Йохан Генрих Людвиг Мюллер: Нацизм мен неміс евангелиялық шіркеуінің тарихы

Кіріспе

Неміс теологы (1883–1945)

Йохан Генрих Людвиг Мюллер (23 маусым 1883 – 31 шілде 1945) – неміс теологы, лютеран пасторы және нацистік «неміс христиандары» (Deutsche Christen) діни қозғалысының жетекші мүшесі. 1933 жылы нацистік партия оны Германия евангелистік шіркеуінің («Deutsche Evangelische Kirche») рейхсбишопы («Рейх епископы») қызметіне тағайындады.

Өмір

Мюллер Вестфалияның Пруссия провинциясындағы Гютерслохта дүниеге келді, онда ол пиетист евангелистік гимназиясында оқыды. Одан кейін ол Галле және Бонн университеттерінде протестанттық теологияны оқыды. Оқуын аяқтаған соң, ол туған қаласында мектеп инспекторы, ал 1905 жылдан бастап Херфорд пен Ваннеде викарий және көмекші уағызшы болып жұмыс істеді. 1908 жылы Родингаузенде приход пасторы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол Вильгельмшафендегі әскери-теңіз флотының капелланы қызметін атқарды. Соғыстан кейін Мюллер Der Stahlhelm әскери ұйымына қосылып, 1926 жылдан бастап Кенигсберг гарнизонында әскери капеллан ретінде қызметін жалғастырды. Ол 1920 жылдардан бері нацизммен байланысты болды, "Арийлік Мәсіхтің" (немесе "батыр Исаның") ревизионисттік көзқарасын, сондай-ақ "Иудейлердің бұзғыштығын" тазалау жоспарын қолдады, оның ішінде Ескі Ұстанымның үлкен бөлігін тазартуды. Мюллердің саяси тәжірибесі аз болды және оның іс-әрекеттері Адольф Гитлерге саяси қабілетсіздігін көрсетті. 1920-ші және 1930-шы жылдардың басында, Гитлер Германияның канцлері болып тағайындалғанға дейін, 1933 жылғы 30 қаңтарда, ол көпке танылмаған пастор және Шығыс Пруссиядағы неміс христиандарының аймақтық жетекшісі болды. Алайда, ол 1931 жылдан бері Гитлермен бірге "ескі күрескер" (Alter Kämpfer) болды, ол нацистік партияға қосылды және билікке ие болуға құштарлық танытты. 1932 жылы Мюллер Гитлерді Рейхсвер генералы Вернер фон Бломбергке таныстырды, Мюллер Шығыс Пруссия әскери округінің капелланы, ал Бломберг округтің қолбасшысы болды. Глихшальтунг процесінің бір бөлігі ретінде нацистік режимнің жоспары барлық 28 бөлек протестанттық аймақтық шіркеу ұйымдарын бірыңғай Рейхскірхе ("Рейх шіркеуі") етіп "үйлестіру" болды. Мюллер осы жаңа құрылымның Рейхсбишопы болуға ниеттенді. Оның бұл лауазымға қол жеткізуге жасаған алғашқы әрекеті 1933 жылғы 27 мамырда Германияның евангелистік шіркеулер конфедерациясы мен Пруссия шіркеулер одағы Фридрих фон Бодельшвингті тағайындаған кезде сәтсіз аяқталды. Алайда, нацистер Бодельшвингтің отставкаға кетуіне мәжбүр еткеннен кейін, Мюллер 4 тамызда Пруссия одағының аймақтық епископы (Landesbischof) болып тағайындалды, ал 27 қыркүйекте саяси махинациялар арқылы ұлттық синодта Рейхсбишоп болып сайланды. 1933 жылғы 13 қыркүйекте Пруссияның премьер-министрі Герман Геринг оны Пруссияның Мемлекеттік кеңесіне тағайындады. Мюллердің жоғарылауы көптеген протестант пасторлары мен қауымдарын ашуға ұшыратты, олар оның таңдауын саяси ынталандырылған және христиандыққа қарсы деп санады. Ол әлі де аймақтық епископ болғандықтан, басқа аймақтық епископтардың, мысалы Теофил Вурмның (Вюртемберг) наразылығына орай, Рейхсбископқа – өзіне – өкілеттік беруге көшті. Екінші жағынан, протестант шіркеуіндегі "неміс христиандары" Мюллерді қолдауын тоқтатты, өйткені ол нақты билік жүргізе алмады. Радикалды нацистік топ Ескі Ұстанымнан арылып, еврейлік ықпалдан ажыратылған неміс ұлттық дінін құруды көздеді. Олар шіркеуге арийлік параграфты енгізуді қолдады. Бұл дау-дамай жік салуға және бәсекелес Конфессиялық шіркеудің құрылуына әкелді, бұл жағдай Гитлерді ренжітті және Мюллердің билігінің аяқталуына себеп болды. Германиядағы протестант дін қызметкерлерінің көпшілігі шіркеу істеріне мемлекеттің араласуына қарсылық білдірген "Конфессиялық шіркеу" қозғалысын қолдады. Гитлердің бұл топқа деген қызығушылығы 1937 жылы азайды, ал партия қарсылық білдірген христиан дін қызметкерлеріне қарсы агрессивті ұстанымды қабылдаған кезде, Мюллер Гестапоға шіркеулерді бақылауға және христиан жастар ұйымдарын Гитлер жастарымен біріктіруге рұқсат беру арқылы қолдауын қайта жандандыруға тырысты. Ол нацизмге өмірінің соңына дейін адал болды. Ол нацистер жеңілгеннен кейін, 1945 жылы Берлинде өз-өзіне қол жұмсады.

Müller was born in Gütersloh, in the Prussian province of Westphalia, where he attended the Pietist Evangelical Gymnasium. He went on to study Protestant theology at the universities of Halle and Bonn. Having finished his studies, he worked as a school inspector in his hometown, from 1905 also as a vicar and assistant preacher in Herford and Wanne. In 1908 he became parish priest in Rödinghausen. At the outbreak of World War I, he served as a Navy chaplain in Wilhelmshaven. After the war, Müller joined Der Stahlhelm paramilitary organization and continued his career as a military chaplain, from 1926 at the Königsberg garrison. He had been associated with Nazism since the 1920s, supporting a revisionist view of "Christ the Aryan" (or a "heroic Jesus") as well as a plan of purifying Christianity of what he deemed "Jewish corruption," including purging large parts of the Old Testament. Müller had little real political experience and, as his actions would demonstrate to Adolf Hitler, little if any political aptitude. In the 1920s and early 1930s, before Hitler's assumption of the German chancellorship on 30 January 1933, he was a little known pastor and a regional leader of the German Christians in East Prussia. However, he was an "old fighter" with Hitler (Alter Kämpfer) since 1931, when he joined the Nazi Party, and had a burning desire to assume more power. In 1932, Müller introduced Hitler to Reichswehr General Werner von Blomberg when Müller was chaplain of the East Prussian Military District and Blomberg was the district's commander. As part of the Gleichschaltung process, the Nazi regime's plan was to "coordinate" all 28 separate Protestant regional church bodies into a single and unitary Reichskirche ("Church of the Reich"). Müller wanted to serve as Reichsbischof of this newly formed entity. His first attempt to achieve his post ended in a miserable and embarrassing failure, when the German Evangelical Church Confederation and the Prussian Union of churches designated Friedrich von Bodelschwingh on 27 May 1933. Eventually, however, after the Nazis had forced Bodelschwingh's resignation, Müller was appointed regional bishop (Landesbischof) of the Prussian Union on 4 August, and on 27 September finally was elected Reichsbischof by a national synod through political machinations. On 13 September 1933, Prussian Minister President Hermann Göring appointed him to the Prussian State Council. Müller's advancement angered many Protestant pastors and congregations, who deemed his selection to be politically motivated and intrinsically anti Christian. Still regional bishop, he handed over more powers to the Reichsbischof—himself—as an example of imitation, to the discontent of other regional bishops like Theophil Wurm (Württemberg). On the other hand, Müller's support by the "German Christians" within the Protestant Church decreased, as he was not able to wield explicit authority. The radical Nazi faction wanted to get rid of the Old Testament and create a German National Religion divorced from Jewish influenced ideas. They supported the introduction of the Aryan Paragraph into the Church. This controversy led to schism and the foundation of the competing Confessing Church, a situation that frustrated Hitler and led to the end of Müller's power. Many of the German Protestant clergy supported the Confessing Church movement, which resisted the imposition of the state into Church affairs. With Hitler's interest in the group having waned by 1937, and the party taking a more aggressive attitude toward the resistant Christian clergy, Müller tried to revive his support by allowing the Gestapo to monitor churches and consolidating Christian youth groups with the Hitler Youth. He remained committed to Nazism to the end. He committed suicide in Berlin in 1945, soon after the Nazi defeat.