Кіріспе

Нирукта (निरुक्त, निरुक्त, "түсіндірілген, жорылған") – индуизмнің қасиетті жазбалары Ведалармен байланысты алты ежелгі Веданганың бірі, қосымша ғылым. Нирукта этимологияны қамтиды және Ведалардағы санскрит сөздерін дұрыс түсіндіруге арналған зерттеу. Нирукта жүйелі сөздік құрастыру болып табылады және архаикалық, сирек қолданылатын сөздерді қалай түсіну керектігін қарастырады.

Күні

Нируктаның зерттелуі б.з.д. II мыңжылдықтың соңғы ғасырларына, Ведалық мәтіндердің Браманалық қабатына дейін жетеді. Осы саладағы ең белгілі ғалым – Яска, ол "Нигханту" (сөздік кітабы) атты осы саладағы алғашқы кітапты жазған. Оның мәтіні де қарапайым түрде "Нирукта" деп аталады.

Мәтіндер

Көне заманнан бері қазіргі заманға дейін сақталған жалғыз негізгі Нирвакана шастрасы (Нируктамен байланысты мәтін) – Ясканың өзі, ол жай ғана Нирукта деп аталады. Ясканың Нируктасына үш бхасия (түсіндірме) де сақталған. Сонымен қатар, Ясканың б.з.д. V ғасырындағы Нируктасынан да көне, әрі қазірге дейін сақталған, осыған байланысты еңбек – Ниганту, ол лексикографиялық трактат. Ниганту – Ведалардағы сөздердің тізімі немесе жинағы және Абхидханашастраның (сөзбе-сөз, сөздер ғылымы) үлгісі. Дегенмен, Ниганту сөздік емес, санскрит тілінде коша деп аталатын, кейінгі ғасырларда дамыған мәтіндер жанры. Ашылу аятында Гананатха Ганешаның аты ретінде айтылады. Оқырмандарына анық көрінетін бұл есімнің қарапайым мағынасы – «Ганалардың қорғаушысы», атауды тікелей гана (топ) + натта (қорғаушы) деп бөліп қарастыру. Бірақ Бхаскарарайя нируктадағы шеберлігін күтпеген Бахуврихи құрамасы арқылы, яғни ганана + атха деп талдау арқылы көрсетеді, бұл «оның қасиеттерін санау (гананам) сәттілікке жеткізетін адам». Ата сөзі сәттілікпен (маṅгalam) байланысты. Сахасранаманың ашылуындағы риторикалық шешім Бхаскараяның мыңдай осындай есімдерге түсініктеме берудің басында, нируктадағы шеберлігін көрсетіп, сахасранаманың контексіне сай келетін тапқырлықпен бұрылыс жасайды.