Құдайлық болжамдарды тарихи оқиғалармен байланыстыру әдісі

Кіріспе

Киелі кітап пайғамбарлықтарын түсіндіру, Киелі кітап мәтіндерін тарихпен байланыстыру

Христиандық эскатологияда тарихилік – Киелі кітап пайғамбарлықтарын түсіндірудің бір әдісі, ол символдарды тарихи тұлғалармен, ұлттармен немесе оқиғалармен байланыстырады. Христиан тарихшыларының ең қызығушылығын тудыратын негізгі мәтіндерге Даниял кітабы мен Аян кітабы сияқты апокалиптикалық әдебиеттер жатады. Ол Даниялдың пайғамбарлықтарын тарих бойында орындалып келе жатқандай көреді, бұл өткеннен қазіргі уақытқа және болашаққа дейін созылады. Оны кейде үздіксіз тарихи көзқарас деп те атайды. Зерттеушілер тарихи әдістерді ежелгі еврей тарихына, Рим империясына, Исламға, Папалыққа, қазіргі заманға және соңғы уақытқа қатысты да қолданды. Тарихи әдіс Даниял кітабының 2-тарауынан басталып, кітаптың 7, 8 және 11-тарауларындағы кезекті пайғамбарлықтар арқылы біртіндеп дамиды, нәтижесінде Даниялдың пайғамбарлықтары претеризм және футуризмнен мүлдем өзгеше болып көрінеді. Реформациядан бастап 19-ғасырға дейінгі протестант реформаторларының көпшілігі тарихи көзқарас ұстанымын қолдады.

Шолу

Тарихшылар пайғамбарлық түсіндірудің шіркеу тарихының барлық бағытын, Даниял кітабы жазылғаннан бастап, бірінші ғасырдың соңынан бірнеше ғасыр бұрын, уақыт соңына дейін ашады деп санайды. Тарихисттік түсіндірулер дәйексіздіктер, болжамдар және спекуляциялар үшін сынға ұшырады, ал Аян кітабының тарихи тұрғыдан қарауы жаңа оқиғалар мен әлемдік аренада жаңа тұлғалар пайда болғанда қайта қарастырылды. Тарихилік – бұл Мартин Лютер, Джон Кальвин, Томас Кранмер және Джон Нокс сияқты көптеген протестант реформаторлары ұстанған сенім болды. Католик шіркеуі Контрреформация кезінде претеризм мен футуризм арқылы оған қарсы тұруға тырысты. Бұл баламалы көзқарас католик шіркеуінің протестанттардың шабуылдарына қарсы позициясын нығайтуға көмектесті. Протестанттық тарихи парадигманың ең ықпалды аспектілерінің бірі – Папаның антихрист болуы мүмкін деген болжам болды. Мартин Лютер бұл пікірді, ол жаңалық емес еді, 1537 жылғы «Смалькольд мақалаларына» енгізді. Ол 16 ғасырда уағыздар мен драма, кітаптар және жарияланымдар арқылы кеңінен танымал болды. Иезуиттер кейіннен претеризм және футуризм деп аталатын баламалы тәсілдерді дамытты және оларды апокалиптикалық әдебиетке қолданды; Франсиско Рибера 1590 жылы футуризмнің бір түрін, ал Луис де Алказар сол кезеңде претеризмнің бір түрін жасады. Тарихи тәсіл әлемнің соңының күнін болжауға әрекеттерде қолданылды. Реформациядан кейінгі Ұлыбританиядағы мысал – Чарльз Уэслидің еңбектері, ол Аян кітабын талдау негізінде әлемнің соңы 1794 жылы болады деп болжады. Адам Кларк, оның түсіндірмесі 1831 жылы жарық көрді, папа билігінің аяқталуы үшін 2015 жылдың мүмкін күнін ұсынды. 19 ғасырдағы Америкада Уильям Миллер Даниял 8:14-ке сүйенген тарихи модель негізінде әлемнің соңы 1844 жылдың 22 қазанында болады деп ұсынды. Миллердің Даниял кітабына тарихи көзқарасы АҚШ-та Миллершілдік деп аталатын ұлттық қозғалысты тудырды. Ұлы көңілі толмағаннан кейін Миллершілдердің кейбіреулері жетінші күнді адвентистер шіркеуін құрды, ол өзінің эсхатологиясында Киелі кітаптағы пайғамбарлықты тарихи тұрғыдан оқуды маңызды деп санайды. Миллершілдер басқа адвентистік ұйымдарды да құрды, соның ішінде Күзет мұнарасы қозғалысын құрған, Ехоба куәгерлері деп белгілі ұйым, олар Киелі кітаптағы пайғамбарлықтың өзіндік тарихи түсініктерін ұстанады.

Historicists believe that prophetic interpretation reveals the entire course of history of the church from the writing of the Book of Daniel, some centuries before the close of the 1st century, to the end of time. Historicist interpretations have been criticized for inconsistencies, conjectures, and speculations and historicist readings of the Book of Revelation have been revised as new events occur and new figures emerge on the world scene. Historicism was the belief held by the majority of the Protestant Reformers, including Martin Luther, John Calvin, Thomas Cranmer, and John Knox. The Catholic church tried to counter it with preterism and Futurism during the Counter Reformation. This alternate view served to bolster the Catholic Church's position against attacks by Protestants,

One of the most influential aspects of the Protestant historicist paradigm was the speculation that the Pope could be the antichrist. Martin Luther wrote this view, which was not novel, into the Smalcald Articles of 1537. It was then widely popularized in the 16th century, via sermons and drama, books and broadside publication. Jesuit commentators developed alternate approaches that would later become known as preterism and futurism, and applied them to apocalyptic literature; Francisco Ribera developed a form of futurism (1590), and Luis de Alcazar a form of preterism, at the same period. The historicist approach has been used in attempts to predict the date of the end of the world. An example in post Reformation Britain is in the works of Charles Wesley, who predicted that the end of the world would occur in 1794, based on his analysis of the Book of Revelation. Adam Clarke, whose commentary was published in 1831, proposed a possible date of 2015 for the end of the papal power. In 19th century America, William Miller proposed that the end of the world would occur on October 22, 1844, based on a historicist model used with Daniel 8:14. Miller's historicist approach to the Book of Daniel spawned a national movement in the United States known as Millerism. After the Great Disappointment some of the Millerites eventually organized the Seventh day Adventist Church, which continues to maintain a historicist reading of biblical prophecy as essential to its eschatology. Millerites also formed other Adventist bodies, including the one that spawned the Watch Tower movement, better known as Jehovah's Witnesses, who hold to their own unique historicist interpretations of Bible prophecy.

Алғашқы түсіндірмелері

Ертедегі шіркеудегі пайғамбарлық түсіндірулер көбінесе бүкіл кітаптарды емес, жеке үзінділерді қарастырды. Аян кітабына алғашқы толық түсіндірмені шамамен 300 жылы, ең алғашқы тарихи түсіндірушілердің бірі саналатын Викторинус Петтаулық жасады. Тарихи түсіндіруді қолдаушы Эдвард Бишоп Эллиотт, оны Андреас, Примазий (екеуі де 6 ғасыр), Беда (730 ж.), Ансперт, Аретас, Оксердің Хаймосы және Беренгауд (барлығы 9 ғасыр) жазбалары өзгертіп, дамытқанын айтты. Иоакимнің пікірінше, тарих Үштікке сәйкес келетін үш кезеңге бөлінеді. Әкенің алғашқы кезеңі Адамнан басталып, Ыбырайымда ең биік нүктесіне жетіп, Иса Мәсіхпен аяқталады. Ұлдың екінші кезеңі Ұзияхтан басталып, Жохан Баптисттің әкесі Зәкәрия заманында шарықталып, Иоакимнің дәуірінде аяқталады. Киелі Рухтың үшінші кезеңі Нурсиялық Бенедикттен басталып, Иоакимнің заманында ең биік деңгейге жетіп, тарихтың соңымен аяқталады. Иоаким яһудилердің Ескі Келісімде Құдайдың таңдалған халқы болғанына сенді. Оның пікірінше, Ескі Келісімнің «бірінші мөрінде» яһудилер мысырлықтардың қысымына төтеп берді, «екінші мөрде» қанаандықтармен соғысып, Иерусалимде патшалық билігі мен діни қызметін орнатты. Үшінші мөр кезінде еврейлер патшалығы көптеген руларға бөлінді, төртінші мөрде Израиль өз күнәсі үшін құнын төледі және ассириялықтар басып алды, бесінші мөрде халдейлер Иерусалимді жаулап алды, алтыншы мөрде яһудилер Вавилонға тұтқынға түсті, жетінші мөрде ғибадатхана қайта салынды және гректер келгенше яһудилер бейбіт өмір сүрді, бұл Ескі Келісімнің аяқталуын және Әкенің дәуірінің соңына жеткізді. Магдебургтегі лютеран ғалымдарының тобы, Матиас Флаций басшылығымен, папалық билікті жоққа шығару және папаны антихрист деп тану үшін «Магдебург ғасырлары» атты 12 томдық еңбек жазды. Лютерандық-католиктік диалогтың бесінші кезеңінде ағылшын протестант реформаторы Уильям Тиндаль сол дәуірдегі католиктік империялардың антихристтің империясы болғанын, ал Ескі және Жаңа Келісімнің ілімін бұрмалаған кез келген діни ұйымның антихристтің жұмысын көрсеткенін айтты. «Зұлым Мамонның мысалы» атты еңбегінде ол болашақта антихрист пайда болады деген шіркеудің қалыптасқан ілімін жоққа шығарды және антихристті қазіргі рухани күш деп үйретті, ол уақыт өте келе әртүрлі діни кейіптермен біздің арамызда болады. Тиндальдің 2 Салоникалықтарға арналған кітабының 2-тарауындағы «заңсыздық адамы» туралы түсінігі оның көзқарасын көрсетті, бірақ кейінірек, Король Джеймс Библиясы комитеті сияқты, Вулгатаға жақын болған редакторлар оны өзгертті. Лүтер, Джон Кальвин және басқа протестант реформаторлары болашақтағы азап кезеңінде жер бетінде бір ғана антихрист билейді деп күтпеді, керісінше, антихристті өз заманындағы әлемде бар, ол паптық билікте көрініс тапқан деп санады. Реформацияның тарихи түсіндірулеріндегі талқыланған мәселелер: антихрист (1 және 2 Жохан); Аян 13-тараудағы аңдар; 2 Салоникалықтарға 2-тараудағы «Күнә адамы» (немесе «Заңсыздық адамы»); Даниял 7 және 8-тараулардағы «Кішкентай мүйіз» және Аян 17-тараудағы «Бабылтыңқысы». Исаак Ньютонның тарихи көзқарасқа қатысты діни пікірлері 1733 жылы, оның өлімінен кейін жарияланған «Даниял кітабының пайғамбарлықтарына және Иоанн Апокалипсисіне қатысты байқаулар» еңбегінде жазылған. Ол папалық билікке қатысты ерте протестант реформаторларының ұстанымына ұқсас көзқарас білдірді. Ол пайғамбарлық әдебиеттерге негізделген болжамдардан аулақ болды, пайғамбарлық орындалғанда, Құдайдың қамқорлығы әлемде орын алып отыратынының дәлелі болады деп есептеді. Бұл еңбек көптеген пайғамбарлықтардың христиандық дәуірінің бірінші мыңжылдығында орындалғанын көрсетті.

Prophetic commentaries in the early church usually interpreted individual passages rather than entire books. The earliest complete commentary on the Book of Revelation was carried out by Victorinus of Pettau, considered to be one of the earliest historicist commentators, around 300 AD. Edward Bishop Elliott, a proponent of the historicist interpretation, wrote that it was modified and developed by the expositions of Andreas, Primasius (both 6th century), Bede (730 AD), Anspert, Arethas, Haimo of Auxerre, and Berengaudus (all of the 9th century). Joachimites divided history into three overlapping "stages" which each correspond to the persons of the Trinity. The first stage, of the Father, began with Adam, peaking with Abraham, and ending with Jesus. The second stage, of the Son, began with Uzziah, peaked with Zechariah, father of John the Baptist, and was ending around Joachim's time. The third stage, of the Holy Spirit, began with Benedict of Nursia, was peaking around Joachim's time, and would end with the end of history. Joachim believed that the Jews were the elect people of God during the Old Testament, he believed that during the "first seal" of the Old Testament the Jews endured oppression by the Egyptians, in the "second seal" they battled against the Canaanites and established their royal power and priesthood in Jerusalem. During the third seal the kingdom of the Hebrews was divided into many tribes, in the fourth seal Israel paid a price for its sins and was conquered by the Assyrians, in the fifth seal the Chaldeans took Jerusalem and under the sixth seal the Jews suffered captivity in Babylon and in the seventh seal the Temple was rebuilt and the Jews had a time of peace until the Greeks came, which caused an end to the Old Covenant, and the era of the Father came to an end. The Centuriators of Magdeburg, a group of Lutheran scholars in Magdeburg headed by Matthias Flacius, wrote the 12 volume "Magdeburg Centuries" to discredit the papacy and identify the pope as the antichrist. The fifth round of talks in the Lutheran Roman Catholic dialogue notes,

William Tyndale, an English Protestant reformer, held that while the Roman Catholic realms of that age were the empire of Antichrist, any religious organization that distorted the doctrine of the Old and New Testaments also showed the work of antichrist. In his treatise The Parable of the Wicked Mammon, he expressly rejected the established Church teaching that looked to the future for an antichrist to rise up, and he taught that antichrist is a present spiritual force that will be with us until the end of the age under different religious disguises from time to time. Tyndale's translation of 2 Thessalonians, chapter 2, concerning the "man of lawlessness" reflected his understanding, but was significantly amended by later revisers, including the King James Bible committee, which followed the Vulgate more closely. Rather than expecting a single antichrist to rule the earth during a future Tribulation period, Luther, John Calvin and other Protestant reformers saw the antichrist as a present feature in the world of their time, fulfilled in the papacy. Debated features of the Reformation historicist interpretations were the identification of; the antichrist (1 and 2 John); the Beasts of Revelation 13; the Man of Sin (or Man of Lawlessness) in 2 Thessalonians 2; the "Little horn" of Daniel 7 and 8, and the Whore of Babylon (Revelation 17). Isaac Newton's religious views on the historicist approach are in the work published in 1733, after his death, Observations upon the Prophecies of the Book of Daniel, and the Apocalypse of St. John. It took a stance toward the papacy similar to that of the early Protestant reformers. He avoided predictions based on prophetic literature, taking the view that prophecy when it has been shown to be fulfilled will be proof that God's providence has been imminently active in the world. This work regarded much prophecy as already fulfilled in the first millennium of the Christian era.

Қазіргі заманғы

XIX ғасыр пайғамбарлық ой-пікірлер тарихындағы маңызды шешімді кезең болды. Реформациядан бастап XIX ғасырдың ортасына дейінгі кезеңнің көп бөлігінде ағылшын протестант ғылымында тарихилық парадигма, оның мыңжылдықтан бұрын немесе кейін, бір күндік жыл принципі және папалық антихрист туралы көзқарасы басым болды (қазір де кейбір топтарда кездеседі), бірақ ол ғана емес. Ұлыбритания мен Шотландияда пайда болған Уильям Келли және басқа Плимут бауырлары диспенсационалистік мыңжылдық алдындағы эсхатологияның жетекші жақтастары болды. 1826 жылға қарай пайғамбарлықтарды тура мағынасында түсіндіру қалыптасып, диспенсационализм пайда болды. Диспенсационалистік түсіндіру Даниял мен Аянды түсіндірудің тарихи моделінен футуризм ұсынған пайғамбарлықтардың орындалуындағы үзіліс туралы католик теориясын қабылдауымен ерекшеленеді, бірақ диспенсационализм бұл католикке қарсы ұстаным деп санайды.

Ұлы алапат

Тарихшылардың көпшілігі Матайдың "үлкен азап" туралы сілтемесін Аян 6:12–13-пен салыстырып, оның Мәсіх қайтып келгенде аяқталады деп санайды. Кейбір тарихшылар Қиындық шіркеудің ғасырлар бойы бастан өткерген қуғын-сүргінін көрсетеді деп есептейді және Жаңа Өсиеттің қалған бөлігіндегі "қиындық" туралы айтылған нәрселерге назар салады, олардың көпшілігі нағыз христиандардың бастан өткеніне, құтылып кеткеніне емес, қатысты екенін көрсетеді. Бұл көзқарас сондай-ақ Классикалық Посттрибуляционизм деп аталады, ол шіркеудің өмір бойы қиыншылықта болғанын, себебі ол әрдайым қуғын-сүргін мен қиындықтарға ұшырағанын айтатын Посттрибуляциондық көтерілу көзқарасының бастапқы теориясы. Олар Қиындықты болашақта болатын нақты оқиға деп санамайды. Тарихшылар Даниял 7 және Аян 13-те айтылған "қасиеттілердің қудалануы" деп белгіленген кезеңді де Қиындық деп қарастырады.