарасқа сәйкес, ойын терапиясы өзін-өзі реттеу механизмі ретінде қолданылуы мүмкін, егер балаларға еркін немесе құрылымдалмаған ойынға уақыт берілсе. Алайда, терапияның кейбір түрлері қиял ойынында тікелей басшылықтан бас тартып, терапия сессиясы барысында әртүрлі деңгейде бағыттарды енгізеді. Мысалы, ойын терапиясына қатысты директивті тәсіл, жүйелі немесе аз құрылымдалған тәсіл арқылы мазасыз мінез-құлқыны өзгерту үшін сезімталдыру немесе қайта оқыту терапиясының бір түрін қолдануды қамти алады. Осындай сезімталдыру символдық ойын тілі арқылы емделу процесінің табиғи бөлігі ретінде жүзеге асып, оң нәтижелерге әкелуі мүмкін деген үміт бар.

Шығу тегі

Балалардың ойындары ежелгі заманнан бері артефакттарда тіркелген. XVIII ғасырдағы Еуропада Руссо (1712–1778) өзінің "Эмиль" кітабында ойынды бақылаудың балаларды тану және түсінудегі маңыздылығы туралы жазды.

Білім беруден терапияға

XIX ғасырда еуропалық педагогтар ойынды бала тәрбиесінің ажырамас бөлігі ретінде қарастыра бастады. Олардың қатарында Фридрих Фребель, Рудольф Штайнер, Мария Монтессори, Л. С. Выготский, Маргарет Ловенфельд және Ханс Зуллигер болды. Гермин Хьюг Хеллмут ойынды терапия ретінде қалыптастырды, балаларға өздерін еркін білдіру үшін ойыншықтар ұсынып, олардың ойынын бақылап баланың жағдайын талдады. 1919 жылы Мелани Клейн алты жасқа дейінгі балаларды талдау құралы ретінде ойынды пайдалана бастады. Ол балалардың ойыны ересектермен жүргізілетін еркін ассоциацияға ұқсас деп санды және оның арқасында баланың бейсаналық әлеміне қол жеткізуге болады деп есептеді. Анна Фрейд (1946, 1965) ойынды терапевтке деген байланысты нығайту және баланың психикасына қол жеткізу үшін қолданды. Ойынды терапиялық тұрғыдан қолданудың алғашқы жазбада қалған мысалы 1909 жылы Зигмунд Фрейдтің ат фобиясынан зардап шеккен бес жасар "Кішкентай Ханс" туралы жұмысын жариялаған кезде болды. Фрейд оны бір рет қысқа ғана көріп, балаға көмектесу үшін Ханстың ойындарын бақылап, әкесіне байқаулар жасауды ұсынды. "Кішкентай Ханс" жағдайы баланың қиындықтарының алғаш рет эмоционалдық факторлармен байланыстырылған жағдайы болды.

Модельдер

Ойын терапиясын екі негізгі түріне бөлуге болады: бағытталмаған және бағытталған. Бағытталмаған ойын терапиясы – балаларды ойын ойнауға ынталандыратын, олардың қамқоршылары мен басқа ересектердің көзқарасымен туындаған проблемаларын осы арқылы жеңілдетуді күтетін, араласпаушылық әдіс. Ол көбінесе психодинамикалық терапия ретінде жіктеледі. Керісінше, бағытталған ойын терапиясы – балалардың ойын арқылы эмоционалдық және мінез-құлық қиындықтарын шешу процесінде терапевттің көбірек құрылым мен басшылыққа ие болатын әдіс. Ол көбінесе мінез-құлық компонентін қамтиды және терапевттің көбірек жетелеуімен жүзеге асырылады. Ойын терапиясының екі түрі де белгілі бір эмпирикалық қолдауға ие. Джесси Тафт (1933) (Отто Ранктің американдық аудармашысы) және Фредерик Х. Аллен (1934) қарым-қатынас терапиясы деп аталатын тәсілді әзірледі. Басты назар терапевт пен бала арасындағы эмоционалдық қарым-қатынасқа аударылады. Назар баланың таңдау жасау еркіндігі мен мүмкіндігіне аударылады. 1950 жылдардағы балалар терапевті Вирджиния Акслин Карл Роджерстің жұмысын балаларға қатысты қолданды. Роджерс терапевттік қарым-қатынас мәселелерін зерттеді және кейіннен Клиентке бағытталған терапия деп аталған бағытталмаған терапияны жасады. Акслин өзінің ойын терапиясы туралы түсінігін «Ойын арқылы баланың әлеміне ену» атты мақаласында жинақтады. Ол ойынды балаға өзін-өзі осы уақытта және өз жолымен білдіруге мүмкіндік беретін терапиялық тәжірибе деп сипаттады. Мұндай еркіндік ересектер мен балалардың қарым-қатынасын жақсартуға көмектеседі. (Прогрессивті білім беру, 27, 68 б.). Акслин сондай-ақ «Dibs in Search of Self» атты кітап жазды, онда бір жыл ішіндегі ойын терапиясы сеанстарының сериясы сипатталған.

Директивті емес ойын терапиясы

Директивсіз ойын терапиясы бала психотерапиясы және құрылымдалмаған ойын терапиясын қамтуы мүмкін. Бұл әдіс балалар мен жасөспірімдерге еркін сөйлеуге және ойнауға мүмкіндік берілсе, олардың қиындықтарын шешуге көмектесетіні туралы түсінікке негізделген. Директивсіз ойын терапиясы көбінесе тікелей араласпайтын тәсіл ретінде қарастырылады. Директивсіз ойын терапиясының ерекшелігі – оның шеңберден басқа минималды шектеулері бар, сондықтан оны кез келген жаста қолдануға болады. Бұл терапиялық тәсілдер Маргарет Лоуэнфельд, Анна Фрейд, Дональд Винникотт, Майкл Фордхэм, Дора Кальф сияқты балалар мамандарынан, тіпті ересек терапевт Карл Роджерстің директивасыз психотерапиясынан және оның «оптималды терапиялық жағдайларды» сипаттауынан басталуы мүмкін. Вирджиния Акслин 1946 жылы Карл Роджерстің теорияларын балалар терапиясына бейімдеді және осы терапияның негізін қалаушысы деп есептеледі. Содан бері нұсқаулықсыз ойын терапиясының аясына кіретін әртүрлі техникалар пайда болды, оның ішінде дәстүрлі құм ойыны терапиясы, ұсынылған ойыншықтарды пайдалану және Винникотттың «Squiggle» және «Spatula» ойындары бар. Бұл формалардың әрқайсысы төменде қысқаша қарастырылады. Балалармен нұсқаулықсыз ойын терапиясында ойыншықтарды пайдалану – балалар психотерапевтері мен ойын терапевтері қолданатын әдіс. Бұл тәсілдер Анна Фрейдтің теориялық бағытындағы ойыншықтардың қолданылуынан туындаған. Бұл әдістің идеясы – балалар өз сезімдерін сөзбен айтуға қарағанда, ойыншықтармен ойнау арқылы өзіне және қоршаған ортаға деген сезімдерін жақсырақ білдіре алады. Осы тәжірибе арқылы балалар катарсиске жете алады, эмоцияларына тұрақтылық пен қуаныш сыйлай алады және өз шындықтарын тексеруге мүмкіндік алады. Терапия кезінде қолданылатын танымал ойыншықтар: жануарлар, қуыршақтар, қол қуыршақтар, жұмсақ ойыншықтар, бояулар және көліктер. Терапевтер мұндай заттардың қияли ойынды немесе шығармашылық ассоциацияларды оятуға ықтимал деп санайды, ал олардың екеуі де өрнек беру үшін маңызды. Дора Кальф, онымен бірге оқыған, Лоуэнфельдтің «Дүние» техникасын Карл Юнгтің «ұжымдық санасыздық» идеясымен біріктірді және Лоуэнфельдтен өз жұмысының нұсқасын «құм ойыны» деп атауға рұқсат алды. Дәстүрлі нұсқаулықсыз ойын терапиясындағыдай, зерттеулер көрсеткендей, адамға құммен және құмдықта (22,5" x 28,5") орналастырылған нысандармен еркін ойнауға мүмкіндік беру, санасыз құмда өзін-өзі көрсететін және құммен ойнаушыға әсер ететін сауығу процесін жеңілдетеді. Клиент құмдықта «көріністер» жасағанда, аз ғана нұсқау беріледі және терапевт процесте аз немесе мүлдем сөйлемейді. Бұл протокол Кальфтың «еркін және қорғалған кеңістік» деп атаған нәрсені сақтаудың маңыздылығын атап көрсетеді, бұл санасыздың символдық, сөзсіз ойын арқылы өзін-өзі білдіруіне мүмкіндік береді. Құмдықты аяқтағаннан кейін клиент өзінің туындысы туралы сөйлесуді қалауы мүмкін немесе қаламауы мүмкін, ал терапевт нұсқауларды қолданбай және құмдықты тиместен, интерпретациясыз қолдау көрсете алады. Бұл терапевттің процеске сенім артып, оны құрметтеуіне негізделген, ол суреттерге тікелей әсер етпей, олардың әсерін күтеді. Құм ойыны терапиясын жеке сессияларда қолдануға болады. Құмдықтың шекаралары ұсынатын шектеулер санасыз, символдық материалға физикалық және символдық шектеулер ретінде қызмет ете алады, олар аналитикалық диалогта одан әрі көрініс табады. ISST, International Society for Sandplay Therapy, құм ойыны терапиясы бойынша оқытудың нұсқауларын, сондай-ақ оқытушы терапевт болудың нұсқауларын анықтайды.

Винникоттың шұғыл және шпатула ойыны

Дональд Уинникотт ойын туралы негізгі түсінікті соғыс кезінде психиатриялық әлеуметтік жұмыскер Клэр Бритонмен (кейін психоаналитик және оның екінші әйелі) бірлесіп жұмыс істеген кезде алғаш рет қалыптастырған болуы мүмкін. Ол 1945 жылы балалар үшін ойынның маңыздылығы туралы мақала жариялаған. «Ойнау» деп ол барлық жастағы балалардың ойнауын ғана емес, сонымен қатар ересектердің өнер жасау, спортпен айналысу, хоббилері, әзілдер, мағыналы әңгімелер және т.б. арқылы «ойнауын» да түсіндірді. Уинникотт адамдар тек ойнағанда ғана өздерінің нағыз болмысына ие болатынына сенді, сондықтан психоанализ тиімді болуы үшін ойнаудың бір түрі ретінде қызмет етуі керек. Уинникотт балалармен жұмыс істеген кезде қолданған екі ойын техникасы – шырша және шпатель ойындары. Біріншісінде Уинникотт баланың ойнап, кеңейтетін (немесе керісінше) пішін салады. Оның ізбасарлары бұл тәжірибені жартылай түсіндірулерді пациенттің пайдасы үшін «шырша» ретінде қолдануға дейін жеткізді. Екіншісінде Уинникотт балаға қол жетімді шпатель (медициналық тіл басушы) беріп, онымен ойнауға мүмкіндік берді. Уинникотт нәрестелер автоматты түрде затқа қызығып, оған жетеді, содан кейін онымен не істегісі келетінін біраз уақыттан кейін анықтайды деп есептеді. «Потенциалды кеңістік» – Уинникотттың басқалармен байланыста отырып, өздігінен ойнай алатын, тартымды және қауіпсіз тұлғааралық кеңістік туралы ұғымы. Өткінші кезеңдегі затпен ойнау – «өзі мен басқалар» арасындағы маңызды көпір болуы мүмкін, бұл балаға қарым-қатынаста шығармашылық пен шынайылық қабілетін дамытуға көмектеседі. Ойын терапиясын сынағандар балалармен қолдану үшін бұл техниканың тиімділігіне күмән келтіріп, басқа, дәлелдік негізі бар әдістерді қолдануды ұсынды, мысалы когнитивтік-мінездік терапия. Лебо 1953 жылы ойын терапиясының тиімділігіне қарсы болды, ал Филлипс 1985 жылы оның дәлелін қайталады. Екеуі де ойын терапиясының бірнеше саласында жеткілікті зерттеулер жүргізілмегенін мәлімдеді. Көптеген зерттеулерде үлгілердің көлемі шағын болды, бұл жалпылау мүмкіндігін шектеді, сонымен қатар көптеген зерттеулерде ойын терапиясының әсері тек бақылау тобымен салыстырылды. Басқа терапиялармен салыстырмаса, ойын терапиясының ең тиімді емдеу екенін анықтау қиын. Соңғы кезде ойын терапиясы зерттеушілері үлкен үлгілер, нақты анықтамалар мен емдеу шаралары және тікелей салыстырулар арқылы эксперименталды зерттеулер жүргізуге тырысты. Ойыншықтарды нұсқаусыз ойын терапиясында пайдаланудың жалпы тиімділігі туралы зерттеулер салыстырмалы түрде аз. Делл Лебо 4000-нан астам баладан тұратын үлгіде, ұсынылған ойыншықтармен ойнаған балалар, ұсынылмаған ойыншықтармен ойнаған немесе ойыншықтарсыз ойнаған балалар психологқа өздерін ауызша білдіруге бірдей бейім екенін анықтады. Ұсынылатын ойыншықтардың мысалы – қуыршақтар немесе бояу қарындаштар, ал ұсынылмаған ойыншықтардың мысалы – шашақтар немесе шахмат ойыны. Бұл нұсқаусыз ойын терапиясы мен ойын емес терапияның эмоционалдық қиындықтары бар балаларды емдеуде шамалы ғана ерекшеленетінін көрсетеді. Ray, Bratton, Rhine және Jones авторларының 2001 жылғы мета-талдауы бейбағдарлық ойын терапиясы үшін әсердің өлшемі одан да үлкен екенін көрсетті, балалар емделмеген топтарға қарағанда 0,93 стандартты ауытқумен жақсы нәтижелер көрсетті. Ата-аналардың ойын терапиялық сеанстарға қатысуы балаларда ішкі және сыртқы мінез-құлық проблемалары байқалғанда, ата-ана мен бала арасындағы стрессті азайтуға көмектеседі. Бұл нәтижелер әсерді арттыруға көмектеседі, бірақ ойын терапиясы жасқа, жынысқа және жеке немесе топтық жағдайларға қарамастан бірдей тиімді екені дәлелденді. Ойын терапевтінің талаптары штаттан штатқа өзгеше болуы мүмкін, бірақ әдетте ойын терапевтілеріне психикалық денсаулық саласындағы магистр дәрежесі немесе одан жоғары дәреже қажет. Олар сонымен қатар балалардың дамуы саласындағы біліктіліктерін көрсетуі керек. Дәреже алғаннан кейін, қосымша сабақтар мен жұмыс істеу қажет, тіркелген ойын терапевті (RPT) сертификатын алу үшін. Қосымша жұмысқа мыналар жатады: 150 сағат құжатталған нұсқаулық, ойын терапиясына арналған, кемінде 350 сағат тікелей клиенттермен жұмыс (тіркелген ойын терапевті супервизоры RPT S бақылауымен) және 5 сеансты бақылаумен 35 сағат тікелей қадағалау.

Директивтік ойын терапиясы

1930 жылдары Дэвид Леви «босатқыш терапия» деп аталатын әдіс әзірледі. Оның әдісі құрылымдалған тәсілге баса назар аударды. Стрестік жағдайды бастан өткерген балаға еркін ойнауға мүмкіндік беріледі. Кейін терапевт балаға стресті тудыратын жағдаймен байланысты ойын материалдарын ұсынады, бұл балаға жағымсыз оқиғаны қайтадан ойнап, соған байланысты эмоцияларын босатуға мүмкіндік береді. 1955 жылы Гоув Хамбидж Левитің жұмысын кеңейтіп, «құрылымдық ойын терапиясы» моделін атап өтті, ол жағдайларды енгізуде тікелей болды. Бұл тәсілдің форматы қарым-қатынас орнату, стресті тудыратын жағдайды қайта жаңғырту, жағдайды ойнату және содан кейін жаңару үшін еркін ойнау болып табылады. Директивтік ойын терапиясы баланың ойын арқылы басқарылуы үшін директиваларды қолдану, директивсіз ойын терапиясымен салыстырғанда, жылдам өзгеріске алып келеді деген тұжырымға негізделген. Терапевт ойын терапиясында үлкен рөл атқарады. Терапевттер баламен қарым-қатынасқа түсу үшін бірнеше әдістерді қолданады, мысалы, баламен бірге ойнауға кіріседі немесе баланың өзі бағытталмауына рұқсат бермей, жаңа тақырыптарды ұсынады. Директивтік терапевттер оқитын әңгімелердің мақсаты болуы мүмкін, ал терапевттер балалар айтқан оқиғаларды түсіндіруге бейім. Директивтік терапияда ойыншықтарды бала үшін таңдайды және балалар қуыршақтармен немесе қойнықтармен ойнаған кезде оларға тақырыптар мен кейіпкерлердің сипаттамалары беріледі. Сондықтан осы тәсілде терапевттің рөлі маңызды. Терапевттер клиенттерге құмды ойын туралы сұрақтар қоюы, құмды өзгертуді ұсынуы, олардың белгілі бір заттарды неге таңдап алғанын түсіндіруін сұрауы және сирек жағдайларда құмды өздері өзгертуі мүмкін. Терапевттің нұсқауларын қолдануы жиі кездеседі. Дәстүрлі құммен ойнау терапиясы клиенттерге мазасыз естеліктерге қол жеткізуге көмектесуде жақсы жұмыс істейді деп есептелсе, бағытталған құммен ойнау терапиясы адамдарға естеліктерін және олардың өміріне тигізген әсерін басқаруға көмектеседі. Балалық тәсіл ата-аналарға үйде балаға бағытталған ойын сеанстарын қалай жүргізуге болатынын үйрететін құрылымдық оқу бағдарламасына баса назар аударады. 1960 жылдары мектеп кеңесшілерінің пайда болуымен мектептегі ойын терапиясы жеке сектордан үлкен өзгеріске ұшырады. Александр (1964); Ландрет; Муро (1968); Майрик және Холдин (1971); Нельсон (1966); Уотерленд (1970) сияқты кеңесші-педагогтар айтарлықтай үлес қоса бастады, әсіресе балалар мәселелерін шешуде ойын терапиясын білім беру және алдын алу құралы ретінде пайдалану тұрғысынан. Роджер Филлипс 1980 жылдардың басында когнитивті-мінездік терапияның ойынмен араласуын зерттеудің жақсы теориясы болатынын алғашқылардың бірі ретінде айтты. Содан кейін когнитивті-мінездік ойын терапиясы екі жастан алты жасқа дейінгі өте кішкентай балаларға арналған. Ол Аарон Бектың когнитивті терапиясының ойын терапиясымен байланысты, өйткені балалар тікелей когнитивті терапияға қатысу үшін қажетті когнитивті қабілеттерді жетілдірмеген болуы мүмкін. Бұл терапияда қуыршақтар мен қойнықтар сияқты белгілі бір ойыншықтар тиімді басқару механизмдері және мәселені шешу дағдылары сияқты нақты когнитивті стратегияларды үлгілеу үшін пайдаланылуы мүмкін. Бұл қарым-қатынаста балалардың сөздік айтылуына көп көңіл бөлінбейді, керісінше, олардың іс-әрекеттері мен ойындарына көңіл бөлінеді. Қуыршақтар мен қойнықтармен әңгімелер құру когнитивті-мінездік ойын терапевттері балалардың бейімделусіз ойлауын өзгерту үшін қолданатын жалпы әдіс болып табылады.

Тиімділік

Директивті ойын терапиясының тиімділігі, директивті емес ойын терапиясымен салыстырғанда, аз дәлелденген, бірақ статистика көрсеткіштері осы терапия түрінің де тиімді екенін көрсетеді. 2001 жылы Рей, Браттон, Райн және Джонс авторлары жасаған мета-талдау бойынша, директивті ойын терапиясының әсері 0,73 болса, ал директивті емес ойын терапиясының әсері 0,93 құрады. Электрондық және дәстүрлі ойынның ұқсастықтары (мысалы, күшті эмоцияларды өңдеу үшін қауіпсіз ортаны қамтамасыз ету) бірдей нәтижелерге әкелуі мүмкін. Видео ойындар екі санатқа бөлінеді: "мақсаттық" ойындар, яғни денсаулықты жақсарту немесе білім беру мақсатында әзірленген ойындар, және "қарапайым" ойындар, яғни клиникалық мақсатта қолдануға арналмаған, бірақ клиникалық ортада қайта қолданылуы мүмкін ойындар. Клиникалық тәжірибеде электрондық ойындарды қолдану – жаңа тәсіл, және осы тәсіл кеңінен таралған сайын, күтпеген тәуекелдер мен пайдалар туындауы мүмкін.

Зерттеу

Қазіргі кездегі зерттеулердің көпшілігі терапиялық жағдайда электрондық ойындарға қатысты, негізінен жасөспірімдерде депрессия симптомдарын жеңілдетуге бағытталған. Дегенмен, кейбір ойындар әсіресе, алаңдаушылық және назар жетіспейтін гипербелсенділік синдромы (НЖГС) бар балалар үшін жасалған. Соңғысын жасаған компания аутизм спектріндегі балаларға, сондай-ақ үлкен депрессиялық бұзылысы және басқа да аурулары бар адамдарға арналған электрондық емдеу құралдарын жасауды жоспарлап отыр. Психикалық денсаулықты жақсарту үшін таңдаулы тәсіл – когнитивті-мінездік терапия (КМТ). Бұл әдіс тиімді болғанымен, оның шектеулері де бар: мысалы, материалға қызығудың жоғалуы, емделушілердің сеанстан тыс техникаларды ұмытуы немесе қолданбауы, немесе емге қолжетімділік мәселелері. Терапевтер осы мәселелерді электрондық ойындарды пайдалану арқылы шешуге үміттенеді. Алдын ала зерттеулер шағын топтармен жүргізілді, ал алынған нәтижелер осы мәселені тереңірек зерттеуді қажет етеді. Рольдік ойындар (РПГ) – емдік араласулардың бір бөлігі ретінде қолданылатын электрондық ойынның ең көп таралған түрі. Бұл ойындарда ойыншылар рөлдерді ойнайды және нәтижелер ойыншының виртуалды әлемдегі әрекеттеріне байланысты болады. Психологтар пациенттің балама тұлғаны құруға немесе тәжірибелеуге қабілеттілігінің аспектілерін түсінуге мүмкіндік алады. Сонымен қатар, емдеу процесінің жеңілдігін атап көрсетушілер де бар, себебі РПГ-ні емдеу ретінде ойнау көбінесе ойнауға шақыру ретінде қабылданады, бұл процесс қауіпсіз және әшкере болу немесе ұялу қаупінсіз. Емдеуде қолданылатын ең танымал және жақсы зерттелген РПГ стиліндегі ойын – SPARX. Фантазиялық әлемде өтетін SPARX пайдаланушылары жеті деңгейден өтеді, әрқайсысы шамамен жарты сағатқа созылады, және әр деңгей депрессиялық ойлар мен мінез-құлықты жеңуге арналған әдістерді үйретеді. Зерттеулерге шолу жасау көрсеткендей, ойынмен емдеу тек КМТ-мен салыстырылады. Алайда, бір шолуда SPARX жеке өзі стандартты КМТ емдеуінен артық тиімді емес екені айтылды. Рөлдік ойындар, Адлерлік ойын терапиясы (АОТ) әдістерімен біріктірілгенде, психоәлеуметтік дамудың жақсаруына әкелетінін көрсететін зерттеулер де бар. ReachOutCentral жастарға және жасөспірімдерге бағытталған, ойлар, сезімдер және мінез-құлық арасындағы байланыс туралы ойын түрінде ақпарат ұсынады. Клиникалық мамандарға көмектесу үшін әзірленген ReachOutPro басылымы пациенттердің белсенділігін арттыру үшін қосымша құралдар ұсынады.

Басқа қолданбалар

Биофидбек (кейде қолданбалы психофизиологиялық кері байланыс деп аталады) әртүрлі дауылдық бұзылыстарды емдеуге жақсырақ жарайды. Биофидбек құралдары жүрек соғу жиілігін, терінің ылғалдылығын, қан ағымын және мидың белсенділігін өлшеуге қабілетті, бұл стресс деңгейін анықтау және стресті басқару мен релаксация техникаларын үйрету мақсатында жасалған. Осы құралдарды пайдаланатын электрондық ойындар әлі де даму сатысында, сондықтан нарықта олар аз. The Journey to Wild Divine ойынын жасағандар өз өнімдері ойын емес, құрал екенін мәлімдеді, бірақ үш бөлімінде көптеген ойын элементтері бар. Керісінше, Freeze Framer дизайны Atari жүйесін еске түсіреді. Freeze Framer 2.0 моделіне психофизиологиялық кері байланысты басқару құралы ретінде қолданылатын үш қарапайым ойын кіреді. Екі бағдарламаның тиімділігі қатысушылардың депрессия деңгейінде айтарлық өзгерістерге әкелді. NASA ұшқыштардың назарын бағалау үшін әзірлеген Extended Attention Span Training (EAST) әдісі, назар жетіспеушілік және гипербелсенділік синдромына (ADHD) көмек ретінде қайта қарастырылды. PlayStation-да қолжетімді коммерциялық бейнеойындарды ойнаған кезде қатысушылардың ми толқындары бақыланды, ал қатысушылардың назары төмендеген сайын ойындардың қиындығы артты. Бұл емнің тиімділігі дәстүрлі ADHD араласуымен салыстыруға болады. Бірнеше онлайн немесе мобильді ойындар (Re Mission, Жеке тергеуші, Қазына іздеу және Play Attention) алаңдаушылық пен көңіл-күй бұзылыстарынан басқа да ауруларды жеңілдету үшін ерекше аталып өтті. Re Mission 2 әсіресе балаларға арналған, ойын бүгінгі батыс жастарының цифрлық медиаға толыққанды енгенін ескере отырып жасалған. Android Play Store және Apple App Store-да алаңдаушылық, депрессия, релаксация және басқа да психикалық денсаулық салаларына арналған мобильді қосымшалар қолжетімді. Ноутбуктердің, ұялы телефондардың және планшеттердің кең таралуы осы қосымшаларға кез келген уақытта, кез келген жерде қол жеткізуге мүмкіндік береді. Олардың көпшілігі төмен бағалы немесе тіпті тегін, ал ойындардың тиімді болуы үшін күрделі болуы міндетті емес. Тетрис ойынын үш минут ойнау көптеген құштарлықтарды басуға көмектеседі, ал ұзақ ойнау уақыты посттравматикалық стресс бұзылысынан туындайтын қайта жаңғыру белгілерін азайтуы мүмкін. Алғашқы зерттеуде Тетрис немесе Candy Crush сияқты визуалды-пространдық ойын, жарақат алғаннан кейін ойналса, болашақтағы қайта жаңғырудың алдын алу үшін «терапевтік вакцина» ретінде қолданылуы мүмкін болып шықты.

Тиімділік

Электрондық медианы терапевт кабинетіне енгізу – жаңа құбылыс болғанымен, мұнда қолданылатын жабдықтар осыдан бұрыннан таныс. Батыс елдеріндегі көптеген балалар қазіргі заманғы компьютерлер, ойын консольдері және портативті құрылғылармен жақсы таныс, тіпті дәрігер олармен таныс болмаса да. Ойын ортасымен өзара әрекеттесудің тағы бір жаңа мүмкіндігі – виртуалды шындық құралдары, оларды жасөспірімдер мен дәрігерлердің дұрыс пайдалануын үйренуі қажет. Виртуалды шындықпен жүргізілген алдын ала зерттеулердің жалпы атауы – виртуалды шындыққа экспозициялық терапия (VRET). Бұл зерттеулер дәстүрлі экспозициялық терапияның негізінде жүргізілді және нәтижесінде қатысушылар күту тізіміндегі бақылау тобымен салыстырғанда жақсы нәтижелер көрсетті, сондай-ақ жеке және виртуалды әлеуметтік өзара әрекеттесуді жеңілдетті. Қазіргі уақыттағы мәліметтер шектеулі болғанымен, ең тиімді емдеу үшін дәстүрлі терапиялық әдістерді электрондық медиамен үйлестіруге басымдық берілуде.

Ойын терапиясы әдебиетте

1953 жылы Кларк Мустакас өзінің "Ойын терапиясындағы балалар" атты алғашқы кітабын жазды. 1956 жылы ол Мустакас, Абрахам Маслоу, Карл Роджерс және басқалар арасындағы әңгімелердің нәтижесінде пайда болған "Өзіндік танысу" жинағын құрастырды, бұл гуманистік психология қозғалысын қалыптастыруға ықпал етті. 1973 жылы Мустакас ойын терапиясы саласындағы зерттеулерін жалғастырып, "Баланың өзін тануы" атты романын жариялады. Мустакастың жұмысы терапияны дамытуға көмектесетін қарым-қатынас түрлеріне бағытталған. Оның кезеңдері баланың сезімдері көбінесе жағымсыз болуымен басталады, бірақ олар айқындалған сайын, қарқындылығы төмендейді, ал соңғы нәтижелер оң сезімдердің пайда болуымен және қарым-қатынастардың жақсаруымен аяқталады. Қазіргі таңда ойын терапиясы және оның нақты әдістерін сипаттайтын көптеген кітаптар жарық көрді. Ойын терапиясы қауымдастығының веб-сайтында ойын терапиясы туралы кітаптардың толық тізімі бар. Олардың ішінде Джейсон Аронсонның "Ойын терапиясының 101 әдісі", Дэвид Э. Креншоудың "Агрессивті балалармен ойын терапиясы жөніндегі нұсқаулық", Дженнифер Лефебрдің "ADAPT: Дамуға негізделген, байланыс құру арқылы жүзеге асырылатын ойын терапиясы" және тағы да басқалары бар, олар ойын терапиясы мен оның қолданылуының ерекше жағдайларын сипаттайды.

Ата-аналар мен балалардың ойын терапиясы

Ойын терапиясы – балаларға білім алудың, эмоцияларын өңдеудің және айналасындағы әлемді түсінудің жолдарын табуға көмектесетін, дәлелдерге негізделген тәсіл. Ойын терапиясы травма, аутизм, мінез-құлық, байланыс және тіл сияқты түрлі себептерге байланысты қолданылуы мүмкін. Ата-аналарды бағытталмаған ойынға оқыту, қауіп тобындағы мектепке дейінгі жастағы балалардың психикалық денсаулық проблемаларын айтарлықтай азайтуы мүмкін. Ата-ана мен бала арасындағы ойын терапиясының алғашқы тәсілдерінің бірі – 1960 жылдары дамыған Филиалдық терапия (жоғарыдағы Тарих бөлімін қараңыз), онда ата-аналар өз балаларымен бағытталмаған ойын терапиясы сеанстарын жүргізуге үйретіледі. Филиалдық терапия балаларға травмадан арылуға және мінез-құлық проблемаларын шешуге көмектеседі. Травмамен күресіп жүрген балаларға ойын терапиясын пайдалануға мүмкіндік беру, оларға травмамен жұмыс істеуге және одан кейін сенімділікке қол жеткізуге көмектеседі. Баланың жабық және қорғанысқа ұмтылған мінез-құлқына басқаша жауап беретін ересектер балалардың травмадан тыс сенімділікке қол жеткізуіне көмектеседі (Паркер, Хергенратер, Смеллер және Келли, 2021). Егер ата-аналар балаларына қорғаныспен жауап берсе, бала бұрынғы травмалық тәжірибесіне байланысты оларға сенбейді. Балаға бағытталған ойын терапевтімен жұмыс істеу терапевтке баламен байланыс орнатуға, хабарларды жеткізуге және баланың бұрынғы немесе қазіргі травмасы туралы айтқандарын ашық түрде қабылдауға мүмкіндік береді. Терапевт балаға түсіністікпен және құрметпен жауап береді, осылайша баланың ашық болуына және өзін қорғауға тырысудың орнына жағымды жауап беруіне көмектеседі. Ойын терапиясының ата-аналарды қатыстыратын тағы бір тәсілі – 1970 жылдары дамыған Тераплей. Алғашқыда жаттықтырылған терапевтер балалармен жұмыс істесе, кейін Тераплей ата-аналардың үйде балаларымен белгілі бір тәсілдермен ойнауға үйретілетін тәсілге айналды. Тераплей ата-аналардың балаларының мінез-құлқын жақсартуға және оларға эмоционалдық проблемаларды жеңуге көмектесу үшін, ата-ана мен нәресте арасындағы ойнақы, үйлесімді және түсіністікпен байланысқан әрекеттерді қайталайтын ойын түрлерін пайдалануға негізделген. Зерттеулер Тераплейдің балалардың мінез-құлқын өзгертуде, әсіресе байланыс бұзылыстарынан зардап шегетін балалар үшін тиімді екенін көрсеткен. 1980 жылдары Стэнли Гринспен аутистік балаларды тәрбиелеуде ата-аналар мен терапевтердің қолдана алатын, ойынға негізделген жан-жақты тәсіл – Floortime-ды әзірледі. Аутистік спектрдегі бұзылулары бар балаларда осы бағдарламаның сәттілігіне дәлелдер бар. Лоренс Коэн эмоционалдық және мінез-құлық мәселелерін шешуге көмектесу үшін ата-аналарды балаларымен ойнауға шақыратын «Ойнақы тәрбие» деп аталатын тәсілді жасады. Ата-аналар балаларымен әзіл-қалжың, күлкі және күш көрсету арқылы ойнақы түрде байланысуға ынталандырылады. 2006 жылы Гарри Ландрет пен Сью Браттон ата-аналарды балаларымен терапиялық ойын ойнауға үйретудің жоғары зерттелген және құрылымдалған тәсілін жасады. Ол балаға бағытталған ойын терапиясы бойынша бақылаумен жүргізілетін бастапқы деңгейлі оқытуға негізделген. Олар оны «Бала-ата-ана қарым-қатынасы терапиясы» деп атады. Бұл 10 сессия топтық ортада ата-аналық мәселелерге назар аударады және ата-аналарға балаларымен 30 минуттық «арнайы ойын уақыттары» туралы кері байланыс алу үшін бейне және аудио жазбаларды пайдаланады. Соңғы уақыттарда Алета Солтер ата-аналар үшін «Байланыс ойыны» деп аталатын кешенді тәсілді әзірледі, ол ойын терапиясының дәлелдерге негізделген түрлерін сипаттайды, оның ішінде бағытталмаған ойын, көбірек бағытталған символдық ойын, жағдайға байланысты ойын және күлкі тудыратын бірнеше іс-шаралар. Ата-аналар осы ойын-сауық іс-шараларын балаларымен байланыстарын нығайту, тәрбие мәселелерін шешу және балалардың ауруханаға жатқызу немесе ата-аналардың ажырасуы сияқты жағымсыз жағдайларды жеңуге көмектесу үшін пайдалануға ынталандырылады. Күтуші және бала арасындағы эмоционалдық байланыс – жақындасу деп аталады (Лин, 2003). Баланың байланыс мәселелері маңызды, өйткені баланың негізгі күтушісіне жақсы немесе жаман байланысы болуы мүмкін. Бұл жасқа байланысты даму және мінез-құлық мәселелеріне әкелуі мүмкін. Ойын терапиясын байланыс мәселелері үшін қолданғанда, оған ақырындап кіру өте маңызды, өйткені бала эмоциялық оқшаулануға ұшырауы мүмкін және терапия ата-анаға да, балаға да пайдалы, өйткені олар терең деңгейде байланысқан. Бұл ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынасты нығайтуға және баланың ата-анасымен қауіпсіз сезінуіне мүмкіндік береді.