Кіріспе

Евгрий Понтийский, сонымен қатар Евгрий Оқшаулан (345-399 жж.) – Кіші Азиядағы Вифиния жағалауындағы Гераклея қаласынан шыққан христиан монахы және аскет. IV ғасырдың соңындағы шіркеудегі ең беделді дінтанушылардың бірі болды. Ол Константинопольдегі үміткер шіркеу қызметін тастап, Иерусалимге сапар шегіп, 383 жылы Руфин мен Мелания Егде шәкірттерінің монастырінде монахқа айналды. Содан кейін ол Египетке барып, өмірінің соңғы жылдарын Нитрия мен Келлияда аскетизм мен жазумен өткізді. Ол Кесариялық Василий, Назианздық Григорий және Египеттік Макарий сияқты сол заманғы бірнеше беделді шіркеу басшыларының шәкірті болды. Ол Иоанн Кассиан және Галатиялық Палладий сияқты басқаларды да тәрбиеледі.

Логистикалық

Оның зерттеуінің ең көрнекті ерекшелігі – әртүрлі тәлкеулерді жіктеу жүйесі болды. Ол 375 жылы сегіз жаман ойдың (λογισμοὶ) немесе сегіз қорқынышты тәлкеудің толық тізімін жасады, олардан барлық күнәлі мінез-құлық пайда болады. Бұл тізім диагностикалық мақсатта жасалған: оқырмандарға тәлкеу процесін, өздерінің күшті және әлсіз жақтарын, сондай-ақ тәлкеуді жеңуге қолжетімді жолдарды анықтауға көмектесу үшін. Евгрий былай деді: «Барлық ойдың бастауы – өзіңді сүю, одан кейін сегіз ой келеді». Жаман ойдың сегіз түрі: тойымсыздық, құмарлық, ашкөздік, қайғы, жалқаулық, ашу, мақтанқорлық, текетірестік. Екі ғасырдан кейін, 590 жылы Рим папасы I Григорий, «Ұлы Григорий» бұл тізімді қайта қарап, көбірек танымал Жеті өлімдік күнәні құрастырды. Бұл ретте, Ұлы Григорий жалқаулықты (акедия) қайғымен (тристиция) біріктірді, мақтанқорлықты текетірестікпен біріктірді және «жеті өлімдік күнә» тізіміне қызғануды қосты.

Апатия

Евгрийдің заманында грекше "апатея" сөзі құштарлықсыз, құйтыны жоқ жай-күйді білдіретін. Евгрий былай деп жазды: "Шынжырланған адам қашып жүре алмайды. Сол сияқты, құштарлыққа тәуелді болған сана рухани дұғаның орнын көре алмайды. Ол осы құштарлыққа толы ойлармен сүйреліп, аласұрады да, тұрақты, тыныш бола алмайды".

Ересектікпен айыпталу

Евгрийдің көзқарастары тіпті өз заманында да сыналып бағаланған. 400 жылы Нитрия шөлінде Құдайды қалай түсіну керек деген мәселе бойынша туған дау-жанжал, бір тарапы Оригеншілік көзқарастарға ықпал еткен пікір таласына ұласты. Евагрий бұл дауға тікелей қатыспағанмен, 415 жылы Иеронимнің 133-хатында оны көрнекті Оригенші деп айыптап, апатея туралы оның ілімін сынады. Евгрийдің көптеген аскетикалық еңбектері грек тілінде сақталған, көбінесе Х ғасырдан бастап Афон тауы мен басқа да монастырь орталықтарынан табылған қолжазбаларда, бірақ көбінесе Анкиралық Нилге, ал кейде Василийге немесе Назиандық Григорийге жатқызылған. Оның түсіндірмелік жазбалары антологияларға енгізілген, кейде дұрыс авторлық құқығы көрсетілген, кейде жоқ (Мысалы, Псалмдарға жасаған түсіндірмелері көбінесе Оригенге жатқызылған). Тек ХХ ғасырда ғана бұл аскетикалық еңбектердің Евгрийге тиесілі екені анықталды. Латын әлемінде Евгрийдің досы Руфин бесінші ғасырдың басында бірнеше еңбекті латын тіліне аударған, ал басқаларын он жылдардан кейін Марсельдік Геннадий аударды. Бұл аудармалар Евгрийдің еңбектерінің алғашқы аудармалары болғанымен, толығымен жоғалып кетті; қазірде тек екі нақыл сөз жинағының (Монахтарға арналған сөздер және Қызға арналған сөздер) және Сегіз рух туралы трактаттың кейінгі латын нұсқалары ғана сақталған. Бұл сөздер бенедикттік ортада танымал болды, көбінесе «Евгрий епископ» деп жатқызылған. Ал соңғы мәтін әрқашан Нилге жатқызылды. Евгрийдің ықпалы тікелей емес жолдармен күштірек болды. Византиялық монахтық әдебиетінде Евгрийдің ықпалы Диадох Фотик, Максим Исповедник, Иоанн Дамаскин, Симеон Жаңа Богослов және Григорий Паламаның еңбектерінің мазмұны мен форматында анық көрінеді. Евгрийдің Сирия әлеміндегі ықпалының ең толық дамуы Ниневиялық Исаактың рухани жазбаларында байқалды, ол құштарлықтар мен дұға туралы Евгрийдің іліміне көп сүйенді. Латын әлемінде Евгрийдің ықпалы оның ең адал шәкірттерінің бірі Иоанн Кассиан арқылы жүзеге асты, ол монахтық өмірдің кезеңдері, үш бөліктен тұратын антропология және сегіз ой туралы Евгрийдің ілімінің негізгі элементтерін сақтап, таратып, дамытты (Кассиан Евгрийдің есімін ешқашан атамағанмен, оның беделі бұзылған еді). Кассиан арқылы Евгрийдің ойлары Ұлы Григорийге жетті, ал Мысыр монахтарын мазалаған Евгрийдің сегіз жалпы ойлар тізімі қазіргі танымал жеті өлімдік күнә тізіміне айналды.