Кіріспе

Оберландық еврейлер (транслит. Ойберланд, "Жоғарғы Жер"; транслит. Галиль Э'лион, "Жоғарғы Провинция") – тарихи Венгрия Корольдігінің солтүстік-батыс аймақтарында қоныстанған еврейлер, қазіргі батыс Словакия мен Бургенланд. "Оберланд" – мажар еврей тарихнамасында қолданылатын термин, ол Жоғарғы Венгрия (Оберунгарн, кейде Оберланд) аумағымен байланысты емес. Оның тамыры 18 ғасырда елге еврейлердің қоныс аудару үлгісінде жатыр. Австрия мен Моравиядан келгендер солтүстік-батыстағы көршілес округтерге, негізінен Тренчиннен Сопронға дейін қоныстанды және біртіндеп одан әрі тарады; алайда, Солтүстік Венгрияның орталық бөлігі, Сзепес пен Хайду арасындағы кең аумақ 1840 жылға дейін еврейлерге жабық болды, барлық тұрғын үй шектеулері алынғанға дейін. Осылайша, Австрия мен Моравия еврейлері мен солтүстік-шығысқа көшіп барған Галиция еврейлері арасында шекара сазылды. Батыстан келгендер "Оберландер" (жоғарғы жерліктер) деп, ал Галициялықтар "Унтерландер" (төмен жерліктер) еврейлері деп аталды. Раввиндік дереккөздерде, иврит тілінде жазылғанда, бұл Жоғарғы және Төменгі Провинциялар (Галиль Э'лион, Галиль Тактон) деп аударылды. Бұл атауды біріншілері берген. Кейде бұл термин Будапешт және одан тыс жерлердегі батыс еврейлеріне де қолданылса, ол негізінен қазіргі Словакияда, жоғарыда сипатталған шекарадан батысқа қарай және қазіргі Бургенландта тұратын ортодоксалды еврейлерді білдірді. Олардың ата-бабалары екі толқынмен келді: біріншісі, 1670 жылы Венадан еврейлерді қуғаннан кейін австриялықтар келді. Оларды Павел I, Эстерхази князі құшақтап алды, ол оларға Бургенландта қоныстануға және өз жерлерінде Жеті қауымдастық құруға рұқсат берді. Екінші, әлдеқайда ірі толқын 1727 жылғы императорлық жарлықтан кейін Венгрияға келді, ол Моравияда некеге тұруға рұқсат етілген еврейлердің санын 5106-ға дейін шектеді. Бұл жарлық 1848 жылға дейін күшінде болды. Оберланд өзінің аккультурация үлгісін де қабылдады, оның еврейлері неміс тілі мен мәдениетін қабылдауға бейім болды. Толыққанды жаңғыруға ұшырағанына қарамастан, олар негізінен ортодоксалды болып қалды және негізінен провинцияның ең ірі қаласы Пресбургтегі ешивадағы Хатам Софер мен оның шәкірттерінің ықпалында болды. Алайда, олар көбінесе Унтерландерлерге қарағанда орташа және білімді болды, ал елдегі нео-ортодоксалдық пен ультра-ортодоксалдық арасындағы айырмашылықтар географиялық айырмашылықтарға сәйкес келді. Хасидизм Унтерландта кең таралған болса да, ол солтүстік-батысқа ешқашан жетпеді. 19 ғасырда венгр еврейлері үш мәдени топқа бөлінді: венгр тілінде сөйлейтін, мажарландырылған және патшалықтың орталығындағы неологтар; қазіргі ортодоксалды, хасид емес, неміс тілінде сөйлейтін Оберландерлер; және Хасидизмнің күшті ықпалында болған Унтерландерлер. Оберландерлер мажар және словак сөздік қорымен араластырылған Батыс идиштің ортақ диалектісін қолданды. Олардың әдет-ғұрыптары азаттық алғанға дейінгі неміс еврейлеріне ұқсас болды, мысалы, некеге тұрмас бұрын дұға шағаларын кию және Қажылық мейрамдарының апта ішінде филактериялар тағу. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кейбіреулері Шығыс Еуропалық ультра-ортодоксалдық топтарға қосылды, ал басқалары Сатмар, Нитра, Вьен, Пуппа және Кашу сияқты венгр хасидтік секталарына қосылды. Өздерін Оберландерлер деп жариялап, осындай әдет-ғұрыптарды сақтайтын бірнеше қауымдастықтар Израильде, Нью-Йоркте, Лондонның Стэмфорд-Хилл және Антверпенде табылады.