Кіріспе

Өлгеннен кейінгі өмірдің толық сипаттамасын беретін кітап

«Жаннат және Тозақ» – 1758 жылы Эммануэль Шведенборгтың латын тілінде жазған кітабының ағылшын тіліндегі кең таралған атауы. Кітаптың толық атауы – «Жаннат және оның ғажайыптары, сондай-ақ естілген және көрілген нәрселерден Тозақ» немесе латын тілінде: De Caelo et Eius Mirabilibus et de inferno, ex Auditis et Visis. Кітапта физикалық дененің өлімінен кейін адамдардың қалай өмір сүретіні туралы егжей-тегжейлі сипаттама берілген. Осы тақырып кітаптың танымал болуына себеп болды.

Кіріспе

Шведенборг туралы мақалада оның өмірбаяндарының тізімі келтірілген, сондай-ақ әрбір өмірбаяншының көзқарасы қысқаша талданады. Ол өмірінде көргендердің арасында яһудилер, мұсылмандар және христиан дініне дейінгі заманның адамдары ("мәсіхшілдер" – римдіктер мен гректер сияқты) көкте бар екенін айтады. Ол алтын ғасырдан шыққан, мыңдаған жылдар бойы көкте бақытты болған үйленген періштелер жұптарымен сөйлескенін мәлімдейді. Оның пікірінше, өмірдің түпкілікті мәселесі – өзіңді немесе дүниелік нәрселерді сүю тозаққа жетелейді, ал Құдайға және жандарға деген сүйіспеншілік көкке бастайды. Бұл еңбек үлкен әсер етті. Ол көптеген тілдерге аударылды, оның ішінде дания, француз, ағылшын, хинди, орыс, испан, исланд, швед, серб және зулу тілдері бар. Шведенборгтың ықпалымен көптеген маңызды мәдени тұлғалар – жазушылар мен суретшілер өз шығармаларында оның идеяларын пайдаланды, соның ішінде Джонни Эпплсид, Хорхе Луис Борхес, Дэниел Бернхам, Артур Конан Дойл, Ральф Уолдо Эмерсон, Джон Флаксман, Джордж Иннесс, Генри Джеймс, Карл Юнг, Имманюэль Кант, Оноре де Бальзак, Хелен Келлер, Чеслав Милош, Август Стриндберг, Д. Т. Сузуки және В. Б. Йейтс. Уильям Блейк Шведенборгтар отбасынан шыққан және осы мәтіннің көшірмесіне түсініктемелер жазған. Ол поэтикалық/теологиялық эссесі «Жәннат пен тозақ» және «Шведенборг» атты еңбектерінде бірнеше рет оған сілтеме жасап, сынға алған. Эдгар Аллан По өзінің «Ашер үйінің құлауы» атты туындысында осы кітапты еске алады. Бұл кітап Оноре де Бальзактың «Луи Ламбер» романында да маңызды рөл атқарады. Шведенборг көк және тозақ туралы Құдайдан алған аянынан айтқандай жазды. Шведенборгтың сөзіне сүйенсек, Құдай – өзінің мәнінде махаббат, және Ол баршаның көкке баруын қалайды. Осы мақсатпен әлем жаратылды. Сондықтан Құдай ешқашан ашуланбайды және ешкімді тозаққа тастамайды дейді Шведенборг. Оның зұлымдық жасағандарға ашуланғандай көрінуі – Киелі кітап заманындағы адамдардың қарапайым түсінігіне байланысты болды. Әулиелік қорқыныш сол замандағы адамдарды зұлымдықтарының салдарына құлай бермейтіндей сақтау үшін қажет еді. Әулиелік қорқыныш идеясы барлық нәрсенің Ехобадан келгендігі туралы олардың да түсіне алатын негізгі шындыққа сәйкес келеді. Алайда, Шведенборгтың еңбектеріндегі Сөздің ішкі, рухани мағынасында Құдайды Оның шын мәнінде қандай сүйіспеншілікке толы тұлға екенін анық көруге болады.

Құдай - Біреу

Аспан мен тозақ Ескі және Жаңа Өсиеттердегі көптеген мәлімдемелерді (мысалы, 5-Заң 6:4, Ишая 44:6, 45:14, 21, Марқ 12:29, 32, Жохан 1:18, Аян 11:17) және Шведенборгтың аянды (мысалы) Құдай бар екенін және Ол біреу екенін қуаттаумен басталады. Егер Құдай толық күшті болса, Ол біреу болуы керек. Толық күшті екі немесе одан көп тұлға бар деу өзіне қайшы.

Періштелер

Свенборг өлімнен кейінгі өмірдің көптеген негізгі жағынан табиғи әлемге ұқсас әлемдегі нақты тәжірибелерден тұратын өмірді егжей-тегжейлі сипаттайды. Свенборгтың сөзіне қарағанда, жұмақтағы періштелер эфемерлі немесе уақытша тірлік етпейді, олар басқаларға қызмет етудің белсенді өмірін кешіреді. Олар ұйықтап, оянады, сүйеді, тыныс алады, тамақтанады, сөйлейді, оқиды, жұмыс істейді, ойын-сауық көреді және құдайға сыйынбастайды. Олар нағыз өмір сүреді, нағыз рухани денеде және әлемде. Свенборгтың айтуынша, біз табиғи әлемде періштелерді тек рухани көзіміз ашылғанда ғана көре аламыз. Бұл Ескі және Жаңа Ғияраттағы көптеген оқиғалармен сәйкес келеді (Маттай 18, Лұқа 2:14, Маттай 17, Лұқа 24, Аян 1:10). Свенборг өзі де рухани көзінің Құдай тарапынан ашылуы арқылы аян алған. Періштелердің барлық ортасы – киім, үйлер, қалалар, өсімдіктер және т.б. – Свенборг «сәйкестіктер» деп атаған нәрселер. Яғни, олардың ортасы рухани түрде періштелердің ой-сезімін көрсетеді, соған сәйкес келеді және періштелердің жағдайы өзгергенде өзгереді. Свенборг періштелердің өз күші жоқ екенін жазады. Құдайдың күші періштелер арқылы әрекет етеді, жаман рухтарды ұстап тұруға, бір періште мыңдаған рухты бірден ұстап тұруға шамасы жетеді. Періштелер Құдайдың күшін, ең алдымен, адамдарды тозақтан қорғау үшін қолданады. Свенборг періштелердің өзіне ешқандай күші жоқ екенін нақты айтады, олар алғысқа қанағаттанбайды және ешқандай мақтауды қабылдамайды. Христиан әлемінде періштелер мен шайтандар бастапқыда жұмақта жаратылған, сондай-ақ шайтанның жарық періштесі болғаны, бірақ көтеріліс салдарынан өзімен бірге тозаққа тасталғаны және осылайша тозақ құрылғаны туралы сенім бар. Свенборг керісінше, әрбір періште немесе шайтан өмірін адам баласы ретінде бастады деп мәлімдейді. Басқаша айтқанда, жер бетінде адам болмаған періштелер мен демон-шайтандар жоқ. Өлген балалар періште аналарының күтімімен жұмаққа көтеріледі.

Ерлер мен әйелдер

Періштелер бұл жердегідей еркек және әйел сияқты, барлық егжей-тегжейімен бірдей, бірақ олар рухани және осылайша одан да кемелді. "Жұмақтағы неке" тарауына қараңыз, "Жұмақ және тозақ" кітабында және Шведенборгтың осы тақырыптағы кітабы "Некедегі махаббат" (ескі аудармаларда - жұбайлық махаббат). Осы дүниеде де, келесі дүниеде де нағыз некенің негізі болып табылатын күйеу мен әйелдің рухани байланысы "Жұмақ және тозақ" кітабының 366-беттерінен бастап (#366ff) және "Некедегі махаббат" кітабының 156-беттерінен бастап (#156ff) түсіндірілген. [Нағыз некедегі махаббаттың] күйлері – күнәсіздік, тыныштық, сабыр, жақын дос болу, толық сенім және әрбір адамның жүрегі мен мінезінде бір-біріне қолынан келгеннің бәрін жасауға деген ортақ ниет. Бұлдың бәрі бақытқа, қуанышқа, шаттыққа және ләззатқа әкеледі, және олардың мәңгілік жұмақтық бақытына. "Некедегі махаббат" кітабының 180-бетінде Шведенборг бұл нағыз некедегі махаббат ежелгі заманда белгілі болған, бірақ содан бері көбінесе жоғалған, негізінен осы махаббаттың мәңгілік екендігіне және өлімнен кейін өмір бар екендігіне сенімді жоғалтуға байланысты деді.

Мәсіхшілердің неке идеалы

Свенборгтың айтуынша, некелі өмір өлгеннен кейін де бұрынғысынша жалғасады, бұл ақындар мен ғашықтардың бойындағы инстинктивті сеніммен үйлеседі, олардың ішкі көзі оларға олардың махаббаты өлімді жеңіп шығады және олар адам түрінде қайтадан өмір сүріп, қайтадан сүйеді дейді. Басқаша айтқанда, бақытты некедегі жұбайлар үшін "өлім бізді ажыратады" деген сөз жоқ. ("Құдай Иеміз Иса Мәсіх көктегі неке туралы" қараңыз) Свенборг сондай-ақ христиандық неке – бір еркек пен бір әйелдің махаббаты – барлық махаббаттың ең жоғарысы, ең үлкен бақыттың көзі дейді. Себебі христиандық некелердің өзі соншалықты қасиетті, одан артық қасиетті нәрсе жоқ. Олар – адамзаттың мектебі, ал адамзат – аспанның мектебі.

Ежелгі адамдар мәңгі жастық қайнар көзіне сенген. Көкте олардың арманы орындалады, себебі осы дүниеден қартайып, денсаулығы сырқыраған, ауырып немесе кемтар болып кеткендер жастықтарын қайта жаңартып, еркектік және әйелдік күшімен толы өмір сүреді. Свенборгтың айтуынша, христиандық некеде таза махаббатпен өмір сүрген жұбайлар көктегі тәртіп пен формада, демек, барлық сұлулықта басқалардан гөрі артық, және жастық гүлдеуімен мәңгілікке дейін жалғасады. Олардың махаббат рақаты сөзбен жеткізуге келмейді, мәңгілікке өсіп-өніп отырады. Олардың сыртқы рақатын адам сөздерімен сипаттау мүмкін емес.

Көп әйел алу

Бұл жерде "көп әйел алу" термині ерлер мен әйелдер арасындағы бір еркек пен бір әйелден өзге неке қатынастарын сипаттау үшін қолданылады. Тағы бір түрі – "бір мезгілде көп серіктес" (яғни, сериялық моногамия). Егер бұл құмарлық сияқты жаман ниетпен жасалса, онда ол "тізбектей көп әйел алу" болып саналады. Шведенборг аяншылығында, бір ерлі-зайыптылар арасындағы нағыз христиандық неке махаббатының болуы мүмкін емес екенін айтты, себебі оның рухани бастауы – екі адамнан бір сананың қалыптасуы, осылайша бұзылады. Оның сөзіне қарағанда, христиандар арасындағы сүйіспеншілік нағыз неке махаббаты емес, ол – тәлкекке салу. Сведенборгтың пікірінше, бірнеше әйел алған христиан тек табиғи неке адалдығын ғана емес, сонымен қатар рухани адалдықты да бұзады. Жоғары мағынада адалдықты бұзу – Иса Мәсіхтің құдайлығын жоққа шығару және Құдай Сөзін қорлау. Адалдықтан айырылу соншалықты зор күнә, дейді Сведенборг, "оны шайтанның өзі деп атауға болады". Христиандардың көп әйел алулары, өлімнен кейін тек табиғи адалдықтан айырылғандардың жазасынан да ауыррақ жазаға тартылады.

Рухани әлемдегі уақыт пен кеңістік

Басқа әлемде біз түсінетіндей уақыт та, кеңістік те жоқ. Екеуінің орнына жағдай сезімі келгендей болады. Swedenborg E. Heaven and Hell, Swedenborg Foundation 1946, # 70, 191-беттегі 18-тарауды, "Жаннаттағы уақыт" және 22-тарауды, "Жаннаттағы кеңістік" қараңыз.

Рухтар әлемі

"Рухтар әлемі" "рухани әлем" деп аталатын ұғыммен шатастырылмауы керек, ол – жұмақтың, тозақтың және Рухтар әлемінің барлығын қамтитын жалпы термин. Дәстүрлі христиандық түсінік бойынша, қайта тірілу тарих соңында, Сот Күнінде болады. Сведенборг болса, әрбір адамның өлімінен кейін Рухтар әлемінде сот өтеді дейді. Өлгеннен кейін біз рухани әлемнің аралық аймағында оянамыз, бұл жұмақ та, тозақ та емес, Сведенборг "Рухтар әлемі" деп атаған бейтарап "ешкімнің жері". Мұнда біз өзімізді көрсетуді біртіндеп жоғалтамыз, ал рухани "шынайы біз" көріне бастайды. Осының нәтижесінде, тіпті ең құпия ойларыңыз бен ниеттеріңізге дейін, өзіңізді толығымен ашып тастау – осы соттың өзі. "Жасырылған нәрсе жоқ, оның ашылмаған түрі де жоқ, құпия нәрсе жоқ, оның белгілі болмаған түрі де жоқ" (Лұқа 12:2, 3; Матай 10:26, Жұмақ және тозақ, #498). Осы соттан кейін жаңа рух өз еркімен жұмаққа немесе тозаққа барады. Құдай оларды күштеп сала қоймайды. Рухтар өздеріне ұқсас жандармен, жұмақта да, тозақта да бірігеді. Әрбір рухқа періштелер мен жақсы рухтар беріледі, ал зұлым рухтар олардың қасында қалуға шыдамай, кетеді.

Тең салмақтылық және рухани ерік бостандығы

Свенборгтың сөзіне қарағанда, адамдар рухани бостандыққа Жұмақ пен Тозақ арасындағы тепе-теңдік арқылы қол жеткізеді. Олай болса, адамдарды Жұмаққа немесе Тозаққа кім жібереді? Өздерінен басқа ешкім. Олардың сенімі, бұрынғы шіркеуге қатысы, крещение алған-алмағаны, тіпті жер бетінде қандай өмір сүргеніне ешқандай сұрақ қойылмайды. Олар Жұмаққа немесе Тозаққа қарай, сол жердегі өмір салтына тартылатындықтан көшеді, себебі басқаша болмайды. Кез келген адам Жұмаққа кіре алады. Бірақ, егер жаман адам ондағы ауаны тыныс алса, қатты азап шегеді, сондықтан ол дереу одан қашып, өзінің нағыз жағдайына сай күйге/жерге қашады. Ескіше айтқанда, "ағаш қайда құласа, сол жерде жатады". Адамның жақсылыққа немесе жамандыққа қарайтын рухани бағыты өлімнен кейін өзгермейді. Сондықтан, жаман рух Тозақтан шыға алады, бірақ ешқашан шығуға тырыспайды.

Көк

Свенборг аспанның көптеген түрлері бар екенін ұсынды, олар "аспандық", "рухани" және "табиғи" бөлімдерге бөлінген. "Жаннат және Тозақ" еңбегінде Свенборг әрбір аспанның сипатын, сондай-ақ әрбір аспандағы жарықты тиісінше күнге, айға және жұлдыздарға теңеп көрсетеді. Ол аспандық аспанның күні мен рухани әлемнің айы – Раббы екенін айтады.