Кіріспе
Орыс православие діни қызметкері, теолог, философ, инженер, өнертапқыш және полимат Павел Александрович Флоренский (кейде П. А. Флоренский, Флоренский, Флоренский; Павел Алекса́ндрович Флоре́нский; 21 қаңтар 1882 [ескі стиль бойынша 9 қаңтар 1882] – 8 желтоқсан 1937) – орыс православие діни қызметкері, философ, математик, физик, электр инженері, өнертапқыш, полимат, жаңадан шейіт болған және халық қадірлеген қасиетті кісі. ХХ ғасырдың соңында орыс православие шіркеуі оны қасиетті деп мойындағанын көрсететін мәлімдемелер пайда болды, бірақ кейіннен мұндай шешім қабылданбағаны нақты айтылды.
Pavel Alexandrovich Florensky (also P. A. Florenskiĭ, Florenskii, Florenskij; Па́вел Алекса́ндрович Флоре́нский; ; 21 January 1882 [O. S. 9 January 1882] – December 8, 1937) was a Russian Orthodox theologian, priest, philosopher, mathematician, physicist, electrical engineer, inventor, polymath, neomartyr and folk saint. During the later twentieth century, statements had appeared noting a recognition by the Russian Orthodox Church of him as a saint, though it was later firmly noted that no such decision had been made.
Ерте өмір
Павел Александрович Флоренский 1882 жылғы 21 қаңтарда (ескі стиль бойынша 9 қаңтар) Елизаветаполь губерниясының (қазіргі Әзірбайжан) Евлах қаласында теміржол инженері Александр Флоренскийдің отбасында дүниеге келді. Оның әкесі орыс православие дінінің қызметкерлері отбасынан шыққан, ал анасы Ольга (Саломия) Сапарова (Сапарян, Сапхарашвили) Грузиядағы Тбилиси армян ақсүйектерінен тегін алып келген. Анасының әжесі София Паатова (Пааташвили) Грузияның Болниси қаласында тұратын армян отбасынан шыққан. Флоренский "әрқашан армян тегінің тамырларын іздеп келді" және олардың Қарабақтан екенін айтқан. Флоренский орта мектеп білімін (1893-1899) Тбилиси классикалық лицейінде аяқтады, онда кейіннен танымал болған бірнеше достары болды, соның ішінде орыс кубофутуризмінің негізін қалаушы Дэвид Бурлюк. 1899 жылы Флоренский діни дағдарысқа ұшырады, бұл Лев Толстойға жасаған сапарымен байланысты болды. Оның отбасы мен мектептегі алғашқы қалыптасуының бір бөлігі болған ғылыми позитивизм мен рационализмнің шектері мен салыстырмалылығын сезінуіне байланысты осы дағдарыс туды. Ол математика негізінде рухани және ғылыми көзқарастарды қабылдастыратын теорияларды жасау арқылы өзінің шешімін табуға бел буды. Ол Мәскеу император университетінің математика факультетіне түсіп, Николай Бугаевтан дәріс алды және оның ұлы, болашақ ақын және орыс символизмінің теоретигі Андрей Белыймен дос болды. Ол әсіресе Георг Кантордың жиын теориясына қызығушылық танытты. 1904 жылы Императорлық Мәскеу университетін бітіргеннен кейін, университетте оқытушы болып жұмыс істеуден бас тартты және Сергиев Посадтағы Діни академияда теологияны оқуға түсті. Оқу кезінде ол Гетсимани шөлдігіне барғанда ақсақал Исидормен танысты, ол оның рухани жетекшісі мен әкесіне айналды. Ерн, Свеницкий және Брихничев сияқты студенттермен бірге ол Владимир Соловьевтің принциптеріне сәйкес ресейлік қоғамды қайта құру мақсатымен «Христиандық күрес одағын» (Союз Христианской Борьбы) құрды. 1906 жылы осы одақтың мүшесі болғандығы үшін тұтқындалды, бірақ кейіннен радикальды христиандық қозғалысқа деген қызығушылығын жоғалтты.
Зияткерлік мүдделер
Діни академияда оқыған кезінде Флоренский философия, дін, өнер және фольклор салаларына қызығушылық танытты. Ол досы Андрей Белыймен бірге орыс символизмі қозғалысының көрнекті мүшесі болды және «Новый Путь» және «Весы» журналдарында еңбектер жариялады. Сонымен қатар, ол өзінің негізгі философиялық еңбегі «Ақиқаттың тірегі мен негізі: он екі хаттан тұратын православие теодициясының очеркі» деген атпен бастады. Толық кітап 1914 жылы ғана жарық көрді, бірақ оның көп бөлігі 1908 жылы академияны бітірген кезде аяқталды. Оның хаттары басылымындағы кітабының кіріспе сөзінде былай делінген: «Кітап – бұл он екі хаттан тұратын, «бауыр» немесе «дос» дегенге жазылған, оны Мәсіх деп түсінуге болады. Флоренскийдің шығармашылығының басты бөлігі – филия (достық) және агапе (әмбебап махаббат) біріктірілуі ретінде қаралатын христиандық сүйіспеншіліктің әртүрлі мағыналарын зерттеу. Ол еркек достарын таза махаббатпен біріктіретін аделфопоэзис (бауырластық құру) атты ежелгі христиандық рәсімдерін сипаттады. Сонымен қатар Флоренский – ғасырдың алғашқы ойшылдарының бірі, ол феминист теологтардың басты мәселелерінің біріне айналған «Илаһи София» идеясын дамытты». Майкл Хагемейстердің «Сион ақсақалдарының хаттамалары» атты еңбегімен танымал болған соңғы зерттеулері Флоренскийдің қолында псевдониммен жазылған антисемиттік материалдардың бар екенін растады. Флоренскийдің өмірбаянын жазған Аврил Пайман Флоренскийдің еврейлерге қатысты ұстанымын, контекстуалды тұрғыдан алғанда, оқиға кезінде Ресейдің артта қалуын сынаған либералды сыншылар мен Қара жүздер сияқты погромдарды ұйымдастырушылардың мінез-құлқына сын көзбен қарағандардың арасындағы орта жол деп бағалайды. Академияны бітіргеннен кейін 1910 жылы тамызда досының әпкесі Анна Гьяцинтоваға үйленді, бұл оның некеге деген қарсылығын білетін достарын таң қалдырды. Ол философиядан сабақ беріп, 1919 жылға дейін Троице-Сергиева лаврасында өмір сүрді. 1911 жылы дін қызметкеріне бекітілді. 1914 жылы «Рухани шындық туралы» деген тақырыпта диссертация қорғады. Философия, теология, өнер теориясы, математика және электродинамика бойынша еңбектер жариялады. 1911-1917 жылдары ол сол кездегі ең беделді православие теологиялық басылымның бас редакторы болды. Ол сондай-ақ, даулы орыс жазушысы Василий Розановтың рухани жетекшісі болды, оны православие шіркеуімен келісуге шақырды.
Ресейдегі коммунистік билік кезеңі
Қазан төңкерісінен кейін ол өз ұстанымын былайша тұжырымдады: "Мен өзімнің философиялық және ғылыми дүниетанымымды дамыттым, ол коммунизмнің әсершіл түсіндірмесіне қайшы келсе де, мемлекеттік қызметте адал еңбек етуіме кедергі келтірмейді". Большевиктер Троице-Сергиева лаврасын (1918) және Сергиево-Посад шіркеуін (1921) жапқаннан кейін, Леон Троцкийдің ұсынысымен ол Мәскеуге көшіп, Ресейді электрлендірудің мемлекеттік жоспары (ГОЭЛРО) бойынша жұмыс істеді. Троцкий Флоренскийдің ауылдық Ресейді электрлендіруде үкіметке көмектесуге қабілеттілігіне сенді. Замандастарының айтуынша, Флоренский діни киімімен үкіметтік бөлімдердің басшыларымен бірге жұмыс істеген көрнекті көрініс болды. 1924 жылы ол диэлектриктер туралы ауқымды монография жариялады. Ол бір уақытта Троице-Сергиева лаврасы тарихы жөніндегі комиссияның ғылыми хатшысы болып жұмыс істеді және ежелгі орыс өнері туралы еңбектерін жариялады. Оның қасиетті Сергий Радонежскийдің қабірлерін сақтау үшін құпия операцияны ұйымдастырушы болғаны туралы әңгіме тарады, оның жойылғаны үкімет тарапынан бұйырылған еді. 1920 жылдардың екінші жартысында ол негізінен физика және электродинамика саласында жұмыс істеді, соңында Альберт Эйнштейннің салыстырмалылық теориясының геометриялық интерпретациясына арналған «Геометриядағы жорамал сандар» («Мнимости в геометрии. Расширение области двухмерных образов геометрии») атты мақаласын жариялады. Басқа нәрселермен қатар, ол салыстырмалылық теориясының болжамы бойынша жарық жылдамдығынан артық жылдамдықпен қозғалатын денеге арналған жорамал сандардың геометриясы – Құдайдың Патшалығының геометриясы екенін жариялады. Осы еңбегінде Құдайдың Патшалығы туралы айтқаны үшін кеңес билігі оны кеңеске қарсы агитация және насихат жүргізуде деп айыптады.
1928-1937: жер аударылу, түрмеге қамау, өлім
1928 жылы Флоренский Нижний Новгородқа жер аударылды. Екатерина Пешкованың (Максим Горькийдің әйелі) көмегімен Флоренскийге Мәскеуге оралуға рұқсат берілді. 1933 жылғы 26 ақпанда ол Павел Гидиуляновпен – Флоренскийге мүлдем бейтаныс канондық құқық профессоры – мемлекетті құлату және нацистердің көмегімен фашистік монархия орнату үшін сөз байласты деген күдікпен қайтадан тұтқындалды. Ол өзін тағылған айыптаулардан күшпен қорғады, бірақ оларды мойындауға дайын екенін көрсетсе, бірнеше танысының бостандығына қол жеткізе алатынын түсінген соң тоқтатты. Ол Иосиф Сталиннің қылмыстық кодексінің 58-бабы (10 және 11-тармақтары: «Советтік үкіметке қарсы науқан жүргізу» және «Советтік үкіметке қарсы науқандық материалдарды тарату») бойынша он жылға еңбек лагеріне кесілді. Таратылған науқандық материалдар – салыстырмалылық теориясы туралы монография болды. Оның діни киім киіп жүруі басшылығына ұнамады. Мемлекет оған Парижге жер аударуға көптеген мүмкіндіктер ұсынды, бірақ ол олардан бас тартты. 1934 жылға дейін Байкал-Амур тас жолындағы лагерде жұмыс істеді, содан кейін Соловкиге ауыстырылды, онда жергілікті теңіз балдырынан йод және агар алу бойынша зерттеулер жүргізді. 1937 жылы Санкт-Петербургке (сол кезде Ленинград деп аталған) көшірілді, онда 25 қарашада соттан тыс НКВД үштігі оны өлім жазасына кесті. Аңыз бойынша, ол коммунистер жойғысы келген Сергий Радонежскийдің басының орналасқан жерін ашудан бас тартқаны үшін сотталды. Әулиенің басы сақталды және 1946 жылы Троице-Сергиева лаврасы қайта ашылды. Сергийдің қасиетті қалдықтары тағы да сұранысқа ие болды. Әулиенің қасиетті қалдықтарын Павел Голубцов, кейіннен архиепископ Сергий болып белгілі болған, Лавраға қайтарды. Өкім оқылып болғаннан кейін Флоренский 500 тұтқынмен бірге арнайы пойызбен Санкт-Петербургке жақын жерге жеткізілді, онда 1937 жылғы 8 желтоқсан күні түнде қаладан алшақ орманды жерде атып тастады. Оның жерленген жері белгісіз. Антонио Макчиони оның Санкт-Петербургтен солтүстік-шығысқа қарай жиырма шақырым жерде орналасқан Токсово маңындағы Ржевский артиллериялық полигонында атылып, Токсово маңындағы Койрангакангста жасырын қабірге қойылғанын, сол кезде НКВД-нің осы жерде атып тастаған 30 000-нан астам адаммен бірге жерленгенін мәлімдеді. 1997 жылы Сандармох орманнан жаппай жерленген орны қазылып алынды, онда оның қалдықтары болуы мүмкін. Оның есімі 1982 жылы Жаңа шейіттер мен мойыстаушылар тізіміне енгізілді. Ол 1958 жылы (1933 жылғы айыптаулар бойынша) және 1959 жылы (1937 жылғы айыптаулар бойынша) өлімнен кейін ақталды.
Ықпал
Флоренский, көбінесе замандасының діни жаңаруына немесе ғылыми ойлауға қосқан үлесі үшін оқылса, 1960 жылдары оның шығармалары кеңірек қарастырыла бастады. Бұл өзгеріс, тартулық семиотика мектебі көрсеткен оның туындыларының ұмытылған жақтарына деген қызығушылықтың қайта жандануымен байланысты болды. Аталған мектеп оның еңбектерін сол кездегі мәдени белгілердің жалпы теориясына қатысты авангардтық теориялық ойлардың алға басуын болжайтын тұрғысынан бағалады. Осы тұрғыдан қарағанда, Флоренскийдің ойлауы орыс модернистерінің өнеріне белсенді жауап бергенін көрсетеді. Бұл жағынан ерекше маңызға ие болған оның 1919 жылғы «Артқа қарай бұрылған перспектива» атты эссесі, ол келесі жылы лекция ретінде оқылған. Бұл концепцияны Флоренский, кейіннен Эрвин Панофский сияқты, Оскар Вульфтың 1907 жылғы «Die umgekehrte Perspektive und die Niedersicht» эссесінен алған. Флоренский мұнда Ренессанс өнеріндегі кеңістік туралы басым түсінікпен салыстырып, иконографиялық дәстүрде қолданылатын көрнекі конвенцияларды талдады. Бұл еңбек жарық көргеннен бері бүгінгі күнге дейін осы саладағы маңызды мәтін болып табылады. Осы эсседегі оның түсіндіруін жақында Клемена Антонова дамытып, сын тұрғысынан қайта қарастырды, ол Флоренский талдаған нәрсені «бір уақыттағы жазықтықтар» терминімен сипаттаған дұрыс деп санайды.