Демонакс: Ежелгі грек философының өмірі мен ойлары

Кіріспе

2-ғасыр грек философы, циник философ Демонакс (Δημώναξ, Dēmōnax, gen.: Δημώνακτος; шамамен 70 – шамамен 170 ж.б.) – грек циник философы. Кипрде дүниеге келген ол Афинаға көшіп, даналығымен және дау-жанжалды шешу шеберлігімен қала тұрғындарының құрметіне ие болды. Ол Лукианға білім берді, ол өз ұстазын мақтап, оның өмірі жайлы еңбек жазды. Демонакс қайтыс болғаннан кейін, оған еске алу рәсімі салтанатты түрде өткізілді.

Өмір

Демонакс өмірі туралы жалғыз белгілі дерек көзі – Лукиан, ол Демонаксты Лукиан қорлаған беделсіз циниктерге қарама-қарсы, жарқын сөздермен сипаттайды. Ол туралы басқа бірде-бір замандас жазушы жазған жоқ. Ол туралы 5 ғасырда Евнапий айтады, бірақ ол Лукианның еңбегінен ғана біледі. Сондықтан Демонакс Лукианның ойлап тапқан кейіпкері болуы мүмкін. Дегенмен, кейінірек жазушылар жинақтаған антологияларда Демонаксқа қатысты айтылған, Лукианның еңбегінде кездеспейтін кейбір сөздер бар. Демонакс шамамен 70 жылы Кипрде, ықпалды отбасында дүниеге келген. Философияға деген сүйіспеншілігі оны философ болуға итермеледі. Ол сол кездегі ең үздік философтардан – Агатабулдан, Деметрийден және Эпиктеттен тәлім алған. Бірақ ақырында ол өзінің қатаң мінезі үшін құрметпен қарастырылды: жақсылыққа деген табиғи ұмтылысы мен балалық шағында өзін көрсеткен философияға деген туа біткен құштарлығы, оған қарапайым адамдардың ұмтылатын барлық нәрселерден жоғары тұруын сыйлады. Ол тәуелсіздік пен ашықтықты басшылық принциптері ретінде қабылдады, өзі әділ, салауатты, мінсіз өмір сүрді және оны көрген немесе естігендердің бәріне өзінің бейнесі мен философиялық шыншылдығын көрсетті. Лукиан оны Сократпен де, Диогенмен де салыстырады, ал Демонакстан қай философты артық көретінін сұрағанда, ол: «Мен олардың бәріне құрмет етемін; Сократты құрметтеймін, Диогенді бағалаймын, Аристиппті жақсы көремін» деп жауап берген. Бірде Демонакстан неге Афинаға құрбандық шалмағанын сұрағанда, ол: «Афинаға құрбандық шалмадым, өйткені ол оның сыйларын қаламайды» деп жауап берді. Сол сияқты, ол Элевсиандық құпияларға кірісуден аулақ болды, «егер құпиялар жаман болса, ешкімді кірістіруге болмайды; егер жақсы болса, оларды баршаға жария ету керек» деді. Ол шамамен 170 жылы аштықтан қайтыс болды, ал афиналықтар оған салтанатты түрде жерлеу рәсімі жасады. Айдағы Демонакс кратері оның құрметіне аталған. Demonax – антенналарында бірнеше тікендері бар ұзын мүйізді қоңыздар (Cerambycidae) туысы.

The only source known for the life of Demonax is Lucian, who describes Demonax in glowing terms, in contrast to the disreputable Cynics whom Lucian reviled. He is not mentioned by any other contemporary writer. He is mentioned in the 5th century by Eunapius, but only because he knows of him from Lucian's work. It is possible, therefore, that Demonax is a character invented by Lucian. There are, however, some sayings attributed to Demonax found in anthologies compiled by later writers which are not found in Lucian's work. Demonax was born c. 70 AD, in Cyprus, where he belonged to an influential family. He was led by a love of philosophy to become a philosopher. He was taught by the best philosophers of the day, including Agathobulus, Demetrius, and Epictetus. but eventually he came to be regarded with reverence for his resolute character:
To a natural impulse towards the good, an innate yearning for philosophy which manifested itself in childish years, that he owed his superiority to all the things that ordinary men pursue. He took independence and candour for his guiding principles, lived himself an upright, wholesome, irreproachable life, and exhibited to all who saw or heard him the model of his own disposition and philosophic sincerity. Lucian compares him to both Socrates and Diogenes, and when Demonax was asked which philosophers he preferred, he is said to have replied, "I admire them all; Socrates I revere, Diogenes I admire, Aristippus I love." When Demonax was once asked why he never sacrificed to Athena, he replied, "he did not sacrifice to Athena, because she could not want his offerings." Similarly, he avoided initiation into the Eleusinian Mysteries, saying, "if the mysteries were bad, no one ought to be initiated; if good, they should be divulged to everybody." He was said to have died (c. 170 AD) by starving himself, and the Athenians gave him a magnificent public funeral. The crater Demonax on the Moon is named after him. Demonax is also a genus of longicorn beetles (Cerambycidae), characterised in part by possessing several spines on their antennae.

Лукианның демонакс өмірі

Лукианның Демонакс туралы баяндамасының көп бөлігі Демонакс ақыл-ойының мысалы ретінде айтылған қысқа, нұсқалы сөздерге толы. Философтар, әсіресе циниктер туралы анекдоттардың (chreia деп аталатын) ұзақ тізімдері жиналды, олардың мінез-құлқы мен ақыл-ойы көрсетілді:

Бірде қысқы саяхатқа шығуға тура келгенде, досы балықтардың жеміне айналуын қалайтынын сұрады. "Олар маған қанша дәмді тағамдар берген болса, оларға тамақ беруге наразы болмауым керек", - деді ол. Өте нашар сөз сөйлеген риторикке ол үнемі жаттығу жасауды кеңес берді. "Мен өзімді үнемі жаттықтырып жүремін", - деді ол адам. "А, енді түсініктемелі, сіз мұндай ақымақ көрерменге үйреніп қалғансыз". Біреу одан кімді шынайы бақытты деп санайтынын сұрағанда, ол: "Шынайы бақытты адам – еркін адам. Мен еш нәрсеге үміт те, еш нәрседен қорқымайтын адамды айтамын" деді. Тағы бір адам ұлын жоқтап, қараңғыда отырғанда, Демонакс өзін сиқыршы деп таныстырды: ол ұлының рухын шақыра алады, бірақ бір ғана шарты бар – ешқашан қайғырмаған үш адамның есімін беру керек. Әкесі, әрине, мұндай адамды таба алмады, сонда Демонакс сөзін бұзып: "Содан ба, сенде төзімсіздікке монополия бар ма? Егер сен қайғысы жоқ адамды атауға шамаң келмесе?" деді (Қиса Готами әңгімесімен салыстырыңыз).