Кіріспе
Буддистік экономика – экономиканы зерттеуге қатысты рухани және философиялық көзқарас. Ол адам психикасын және экономикалық белсенділікті бағыттайтын эмоцияларды, әсіресе, алаңдаушылық, ұмтылыстар мен өзін-өзі дамыту принциптері сияқты ұғымдарды қарастырады. Оның жақтастарының пікірінше, буддистік экономиканың мақсаты – тауарлар мен қызметтерді өндіру және тұтынуға байланысты адам қызметінің аясында зиянды және пайдалы нәрселер туралы түсініксіздікті жою, соңында адамды этикалық жағынан жетілдіруге ұмтылу. Шри-Ланкалық экономист Невилл Карунатилаке былай деп жазды: «Буддистік экономикалық жүйе топтық өмірде ынтымақтастық пен үйлесімді күш-жігерді дамытуға негізделген. Меншілқорлық пен дүниеқұмарлықты адамды өзі дамыту арқылы жою қажет». Карунатилаке буддистік экономикалық принциптерді буддалық патша Ашоканың билігінде көрініс тапқан деп санайды. Бутанның патшасы Джигме Сингье Вангчук және оның үкіметі 1972 жылдан бері буддистік рухани құндылықтарға негізделген «жалпы ұлттық бақыт» (ЖҰБ) тұжырымдамасын ұлттың дамуын жалпы ішкі өніммен (ЖІӨ) өлшеуге қарсы бағыт ретінде ілгерілетуде. Бұл тек ЖІӨ арқылы өлшенетін материалдық дамудың орнына, буддистік рухани құндылықтарға негізделген Бутан мәдениетіне қызмет ететін экономика құруға деген ниетті білдіреді. АҚШ экономика профессоры Клэр Браун Амартья Сеннің мүмкіндіктерге қатысты тәсілін, ортақ өркендеу мен тұрақтылықты біріктіретін буддистік экономика тұжырымдамасын ұсынады. Оның буддистік экономика моделінде экономикалық өнімділікті бағалау экономиканың қоршаған ортаны қорғап, барлық адамға жоғары сапалы өмірді қамтамасыз ету қабілетіне негізделген. Ішкі өнімнен (немесе тұтынудан) басқа, экономикалық өнімділікті өлшеу әділеттілік, тұрақтылық және мағыналы өмірді құратын іс-әрекеттерді қамтиды. Адамның әл-ауқаты сыртқы байлықтан гөрі ішкі (рухани) байлықты дамытуға көбірек байланысты. Буддистік экономикада шынайы рационалды шешімдерді тек иррационалдылықты тудыратын нәрсені түсінгенде ғана қабылдауға болады. Адамдар құштарлықтың мәнін түсінгенде, әлемдегі барлық байлық оны қанағаттандыра алмайтынын түсінеді. Адамдар қорқыныштың жалпылама екенін түсінгенде, барлық тіршілік иелеріне мейірімділікпен қарауға бастайды. Осылайша, экономикаға қатысты рухани көзқарас теориялар мен модельдерге емес, ақыл-ой, мейірімділік және ұстамдылық сияқты маңызды күштерге сүйенеді. Бұл термин алғаш рет 1966 жылы «Азия: Нұсқаулық» кітабында жарияланған «Буддистік экономика» атты эссесінде қолданылды және оның ықпалды жинағы «Кішкентай – ғажайып» (1973) кітабында қайта жарияланды. Қазіргі уақытта бұл терминді Шумахердің ізбасарлары және Праюдх Пайютто, Падмасири Де Силва және Луанг Пор Даттадживо сияқты теравада буддистік жазушылар қолданады. Буддистік экономиканы зерттеу платформасының бірінші конференциясы 2007 жылдың 23-24 тамызында Венгрияның Будапешт қаласында өтті. Екінші конференция 2009 жылдың 9-11 сәуірінде Таиландтың Убон Ратчатани университетінде өткізілді.
Buddhist economics is a spiritual and philosophical approach to the study of economics. It examines the psychology of the human mind and the emotions that direct economic activity, in particular concepts such as anxiety, aspirations and self actualization principles. In the view of its proponents, Buddhist economics aims to clear the confusion about what is harmful and what is beneficial in the range of human activities involving the production and consumption of goods and services, ultimately trying to make human beings ethically mature. Sri Lankan economist Neville Karunatilake wrote that: "A Buddhist economic system has its foundations in the development of a co operative and harmonious effort in group living. Selfishness and acquisitive pursuits have to be eliminated by developing man himself." Karunatilake sees Buddhist economic principles as exemplified in the rule of the Buddhist king Ashoka. Bhutan's King Jigme Singye Wangchuck and its government have promoted the concept of "gross national happiness" (GNH) since 1972, based on Buddhist spiritual values, as a counter to gauging a nation's development by gross domestic product (GDP). This represents a commitment to building an economy that would serve Bhutan's culture based on Buddhist spiritual values instead of material development, such as being gauged by only GDP. U. S. economics professor Clair Brown sets up a Buddhist economics framework that integrates Amartya Sen's capability approach with shared prosperity and sustainability. In her Buddhist economics model, valuation of economic performance is based on how well the economy delivers a high quality of life to everyone while it protects the environment. In addition to domestic output (or consumption), measuring economic performance includes equity, sustainability, and activities that create a meaningful life. A person's well being depends on cultivation of inner (spiritual) wealth even more than outer (material) wealth. Buddhist economics holds that truly rational decisions can only be made when we understand what creates irrationality. When people understand what constitutes desire, they realize that all the wealth in the world cannot satisfy it. When people understand the universality of fear, they become more compassionate to all beings. Thus, this spiritual approach to economics doesn't rely on theories and models, but on the essential forces of acumen, empathy, and restraint. The term was used in his essay named "Buddhist Economics", which was first published in 1966 in Asia: A Handbook, and republished in his influential collection Small Is Beautiful (1973). The term is currently used by followers of Schumacher and by Theravada Buddhist writers, such as Prayudh Payutto, Padmasiri De Silva, and Luang Por Dattajivo. The 1st Conference of the Buddhist Economics Research Platform was held in Budapest, Hungary from 23–24 August 2007. The second conference was held at Ubon Ratchathani University, Thailand from 9–11 April 2009.
Экономикаға жалпы көзқарас
Дәстүрлі экономикадан өзгеше, буддалық экономика өнімді тұтынудан кейінгі сатыларды қарастырады, сондай-ақ трендтердің адам өмірінің өзара байланысты үш жағына – жеке тұлғаға, қоғамға және қоршаған ортаға қалай әсер ететінін зерттейді. Мысалы, егер темекі тұтыну артып кетсе, буддалық экономистер бұл артудың қоршаған ортаның ластану деңгейіне, пассивті және белсенді темекі шегушілерге тигізетін әсеріне, сондай-ақ темекі шегумен байланысты денсаулыққа қауіптерге қалай ықпал ететінін анықтауға тырысады, осы арқылы экономиканың этикалық тұсын ескереді. Оның этикалық жағы оның нәтижелерімен және осы нәтижелерге жеткізетін қасиеттерімен бағаланады.
Дәстүрлі және буддалық экономика арасындағы айырмашылықтар
Дәстүрлі экономика мен буддалық экономика арасында бірнеше айырмашылық бар. Дәстүрлі экономика жеке мүддеге назар қойса, буддалық көзқарас өзіндік ұғымын "анатта" немесе "өзіңнің емеуі" деп өзгерту арқылы оған қарсы тұрады. Ол, адамның сезімдерімен қабылдайтын барлық нәрсе шын мәнінде "мен" немесе "менікі" емес екенін, демек адамдар осы сезімнен босауы керек деп тұжырымдайды. Буддалық экономистер этикаға жеке мүддеге негізделген, мүмкіндікті пайдалануға ұмтылатын тәсіл әрқашан сәтсіздікке ұшырайды деп есептейді. Буддалық экономистердің пікірінше, жомарттық – өзара сыйластыққа негізделген тиімді экономикалық модель, себебі адамдар өздеріне көрсетілген жақсылыққа жауап ретінде одан да көп беруге бейім, яғни жағымды немесе жағымсыз сезімдерге өзара жауап қайтарады.
Басқа наным-сенімдер
Буддистік экономистер еңбек жұмысшылар үшін жағымсыздық, ал жұмысшылар жұмыс берушілер үшін қажетсіз жамандық саналғанша, жұмысшылар мен жұмыс берушілердің нақты әлеуетіне жете алмайды деп есептейді. Мұндай жағдайда қызметкерлер табысқа жұмыссыз қол жеткізуді қалайды, ал жұмыс берушілер қызметкерлерсіз өнім алуға ұмтылады. Олардың пікірінше, адамдар байлықтың өзінен емес, оған байланысты болуынан босануға шамасы келмейді. Сол сияқты, адамды тежейтін нәрсе – одан ләззат алу емес, ләззатты іздеу екенін айтады.