Кіріспе

Янис Ксенакистің оркестрлік шығармасы (Μεταστάσεις; дұрыс французша транслитерациямен немесе композитордың кейбір ерте жазбаларында) – Янис Ксенакистің 61 музыкантқа арналған оркестрлік шығармасы. Оның алғашқы маңызды туындысы 1953–54 жылдары Оливье Мессьенмен оқығаннан кейін жазылған және шамамен 8 минутқа созылады. Туындының тұңғыш орындалуы 1955 жылы Донауэшинген фестивалінде Ханс Росбодтың дирижерлігімен өтті. Бұл шығарма бастапқыда «Анастенария» (Procession aux eaux claires және Sacrifice) деп аталатын Ксенакистің трилогиясының бір бөлігі болды, бірақ Ксенакис оны жеке орындау үшін бөліп алды. «Метастазис» 61 музыканттан тұратын оркестрді қажет етеді (12 үрмелі, 3 перкуссияшы 7 аспапта, 46 скрипкалы аспапта ойнайды), екі орындаушының да бірдей партиясы болмайды. Ол әрбір музыканттың әртүрлі биіктіктегі және әртүрлі уақыттағы глиссандоны аяқтауына жауапты болатын дыбыс массасы техникасын қолдана отырып жазылды. Бұл шығармада скрипкалар басым, олар 46 бөлікке бөлінуге дейін бірыңғай түрде басталады. Джордж Баланчин Янис Ксенакистің «Метастазис және Питопракта» шығармаларына хореография қойды (қараңыз: «Метастазис және Питопракта»). Балеттің тұсаукесері 1968 жылдың 18 қаңтарында Нью-Йорк Сити Балетінің Сюзанна Фаррелл мен Артур Митчеллдің қатысуымен өтті.

Атау

Грек тіліндегі Μεταστάσεις атауын композитор француз тілінде жазғанда әртүрлі жолдармен транслитерациялаған: Les Métastassis, Métastassis және Les Métastaseis. Гректің диграфы ει қазіргі грек тілінде "и" деп айтылады, ал француз тіліндегі дұрыс транслитерация - Metastasis. Басылған нотаның титул бетінде композитордың қолжазбасында MetastaseisB көрсетілген, және ол нота мұқабасында да осы түрде басылған. Атау, көпше түрінде, Meta (кейін немесе артынан) және stasis (қозғалмау) сөздерінің бірігіп құралған түрі, қозғалыс немесе өзгеріс пен бағытталмау арасындағы диалектикалық қайшылықты көрсетеді. Композитордың өзінің түсіндіруінше, "Meta=кейін + staseis=қозғалмау күйі – диалектикалық өзгерістер. Metastaseis – классикалық музыканы (сериалдық музыканы қоса) және композитор шығармаларына енгізуге міндетті болған "формалдану музыкасы" арасындағы байланыс буыны". Бұл өзгерістерге глиссандо массалық құбылыстар мен тондық қатарлардың ауысуы кіреді. "B" (бета) Германн Шерхен ұсынған түзетулерді білдіреді: скрипкалардың саны 12 12 12 12 4-тен 12 12 8 8 6-ға дейін азайтылды.

Талдау

Метастазис Эйнштейннің уақытқа қатысты көзқарасымен және Ксенакистің соғыс дауыстарының естелігінен шабыттандырылды, сондай-ақ Ле Корбюзьенің математикалық идеяларына негізделді. Музыка әдетте уақыт бойынша реттелген дыбыстар жиынтығынан тұрады; кері ойнатылған музыканы тану қиын. Мессианның ұқсас байқаулары оның өзгермейтін ырғақтарды қолдануына әкелді; Ксенакис музыканың сызықтық қабылдауын релятивистік уақыт көзқарасымен үйлестіруді қалады. Соғыста, Ксенакис музыкалық құлағымен білгендей, атылған әрбір оқтың дауысын анықтау мүмкін емес, бірақ жалпы алғанда "оқ ату" дыбысы анық естіледі. Оқтардың атылу реті маңызды емес: әрбір мылтық нақтыдағыдан мүлдем басқа тәртіппен атуы мүмкін еді, бірақ нәтижедегі дыбыс бірдей болар еді. Осы идеялардың бірігуі Метастазистің негізін құрады. Ньютон физикасында уақыт тұрақты жылдамдықпен сызықты түрде ағады, ал Эйнштейннің көзқарасы оны материя мен энергияның функциясы ретінде сипаттайды; осы шамалардың біреуін өзгертсеңіз, уақыт та өзгереді. Ксенакис осы айырмашылықты музыкасында көрсетуге тырысты. Көптеген дәстүрлі композициялар сызықтың дамуы үшін қатаң өлшенген уақытқа, өзгермейтін темпке, өлшемге немесе фраза ұзындығына сенеді, ал Метастазис музыкалық аналогтар ретінде масса мен энергияның қарқындылығын, регистрін және тығыздығын өзгертеді. Осы өзгерістер арқылы шығарма алға жылжиды: шығарманың бірінші және үшінші бөлімдерін біріктіретін мелодиялық тақырып немесе мотив жоқ, олар тек уақыттың осы тұжырымдамасының күшіне сенеді. Екінші бөлімде қандай да бір мелодиялық элемент бар. Фибоначчи тізбегіне негізделген ұзақтығы бар он екі тондық қатардың фрагменті қолданылады. (Бұл бүтін сандар тізбегі музыка үшін жаңалық емес: оны Барток және басқалар да жиі қолданды.) Фибоначчи тізбегінің бір қызықты қасиеті - тізбекке тереңірек бойлаған сайын, мүшесінің алдыңғы мүшесіне қатынасы алтын қимаға жақындай түседі; бірнеше маңызды цифрларға дәлдікке жету үшін көп уақыт кетпейді. Алтын қима және Фибоначчи тізбегі туралы идея Ксенакистің архитектуралық жұмыстарында да сүйікті болды; Конвент де Ла Турет осы принципке негізделген. Қараңыз: Модулор. Архитектор Ксенакис музыка мен архитектураның басты айырмашылығын кеңістіктің барлық бағыттан көрінуге болатынында, ал музыканы тек бір бағыттан сезінуге болатынында көрді. Метастазистің алғашқы эскизі графикалық нотацияда жасалған, ол музыкалық партитураға қарағанда көк жоспарға көбірек ұқсайды, шығарманың құрылымдық тіректері сияқты массалық қозғалыстың графиктерін және бір осінде биіктікті, екіншісінде уақытты көрсетеді. Шындығында, бұл дизайн Philips павильонының негізі болды, оның жазық беттері болмады, керісінше, оның тік глиссандоларының музыкалық "массаларын" және толқындарын модельдеу үшін қолданылған гиперболалық параболоидтар пішінін алды. Алайда, осы ғасырдың көптеген авангард композиторлары сияқты, аяқталған партитураны қабылдамай, Ксенакис әрбір оқиғаны дәстүрлі нотациямен жазды.