Кіріспе

Буддистік экономика – экономиканы зерттеуге қатысты рухани және философиялық көзқарас. Ол адам психикасын және экономикалық белсенділікті бағыттайтын эмоцияларды, әсіресе, алаңдаушылық, ұмтылыстар мен өзін-өзі дамыту принциптері сияқты ұғымдарды қарастырады. Оның жақтастарының пікірінше, буддистік экономиканың мақсаты – тауарлар мен қызметтерді өндіру және тұтынуға байланысты адам қызметінің аясында зиянды және пайдалы нәрселер туралы түсініксіздікті жою, соңында адамды этикалық жағынан жетілдіруге ұмтылу. Шри-Ланкалық экономист Невилл Карунатилаке былай деп жазды: «Буддистік экономикалық жүйе топтық өмірде ынтымақтастық пен үйлесімді күш-жігерді дамытуға негізделген. Меншілқорлық пен дүниеқұмарлықты адамды өзі дамыту арқылы жою қажет». Карунатилаке буддистік экономикалық принциптерді буддалық патша Ашоканың билігінде көрініс тапқан деп санайды. Бутанның патшасы Джигме Сингье Вангчук және оның үкіметі 1972 жылдан бері буддистік рухани құндылықтарға негізделген «жалпы ұлттық бақыт» (ЖҰБ) тұжырымдамасын ұлттың дамуын жалпы ішкі өніммен (ЖІӨ) өлшеуге қарсы бағыт ретінде ілгерілетуде. Бұл тек ЖІӨ арқылы өлшенетін материалдық дамудың орнына, буддистік рухани құндылықтарға негізделген Бутан мәдениетіне қызмет ететін экономика құруға деген ниетті білдіреді. АҚШ экономика профессоры Клэр Браун Амартья Сеннің мүмкіндіктерге қатысты тәсілін, ортақ өркендеу мен тұрақтылықты біріктіретін буддистік экономика тұжырымдамасын ұсынады. Оның буддистік экономика моделінде экономикалық өнімділікті бағалау экономиканың қоршаған ортаны қорғап, барлық адамға жоғары сапалы өмірді қамтамасыз ету қабілетіне негізделген. Ішкі өнімнен (немесе тұтынудан) басқа, экономикалық өнімділікті өлшеу әділеттілік, тұрақтылық және мағыналы өмірді құратын іс-әрекеттерді қамтиды. Адамның әл-ауқаты сыртқы байлықтан гөрі ішкі (рухани) байлықты дамытуға көбірек байланысты. Буддистік экономикада шынайы рационалды шешімдерді тек иррационалдылықты тудыратын нәрсені түсінгенде ғана қабылдауға болады. Адамдар құштарлықтың мәнін түсінгенде, әлемдегі барлық байлық оны қанағаттандыра алмайтынын түсінеді. Адамдар қорқыныштың жалпылама екенін түсінгенде, барлық тіршілік иелеріне мейірімділікпен қарауға бастайды. Осылайша, экономикаға қатысты рухани көзқарас теориялар мен модельдерге емес, ақыл-ой, мейірімділік және ұстамдылық сияқты маңызды күштерге сүйенеді. Бұл термин алғаш рет 1966 жылы «Азия: Нұсқаулық» кітабында жарияланған «Буддистік экономика» атты эссесінде қолданылды және оның ықпалды жинағы «Кішкентай – ғажайып» (1973) кітабында қайта жарияланды. Қазіргі уақытта бұл терминді Шумахердің ізбасарлары және Праюдх Пайютто, Падмасири Де Силва және Луанг Пор Даттадживо сияқты теравада буддистік жазушылар қолданады. Буддистік экономиканы зерттеу платформасының бірінші конференциясы 2007 жылдың 23-24 тамызында Венгрияның Будапешт қаласында өтті. Екінші конференция 2009 жылдың 9-11 сәуірінде Таиландтың Убон Ратчатани университетінде өткізілді.

Экономикаға жалпы көзқарас

Дәстүрлі экономикадан өзгеше, буддалық экономика өнімді тұтынудан кейінгі сатыларды қарастырады, сондай-ақ трендтердің адам өмірінің өзара байланысты үш жағына – жеке тұлғаға, қоғамға және қоршаған ортаға қалай әсер ететінін зерттейді. Мысалы, егер темекі тұтыну артып кетсе, буддалық экономистер бұл артудың қоршаған ортаның ластану деңгейіне, пассивті және белсенді темекі шегушілерге тигізетін әсеріне, сондай-ақ темекі шегумен байланысты денсаулыққа қауіптерге қалай ықпал ететінін анықтауға тырысады, осы арқылы экономиканың этикалық тұсын ескереді. Оның этикалық жағы оның нәтижелерімен және осы нәтижелерге жеткізетін қасиеттерімен бағаланады.

Дәстүрлі және буддалық экономика арасындағы айырмашылықтар

Дәстүрлі экономика мен буддалық экономика арасында бірнеше айырмашылық бар. Дәстүрлі экономика жеке мүддеге назар қойса, буддалық көзқарас өзіндік ұғымын "анатта" немесе "өзіңнің емеуі" деп өзгерту арқылы оған қарсы тұрады. Ол, адамның сезімдерімен қабылдайтын барлық нәрсе шын мәнінде "мен" немесе "менікі" емес екенін, демек адамдар осы сезімнен босауы керек деп тұжырымдайды. Буддалық экономистер этикаға жеке мүддеге негізделген, мүмкіндікті пайдалануға ұмтылатын тәсіл әрқашан сәтсіздікке ұшырайды деп есептейді. Буддалық экономистердің пікірінше, жомарттық – өзара сыйластыққа негізделген тиімді экономикалық модель, себебі адамдар өздеріне көрсетілген жақсылыққа жауап ретінде одан да көп беруге бейім, яғни жағымды немесе жағымсыз сезімдерге өзара жауап қайтарады.

Басқа наным-сенімдер

Буддистік экономистер еңбек жұмысшылар үшін жағымсыздық, ал жұмысшылар жұмыс берушілер үшін қажетсіз жамандық саналғанша, жұмысшылар мен жұмыс берушілердің нақты әлеуетіне жете алмайды деп есептейді. Мұндай жағдайда қызметкерлер табысқа жұмыссыз қол жеткізуді қалайды, ал жұмыс берушілер қызметкерлерсіз өнім алуға ұмтылады. Олардың пікірінше, адамдар байлықтың өзінен емес, оған байланысты болуынан босануға шамасы келмейді. Сол сияқты, адамды тежейтін нәрсе – одан ләззат алу емес, ләззатты іздеу екенін айтады.