Кіріспе

Психологияда ұғыну (лат. ad, "қа"; prehendere, "ұстау") – сананың моделіне қолданылатын термин, онда нысан туралы ештеңе расталмайды немесе жоққа шығарылмайды, бірақ сана оны ғана біледі ("ұстайды"). "Үкім" (Рид, ред. Гамильтон, i. p. 414) "ақыл-ойдың әрекеті, қарапайым ұғынудан немесе нәрсенің жалаңаш түсінігінен ерекшеленеді". "Қарапайым түсінік немесе ұғыну шындық та, жалған да бола алмайды". Бұл айырмашылық ақыл-ой әрекеттерінің кең класын қамтамасыз етеді, онда біз көптеген таныс нысандарды ғана білеміз немесе "қабылдаймыз", және әдетте, жаңа ерекшелік назарымызды тартып алмайынша, олар туралы ешқандай үкім шығармаймыз. Немесе екі мүмкіндік олардың тиісті артықшылықтары туралы ешқандай үкім шығармай-ақ ұғынылуы мүмкін. Сол сияқты, Г. Ф. Стоут ойдан шығарылған туындыдағы кейіпкерлер мен оқиғалар туралы өте айқын түсінігіміз болса да, олардың бар екеніне немесе шындығына ешқандай сенімділік немесе үкім айта алмаймыз деді. Бұл психикалық күйді музыканы таза эстетикалық тұрғыдан қарастырумен салыстыруға болады, онда, мысалы, жалған нотадан басқа, үкім шығару қабілеті уақытша тоқтатылады. Осы мысалдарға аргументтің барлық аспектілерін түсінуді қосуға болады, оның дұрыстығын бағалаусыз. Бұл мәселеге толық кірмей-ақ, үкім мен ұғыну арасындағы айырмашылықтың салыстырмалы екенін атап өткен жөн. Кез келген ойда, белгілі бір дәрежеде үкім болады. Үкім мен ойлау психологиялық тұрғыдан сананың әртүрлі, бірақ өзара байланысты қызметтері ретінде ғана ерекшеленеді. Профессор Стоут ұғыну құбылыстарын одан әрі зерттейді және "толықтықты оның құраушы бөліктерін ұғынбай-ақ ажыратып, анықтауға болады" деген қорытындыға келеді. Егер назар ұғынылған нысанға біраз уақытқа тоқтаса, онда оның егжей-тегжейлі аспектілері санаға көтеріледі деп күтіледі. Сондықтан ол мұндай ұғынуды "жасырын" деп сипаттайды, және осы жасырын ұғыну осы көтерілу ретін анықтайтын шамада, оны "схемалық" деп сипаттайды. Бұл процестің жақсы мысалы – есептеулерде формулаларды қолдану; әдетте формула сұрақсыз қолданылады; егер оған назар аударылса, оның жалпыға бірдей қолданылатыны көрсетілген қадамдар пайда болады, ал "схема" толыққанды аяқталады. Осы нәтижемен Канттың ұғыну теориясын синтетикалық акт ("ұғынудың синтезі") ретінде салыстыруға болады, ол қабылдаудың сенсорлық элементтерін уақыт пен кеңістіктің формалдық шарттарына бағындырады.