Жарыс тулары және жүргізушілермен байланыс жасау тәсілдері

Кіріспе

Жарыс жүргізушілерімен байланыс үшін қолданылатын жалаулар

Жарыс жалаулары дәстүрлі түрде автожарыстар мен оған ұқсас моторлық спорт түрлерінде трасса жағдайын көрсету және жүргізушілерге маңызды хабарларды жеткізу үшін пайдаланылады. Әдетте, старт беруші, кейде жарыс бас маршалы, жалауларды старт/финиш сызығының жанындағы жалау тірегінің үстінен желбіретеді. Трасса маршалдары трасса бойындағы бақылау посттарында орналасып, жүргізушілерге жергілікті және трассаның жалпы жағдайларын жеткізеді. Сонымен қатар, кейбір жарыс трассалары старт/финиш сызығындағы негізгі жалауты толықтыру үшін шамдарды қолданады.

Қалып белгілері

Жарыс кезінде барлық жүргізушілерге жарыстың жалпы жағдайы туралы хабар беру үшін статус белгілері қолданылады. Бұған қоса, төменде сипатталған жасыл, сары және қызыл жалаулар трассаның әртүрлі бөліктерінде орналасқан шамдармен күшейтілуі немесе алмастырылуы мүмкін.

Жасыл жалау

Жарыстың басталуын көрсету үшін старт беруші әдетте жасыл жалауды қолданады. Жарыс барысында, ол сақтық шарасының немесе уақытша тоқтаудың соңында жарысты қайта бастауды білдіру үшін көрсетіледі. Жасыл жалауды желбіретуге көбінесе жарыс трассасының әртүрлі бөліктерінде, әсіресе овалды трассаларда, көлік шамдарына ұқсас жасыл шамдарды қосумен бірге жасалады. Жарыс сақтық шарасы немесе кешігу болмаса, жарыс жасыл жалау астында өтіп жатыр деп айтылады. Дегенмен, жалауды старт беруші үздіксіз желбіретпейді. Старт берушінің тұрағында жалаудың болмауы жасыл жалау астындағы қауіпсіз жағдайды білдіреді. Бірақ, жасыл шамдар әрқашан жанған күйде болады. Егер жалау маршруттық бекетте көрсетілсе, ол жергілікті сары жалау аймағының аяқталғанын білдіруі мүмкін. 1990 жылдардың басынан бері кейбір жарыстарға белгілі адамдар шақырылып, жарыстың басталуында жасыл жалауды желбіретуге қатысады. Формула-1 және көптеген басқа FIA санкциялаған жарыстарда старттық шамдар пайдалануға дейін, жарыстың басталуын белгілеу үшін жасыл жалаудың орнына жарыс өткізілетін елдің ұлттық туы қолданылатын. Бұл практика кейде жабдықтардың бұзылуына байланысты немесе дәстүр ретінде, мысалы, Ле-Манның 24 сағаттық жарысында сақталады. Кейбір жарыс серияларында, жарысқа қатысушылардың орналасуы аяқталғаннан кейін жасыл жалау желінің соңында желбіретіліп, жарысты басқаруға жауапты ресми өкілге соңғы машина бастапқы орнына жеткенін және жарысты бастауға болатынын көрсетеді.

Сары жалау

Сары желек немесе ескерту желек, әдетте, жолдағы қауіпті жағдай – мысалы, апат, тоқтаған автомобиль, сынықтар немесе жаңбыр – болғандықтан жүргізушілерді жылдамдықты төмендетуді талап етеді. Дегенмен, сары желек көрсету ережелері жарыс стиліне және жарыс ұйымдастырушы органдарына қарай өзгеше болуы мүмкін. Формула-1 жарысында старт алаңында немесе маршал станциясында көрсетілген сары желек, станциядан кейін қауіптің бар екенін көрсетеді. Көрсету әдісі қауіптің орналасқан жеріне байланысты: Бір желбіреген желек – жарыс жолындағы қауіпті білдіреді. Бір тұрған желек – жарыс жолына жақын қауіпті көрсетеді. Екі желек бірдей шайқалып тұрса, жарыс жолы толық немесе ішінара кедергіге толып тұрғанын (мысалы, апат) білдіреді. Бұл жүргізушіге жолда маршалдар болуы мүмкін екенін және қажет болған жағдайда тоқтауға дайын болу керектігін ескертеді.

Толық сары

FIA World Endurance Championship жарыстарының көпшілігі қауіпсіздік себептерімен қажет деп саналғанда жарыс директорының шешімі бойынша толық желті кезеңмен өткізілуі мүмкін. Ондай жағдай жарияланғанда, барлық жалаулар орналасқан жерлерде "FCY тақтасы" көрсетіледі және трассадағы барлық көліктер дереу жылдамдығын төмендетіп, алдыңғы және артқы көліктерге қашықтықты сақтауы керек. Жасыл жалаулар көрсетілгенше, озуға тыйым салынады. FCY процедурасы 2019 жылғы Ле-Манның 24 сағаттық жарысында Porsche-тің 2018 жылғы GTE Pro класындағы үстем жеңісіне жауап ретінде қолданылды. Жарым-жартылай баяу аймақтар трасса бойындағы көлденең сызықтармен және алдыңғы аймақтағы "Келесі баяу" тақталарымен белгіленеді. Аймақ ішінде барлық маршалдық бекеттерде екі жақты желті жалаулар мен "SLOW" тақталары көрсетіледі, ал барлық жарық панельдерінде сары жиекпен қоршалған "SZ" әріптері жарқырайды. Аймақтағы барлық көліктер аймақтың соңында жасыл жалау көрсетілгенше жылдамдығын 80 км/сағ-қа дейін төмендетуі керек. Формула Е жарыстарында FCY режимі қолданылады, бірақ басқа жарыс серияларынан айырмашылығы, көліктерде FCY жылдамдық шектегіші болады. Активацияланған кезде, көліктер жылдамдығы төмендейді. FCY режимінде озуға рұқсат жоқ және бұл жазаға алып келуі мүмкін. Бұл 2019 жылғы Рим ePrix жарысында болды, онда Жан Эрик Вернь болашақ Techeetah командаласы Антонио Феликс да Костаны озып кетті. Осының салдарынан Верньеге 5 секундтік айыппұл салынды. 2019-20 Formula E маусымында FCY кезінде шабуыл режимін қосуға тыйым салынды. Сонымен қатар, әрбір FCY кезеңінде 1 минуттан кейін олардың энергия қорынан 1 кВт/сағ энергия алынып тасталады. NASCAR және IndyCar жарыстарында старт алаңынан бір желті жалау көрсетілген кезде жарыс ескерту режиміне көшеді. Осы кезде, қауіпсіздік көлігі трассаға кіріп, алдын ала белгіленген, төмендетілген жылдамдықпен көшбасшы болады. Овалды трассаларда сары шамдар старт/мара сызығындағы негізгі жалауды толықтырады. Бұл шамдар көбінесе жылдам жыпылықтап, жүргізушілердің назарын тез аударуға мүмкіндік береді. Ескерту кезеңі басталғанда трассадағы көліктер орнында қалады және өзара келісімсіз ешкімге басқа көлікті озуға рұқсат етілмейді (апатқа ұшыраған және қимылсыз тұрған көліктерден басқа). Алайда, кейбір жарыстарда ескерту кезеңінде көліктер пит-стоп аймағында бір-бірінен озуы мүмкін. Егер старт беруші сары жалауды жиып алса, жасыл жалауға бір айналым қалғанын білдіреді.

Most races in the FIA World Endurance Championship may be under a Full Course Yellow period upon discretion of the race director when deemed necessary for safety reasons. Once declared, all flag points will display a "FCY board" and all cars on track must immediately slow down to and maintain their distance to the cars in front and behind. Overtaking is forbidden until green flags are waved. The FCY procedure was used during the 2019 24 Hours of Le Mans in response to Porsche's dominant GTE Pro victory in 2018. Partial track Slow Zones are identified by track side horizontal markings at both beginning and end, and "Next Slow" boards in the preceding zone. Within the zone, all marshal posts will display double waved yellow flags and "SLOW" boards, and all light panels will display the letters "SZ" surrounded by a flashing yellow border. All cars within the zone must slow down to 80 km/h until they are clear of the waved green flag at the end. In Formula E, the FCY condition is used, but unlike any other racing series, the cars have an FCY speed limiter. When activated, the cars will slow down to Overtaking under the FCY condition is not allowed, and could result in a penalty. This happened at the 2019 Rome ePrix, when Jean Eric Vergne overtook future Techeetah teammate António Félix da Costa. As a result, Vergne was given a 5 second time penalty. For the 2019 20 Formula E season, activating attack mode during FCY was disallowed. Additionally, for every 1 minute under FCY, 1kWh of energy gets taken out of their energy allocation. In both NASCAR and IndyCar, a single yellow flag waved from the starter's stand places the race under caution. At this time, a pace car will enter the course and lead the field at a safe, predetermined, reduced speed. On oval tracks, yellow lights universally supplement the primary flag at the start/finish line. These lights usually operate in a flashing manner, in order to quickly gain the attention of the drivers. The field is locked into place at the onset of caution periods and no one is allowed to pass another car without mutual consent (excluding crashed and immobile cars). In some races, though, cars may pass one another on pit road during a caution period. When the starter shows a furled yellow flag, it indicates one lap to green.

Қауіпсіздік мәселелері және NASCAR-дағы пайда алушы

Сақтық кезеңінің басталу нүктесі – жарыс кезіндегі даулы мәселе. Дәстүр бойынша, көліктер старт/мара сызығын кезіп өткенде өз орнында тоқтатылатын, бірақ технологиялық жетістіктер сақтық жарияланған сәтте тоқтатуға мүмкіндік берді. Бұл «сақтыққа қайта оралу жарысына» тиімді толық нүкте болды, онда жүргізушілер сары ту кезінде жылдамдығын арттырып, көшбасшыдан озуға тырысатын. Бұл тәжірибе айналымнан қалған жүргізушілерге айналымды қайтаруға мүмкіндік бергенімен, кейде қауіпті болып, жолдағы қауіпті жағдайларда жүргізушілерді қатысуға итермелейтін. Қауіпсіздік қызметкерлері көліктерді жылдамдық машинасы бақылауына алмайынша, оқиғаларға жауап бере алмайтын, бұл жарақат алған жүргізушілерге жауап беру уақытын айтарлықтай ұзартатын. «Сақтыққа қайта оралу» мүмкіндігін жою үшін NASCAR және басқа да автоспорт сериялары (жол жарыстары мен қысқа сопақша трассаларда) «пайда алушы ережесін» енгізді. Бұл ереже жарыс көшбасшысынан толық бір айналым немесе одан да көп қалып қойған ең жоғары орналасқан көлікке сақтық кезеңінде қосымша айналым жасауға мүмкіндік береді. Кейбір серияларда (Indy Racing League, Champ Car (2007 жылдан бастап), Формула-1 (2009 жылдың ортасынан бастап) және NASCAR) жылдамдық машинасы мен көшбасшы арасындағы көліктерге қайта стартқа дейін екі айналым қалғанда сигнал берілген кезде келесі айналымның соңына көшуге рұқсат етіледі. Формула-1-де көшбасшылар арасындағы барлық айналымнан қалған көліктерге бір айналымға көтерілуге рұқсат беріледі. Ашық дөңгелекті үш серияда қолданылатын бұл ереже келесі қайта старттарда айналымнан қалған көліктердің кедергі келтіруін болдырмауға, сондай-ақ, бір жүргізушінің досы немесе әріптесі қарсыласының ілгерілеуіне кедергі келтіріп, оған көмектесуге тырысқандағы әділ емес кедергілерді болдырмауға бағытталған.

Қызыл және сары жолақпен байрағы

Қызыл және сары жолақты немесе трассадағы жалауша қозғалмайтын күйде жергілікті жалау станцияларында көрсетіледі, бұл жол жағдайының өзгергенін көрсетеді, себебі жолдағы заттар тұтқырышты азайтуы немесе көліктің бақылауын жоюы мүмкін. Әдетте, май, салқындатқыш, ұсақ сынықтар немесе құм қауіпті болып табылады. Көптеген ұйымдар бұл жалауды тек екі айналымға ғана көрсетеді, содан кейін өзгерген жағдай трассаның бір бөлігі деп есептеледі. Бұл жалау қазіргі кезде көбінесе қолданылмайды; мұндай жағдай туғанда, жарыс Виртуалды қауіпсіздік машинасы режиміне өтеді.

Қызыл жалау

Қызыл жалау сеансты жалғастыру үшін жағдай тым қауіпті болғанда көрсетіледі. Серияға және жағдайларға байланысты, көліктер әдетте бірден пит-жолына немесе трассаның белгілі бір нүктесінде тоқтауға бағытталады. Кейбір ауыр жағдайларда көліктерді бірден тоқтату талап етілуі мүмкін. Қызыл жалау кезінде пит-станцияда, гараж аймағында немесе трассада жөндеу жұмыстарын жүргізуге тыйым салынады, бірақ ұпайсыз жарыстарда бұл рұқсат етіледі. Сессияны тоқтату немесе мерзімінен бұрын аяқтау қажеттілігін тудыратын көптеген қауіптер бар. Жаңбыр, найзағай, қараңғылық, трассаның кедергіге толуы (қалдықтар, су немесе қауіпсіздік көліктерінен), өртенген автомобиль немесе бірнеше көліктің соқтығысуы (әсіресе ауыр жарақаттарға немесе қабырғаларға, қоршауларға немесе жөндеуді қажет ететін трасса бетіне зақым келтіретін жағдайларда) сериялық шенеуніктерді қызыл жалауды көрсетуге итермелеуі мүмкін. Кейбір сериялар жарыстың соңына жақындаған кезде апат немесе басқа да оқиғадан кейін жарысты уақытша тоқтату үшін қызыл жалауды пайдаланады, бұл сақтық кезеңдерінің санын азайтуға мүмкіндік береді, тіпті жағдай жарыстың басқа бөлігінде қызыл жалауды талап етпесе де. Бұл әдетте тазалауды қажет ететін соқтығысу кезінде, жарысты аяқтау үшін қалған жарыс айналымдарынан артық уақыт алатын сақтық кезеңін ұзартудан сақтану үшін, трассада жанармай төгілгенде немесе қауіпсіздік тобының жұмысын барынша арттыру үшін жасалады. Қызыл жалау кезінде көліктер жолдың белгілі бір нүктесінде, әдетте оқиға орнына қарама-қарсы бағытта, кезекке тұруға бағытталады. Supercars жарысында, жарыс 75% аяқталғаннан кейін тоқтатылса, жарыс директорының қалауы бойынша нәтижелер ресми деп жариялануы мүмкін. Мысалы, 1992 жылы өткен Bathurst 1000 жарысында, қатты жаңбыр салдарынан 144-ші және 145-ші айналымдарда көптеген көліктер трассадан шығып кетті, нәтижелер екі айналымға кері қайтарылды. Қызыл жалау NASCAR-дың Budweiser Shootout немесе Sprint All-Star Race сияқты жарыстарда алдын ала белгіленген үзілісті көрсету үшін де қолданылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда көліктер пит-аймаққа бағытталады, онда жарыс ережелеріне сәйкес оларға жөндеу жұмыстары жүргізілуі мүмкін. Жарамсыз старт болған жағдайда сары және қызыл жалаулар бірге көрсетілуі мүмкін, немесе қайта стартты көрсету үшін диагональды түрде бөлінген қызыл және сары жалау қолданылуы мүмкін. Жүргізушілер бастапқы орындарына оралып, жаңа стартқа дайындалады. Бұл компьютерлік есептеу жүйесі қолданылатын жағдайларда сирек кездеседі және жүргізушілер тәртіпке келтіруге тырысқанда шатасу тудыруы мүмкін. NASCAR-да жаттығу немесе іліктеу сеансы қызыл және қара жалаулардың бірге желбіреуімен аяқталады.

The solid red flag is displayed when conditions are too dangerous to continue the session. Depending on the series and the circumstances, the cars are typically directed to proceed immediately to pit road, or to stop at a specific spot on the track. In some severe cases the cars might be required to stop immediately where they are. During red flag conditions, repair work in the pits, the garage area, or on the track is typically prohibited, except in non points paying races. There are numerous hazards that might cause a need to halt or prematurely end a session. Many hazards, such as rain, lightning, darkness, a blocked course (due to debris, water, or safety vehicles), a car on fire, or a multi car crash (especially one that results in serious injuries or one that results in damage to walls, fences or the surface itself which require repairs) might prompt series officials to call for the red flag. Some series use a red flag to temporarily stop a race nearing the end of a race after an accident or other incident to minimize the number of caution laps, even when the situation would not warrant a red flag at other points in the race. This is usually done when a collision requiring cleanup would otherwise extend the caution period to take longer than the amount of race laps available to finish the race, when a fuel spill occurs on the circuit, or to maximize safety team work. During such a red flag period, cars are directed to stop in line at a specific point on the track, usually directly opposite to the incident. In Supercars, a race that is suspended after 75% of the laps have been completed may be declared complete at the race director's discretion, such as happened in Supercars forerunner Bathurst 1000 race in 1992 when torrential rain led to numerous cars crashing off the track in laps 144 and 145 and race results were woundback two laps. The red flag may be used to indicate a pre determined pause in the race, such as in NASCAR's Budweiser Shootout or the Sprint All Star Race. In these cases, the cars are directed to the pit area where some may be worked on to the extent the race rules allow. In the event of a bad start, the yellow and red flags may be displayed together, or a unique diagonally divided red and yellow flag can be displayed, to indicate a restart. Drivers will go back to their starting positions and line up for another start. This is rarely used where computer scoring is involved, and can create much confusion as the drivers attempt to get back in order. In NASCAR, a practice session or a qualifying session is ended with the red and black flags waved together.

Ақ жалау

Формула 1-де ақ жалау жұма және сенбі күндері бос жаттығулардың соңында соңғы бұрышта және пит-стритте көрсетіледі, бұл жүргізушілерге пит-стритте жаттығу старты жасап жатқан жүргізушілер бар екенін хабарлайды. Жүргізушілерге әр бос жаттығу сессиясының соңында бір рет жаттығу стартын жасауға рұқсат беріледі. FIA Халықаралық спорт кодексін қолданатын барлық чемпионаттарда, сондай-ақ Солтүстік Америкадағы жол жарыстарында ақ жалау шұғыл көмек машинасы, өрт сөндіру машинасы, жаттығу кептіргіші сияқты ресми автомобильдердің болуын немесе байрақ станциясының аймағында қалыпты жылдамдықтан төмен жылдамдықпен қозғалатын бәсекелес жүргізушінің болуын көрсетеді. IndyCar жарысында, қозғалмайтын ақ жалау жарыс жылдамдығының үштен бірінен жоғары жылдамдықпен қозғалып жатқанын, ал желбіреген ақ жалау жарыс жылдамдығының үштен бірінен төмен жылдамдықпен қозғалып жатқанын білдіреді. NASCAR, IndyCar және Солтүстік Америкадағы мотоциклдердің жол жарыстары сияқты көптеген американдық моторспорт түрлерінде, старт трибунасында көрсетілген желбіреген ақ жалау жарыстың соңғы айналымының басталуын білдіреді. MotoGP-де ақ жалау жүргізушілерге мотоциклді ауыстыруға рұқсат етілгенін хабарлау үшін қолданылады. Жарыс дирекциясы трассаның мотоцикл ауыстыруға жеткілікті ылғалды екенін анықтады, соның салдарынан бастапқыда "құрғақ жарыс" деп жарияланған Гран-при ылғалды жарысқа айналды. Кейбір жарыстарда жаттығу немесе іліктеу сессиясының бірінші айналымында барлық байрақ станцияларынан ақ жалау көрсетіледі, бұл бәсекелестерге қай станциялар жұмыс істеп тұрғанын білуге мүмкіндік береді.

Ұлттық туы

Старт-шырақтарды қабылдамас бұрын, Supercars сериясы және оның алдыңғылары жарысты бастау үшін жасыл жалауды қолданады. Егер жарыстың бастапқы жарысқа арналған жарыс шамдары жоқ болса, онда жарысты бастау үшін жарыс қай елде өткізілсе, сол елдің ұлттық туы төмен түсіріледі. FIA International рұқсат етілген серияларында қара жалау – бұл қатысқан жүргізушіге дереу дисквалификация. Шақырылған жүргізушінің машина нөмірі финиш сызығында көрсетіледі. Кейбір санкция беруші органдар барлық бақылау бекеттерінде бір мезгілде қара туды желбіретіп, барлық жүргізушілерге жолды босатуды бұйырады. Supercars жарыстарында жылдамдық шектеуден асып кету, қауіпсіздік машинасы кезеңінен кейін қайта іске қосуды бұзу немесе апатқа себеп болу сияқты бұзушылықтар орынды уақыт ішінде қабылдануы тиіс айыппұлға алып келеді. Сирек жағдайда, жүргізуші айыппұлды орындауға аз уақыт қалғандықтан, мұндай айыппұл алынып тасталуы мүмкін. Мысалы, 2021 жылғы маусымның 28-ші жарысында, қауіпсіздік машинасы кезеңінен кейін бақылау сызығынан бұрын өткені үшін айыппұл алған Шейн ван Гисберген радио арқылы жетекші жүргізушінің кенеттен газды азайтып, оны өткізуге мәжбүр еткенін айтты, ал газ педалінің деректері оны растады. Жетекші жүргізуші Антон де Паскуальге де мұндай әрекеті үшін айыппұл салынуы мүмкін еді, бірақ жағдайдың ылғалды болуы, сүйреуді жоғалту және қауіпсіздік мәселелері жағдайды жеңілдетті. Солтүстік Америкадағы жарыстардың көпшілігінде тәртіптік себептермен қара жалау көрсетілген кезде, жүргізуші кем дегенде айыппұлды өтеу үшін пит-лейнеге оралуы керек. Жүргізушіге, тіпті ешқандай зақымдану немесе механикалық ақау болмаса да, ақылға қонымды ең төменгі жылдамдықты сақтамағаны үшін қара жалау көрсетілуі мүмкін. Әдетте, командаға көлікті жөндеуге және оны қанағаттанарлық жағдайға келтіруге мүмкіндік беріледі. Егер жөндеуден кейін де жүргізуші жетекшілерге қатысты ең төменгі жылдамдықты ұстай алмаса, жарыстың қалған бөлігінде тұраққа тоқтауы талап етілуі мүмкін. Мысалы, NASCAR жүргізушіге соңғы жаттығуларда кез келген жүргізушінің ең жылдам айналым уақытының 115 пайызын немесе одан жоғары жылдамдықпен жүруі керек. (Бұл жолдың ұзындығына байланысты орташа жылдамдық шегіне айналдырылуы мүмкін, сопақша трассаларда бұл көрсеткіш нақты жылдамдық шегіне жақын болады.) IndyCar-да 105 пайыздық ереже бар, ең әйгілі мысалы – 2012 жылы Индианаполис 500 жарысында Жан Алеси мен Симона де Сильвестроның жарыстан шеттетілуі. Кершендер жарысында қара жалау үш кезеңнен тұрады: бірінші жалау – жарысқа қатысушыға ескерту, екінші жалау – бір айналым айыппұл, ал үшіншісі – дисквалификация. Кершендер жарыс жүргізушісіне қара жалау көрсету үшін, ол басқа жарыс жүргізушіге кедергі келтіру ниетімен байланысқа түсуі керек.

Prior to the adoption of starting lights, the Supercars series and its forerunners would use a green flag to start the race. Following the adoption of lights as the routine starting device, if the starting lights were unavailable a race would started by lowering the national flag of whichever country the race is held in. In FIA International permitted series, the black flag means an immediate disqualification for the driver involved. The car number of the summoned driver is displayed on the finish line. Some sanctioning bodies wave the black flag at all observation posts simultaneously to order all drivers to clear the track after the starter waves the red flag, often in the case of a serious accident. In Supercars races, infringements such as exceeding the pit lane speed limit, violating a restart after a safety car period, or causing an accident will result in a drive through pit penalty that must be taken in reasonable time. Rarely, due to the short amount of time in which the driver has to complete the penalty, such a penalty may be rescinded such as in Race 28 of the 2021 season when, upon receiving a penalty for passing before the control line after a safety car period, Shane van Gisbergen protested over his radio that the lead driver had suddenly reduced throttle forcing van Gisbergen to pass, and throttle telemetry supported this. The sudden 42% reduction in throttle itself could have led to a drive through penalty for race leader Anton de Pasquale, but the very wet conditions and possible loss of traction and safety issues were mitigating circumstances. When the black flag is used for disciplinary reasons in most races in North America, a driver is required to return to pit lane for at minimum a drive through penalty. A driver may be black flagged for failing to maintain a reasonable minimum speed, even if no apparent damage or mechanical failure is present. In almost all cases, the team is given a chance to make repairs to the car and get it up to an acceptable condition. If the driver still cannot maintain minimum speed in relation to the leaders after repairs, the driver may be required to park for the remainder of the race. For example, NASCAR requires that a driver run at or above 115 percent of the fastest lap time by any driver in the final practice. (This can be converted to an average speed limit based on the length of the course, which for oval tracks will be close to the actual speed limit at any given time.) IndyCar has a 105 percent rule, most notably used when officials parked Jean Alesi and Simona de Silvestro during the 2012 Indianapolis 500. In the case of snowmobile racing, the black flag comes in three stages to disqualification; the first flag is a warning to a racer, the second flag is a one lap penalty, and the third is disqualification. In order for a snowmobile racer to receive a black flag, the racer must make contact with intent to inconvenience another racer.

Сұр жалау, қызғылт сары шеңбер

Механикалық қара ту – ортасында қызғылт сары дискісі бар қара ту, көлікті ауыр механикалық ақаулар немесе басқа қатысушыларға қауіп тудыратын бөліктерінің бекітілмегені себепті пит-стопқа шақыруды білдіреді. Кейбір жарыстарда бұл ту көлікті пит-стопқа шақырып, жүргізушіге "максималды шу деңгейін" бұзғаны туралы хабарлау үшін қолданылады. Сонымен қатар, "Кеспе" туы деп те аталады.

Қара/ақ жалау

Қара және ақ түсті диагональды бөлінген байрақ, көлік нөмірімен бірге, спорттық емес мінез-құлық туралы ескерту үшін көрсетіледі. Егер көлік қасақана басқа көлікті жарыс жолынан шығаруға тырысса немесе жүргізуші көлігінен шығып, басқа жүргізушімен жанжалға түссе, осы байрақ көрсетіледі. Мысалы, 2019 жылғы Италия Гран-приінде Льюис Хэмилтоннан қорғанып тұрғанда Шарль Леклеркке "жаман спортшылдық" көрсеткені үшін осы байрақ көрсетілді. Қара және ақ диагональды байрақ сондай-ақ жол шектерін бұзу үшін жүргізушіге ескерту ретінде де қолданылуы мүмкін. Мысалы, 2023 жылғы Формула 1 Австрия Гран-приінде жол шектерін бұзған жүргізушілерге көптеген айыппұл салынды, жүргізушілерге бірнеше рет қара-ақ байрақ көрсетілді: үшінші рет бұзғанда байрақ көрсетілді, ал төртінші және одан кейінгі бұзушылықтар үшін уақыт айыптары салынды. Кейбір ұйымдастырушылар (NASCAR және IndyCar) механикалық ақауларды немесе спорттық емес мінез-құлықты ереже бұзудан ажыратпайды және барлық бұзушылықтар үшін қара байрақ қолданады.

Ақ крестпен қара ту

Кейбір лигалар ақ диагональ сызығы бар қара туды қолданады. Бұл ту, егер жүргізуші басқа қара туларды ұзақ уақыт бойы назарсыз қалдырса, машинаның нөмірімен бірге көрсетіледі және сонымен қатар бұл машинаның ұпай жинамайтынын көрсетеді. NASCAR-да, бұл ту көрсетілгеннен кейін машина питке кіргенше, қара туға назар аударғанша ұпай жинамайды. Дегенмен, IndyCar-да олар мүлдем ұпай жинамайды (дисквалификацияланады). Қара туды немесе қара-ақ крестті қасақана елемеу жарыстан кейін тәртіптік шараларға және жарыстан шығарылуға әкелуі мүмкін. Жағдайдың ауырлығына байланысты айыппұл, сынаққа алу, жарыстан шеттету және басқа да жазалар (мысалы, чемпионаттың ұпайлық тізімінен ұпайлардың алынуы) салдарын тудыруы мүмкін.

Көк жалау

Ашық көк түсті жалау, кейде сары, қызыл немесе қызғылт түсті диагональ жолағы бар, жүргізушіге жылдам көлік жақындап келе жатқанын және жылдам көліктердің бірін немесе бірнешеуін өткізу үшін жол беру керектігін хабарлайды. Жарыс кезінде мұндай жалау әдетте айналымнан қалып қойған жүргізушіге ғана көрсетіледі, бірақ жаттығулар немесе іліктесу кезеңдерінде кез келген жүргізушіге көрсетілуі мүмкін. Көптеген жарыс серияларында көк жалау міндетті емес – жүргізушілер оны әріптестеріне құрмет көрсету үшін ғана орындайды. Сондықтан оны көбінесе сыпайылық жалауы деп атайды. Басқа серияларда жүргізушілер жол бермегені үшін немесе көшбасшыларға кедергі келтіргені үшін ауыр жазаға тартылады, соның ішінде жарыстың қалған бөлігіне пит-стопқа жіберіледі. Формула-1-де, егер айналымдағы жүргізуші қатарынан үш рет желбіреген көк жалауты елемесе, ол айыппұлды өтеуге міндетті. Көк жалау басқа бір көліктің сол айналымда озуға тырысатынын ескерту үшін де қолданылуы мүмкін. Жылдам көлік жақындағанда тұрақты көк жалау көрсетіледі, ал жылдам көлік озуға дайын болғанда көк жалау желбіретіледі. Барлық жарыс сериялары көк жалауды қолданбайды, мысалы, раллиде немесе ралли-кроста қолданылмайды. Формула-1-де пит-леннің соңында көк шамдар немесе жалаулар жолдағы көліктердің жақындап келе жатқанын ескерту үшін көрсетілуі мүмкін.

Шатырлы ту

Шахматты жалау (немесе клеткалы жалау) жарыстың ресми аяқталғанын көрсету үшін старт/финиш сызығында көрсетіледі. Кейбір трассаларда бірінші жалау орны қайталанатын шахматты жалауды көрсетеді (әдетте трассаның қарама-қарсы жағында). Бұл жалау көбінесе жарыстың жеңімпазымен байланысты, себебі олар шахматты жалаудан өтуші (яғни, одан өтетін) бірінші жүргізуші болады. Шахматты жалауды көріп, финиш сызығын кесіп өткеннен кейін жүргізушілер қауіпсіз жылдамдыққа дейін баяулап, серия ережелеріне сәйкес гараждарына, парк фермеге немесе падокқа оралуға міндетті.

Шамалы тудың дизайны

Шахматтық тудың стандартты дизайны жоқ. Ол көбінесе қара және ақ түсті шаршылар немесе шахмат үлгісінде орналасқан тіктөртбұрыштардан тұрады, бірақ тіктөртбұрыштардың саны, мөлшері және ұзындығы мен енінің арақатынасы бір тудан екінші туға өзгереді. Сонымен қатар, шахматтық тудың әдетте жалаудың бұрышында, жалау бағанасының жоғарғы жағына жақын қара тіктөртбұрышы болады. Кейде қара-ақ шаршылар ағаш тақтайға боялып, жарыс аяқталғанда жүргізушілерге көрсету үшін қарапайым түрде көтеріледі. Кейде шахматтық тудың ортасына демеушінің логотипі салынады. NASCAR және F1 жарыстарында жарыстың аяқталғанын хабарлау үшін бір шахматтық ту желбіретіледі. IndyCar жарыстарында екі шахматтық ту бірге желбіретіледі, бұл дәстүр 1980 жылғы Индианаполис 500-ге дейін барады, бірақ жарыс жасыл жағдайда болған кезде ғана. (Егер жарыстың соңында қауіпсіздік машинасы шарттары туындаса, старт беруші сары және шахматтық туды бірге желбіретеді.) NASCAR дәстүрлі түрде Жеңіс аллеясы үшін арнайы тігілген шахматтық туды қолданады, онда жарыстың аты мен күні көрсетілген, және бұл практика IndyCar-ға тарады. Бұл ту жарыстан кейін жеңімпаздардың суретін түсіру үшін команда үшін пайдаланылады және жарыс кубогымен бірге командаға сыйлық ретінде табыс етіледі. Командалар мұндай туларды өздерінің кеңселерінде, басқа спорт командалары стадиондардағы чемпиондық туларды ілгендей, іліп қояды. 2017 жылдан бастап NASCAR жарыстың кезеңінің аяқталуын көрсету үшін ақ және жасыл шахматтық тудың нұсқасын пайдаланады. Ту желбіретілгеннен кейін жарыс уақытша сақтық режиміне көшеді, бұл кезеңнен кейін алдыңғы 10-дыққа кірген жүргізушілерге уақытылы түрде пит-роудқа кіруге мүмкіндік береді.

Шатырлы тудың пайда болуы

Шахматтық ту 1906 жылы Glidden Tours жол раллисінде пайда болды. Сидни Уолден жарыс жолын бөлімдерге бөлді; әр бөлімнің соңындағы уақытты тексеруді "тексерушілер" деп аталатын жарыс төрешілері жүргізді. Шахматтық ту ат жарысынан шыққан деген қалыптасқан қаскөйлік аңыз бар, бірақ бұл аңызға ешқандай негіз жоқ. Тағы бір аңыз шахматтық тудың ең алғаш рет 19 ғасырда Франциядағы велосипед жарыстарында қолданылғанын айтады, бірақ бұл да дәлелсіз. 1980 жылы USAC стартері Дуэйн Суини Индианаполис 500 жарысының соңында екі шахматтық туды бірге желбіретіп, дәстүр қалыптастырды. Бұрынғы стартерлер тек бір туды ғана қолданған. Суини жарыстың бастауында екі жасыл туды қолдануды да бастады.

Жеңіспен шашкалы туды тойлау

Қар көлігімен сырғанауда, шатырлы ту жарыскердің қауіпсіздік жилетіне бекітіледі, ал жарыскер жеңіс шеңберімен марапатталады. Көптеген қысқа трассаларда жарыс төрешісі жарыстың жеңімпазына шатырлы туды табыс етеді, бірақ күйдіру, поляк жеңіс айналымы және жеңіс алаңы немесе жеңіс шеңбері сияқты басқа да тойлау дәстүрлері кейде шатырлы ту дәстүрін басып кетеді.

Авто жарыстан тыс қолдану

Шахматтағы қара-ақ түстің кезектесуінен құралған ту өте танымал болғандықтан, ол автокөлік жарысына қатысы жоқ көптеген жағдайларда да аяқталуды білдіру үшін қолданылады. Мысалы, кейбір бағдарламалық қамтамасыздыруды орнату бағдарламалары компьютерлік бағдарламаның сәтті орнатылғанын көрсету үшін шахматтағы қара-ақ түстің кезектесуінен құралған ту белгісін көрсетеді. Түпнұсқа Янки стадионында, 1956 жылдан 1973 жылға дейін Ұлттық футбол лигасының «Нью-Йорк Джайентс» командасы пайдаланған кезде, ойын аяқ аймақтарының әр бұрышында осындай тулар орналастырылған. Шахматтағы қара-ақ түстің кезектесуінен құралған ту тек автокөлік жарысында ғана емес, сонымен қатар автомобиль өнеркәсібінің өзін бейнелеу үшін де қолданылады.

Мотоцикл жарысындағы жалаулар

Шахматты қызыл, сары, ақ және жасыл жалаулар автожарыстардағыдай бірдей қолданылады. Трассадағы қиындықтарды көрсету үшін сары және қызыл жолақты жалау қолданылады. Басқа қолданылатын жалаулар:

Маршалдық бекетке жақын медициналық көмек қажет екенін көрсету үшін қызыл крестпен ақ жалау. Сондай-ақ, жедел жәрдем трассада екенін білдіруі мүмкін (әдетте қызыл крестен кейін жарыс "қызыл жалаумен" тоқтатылады). Жауын-шашын жағдайын көрсету үшін салбыраған қызыл крестпен ақ жалау, тек жаңбыр кезінде сары/қызыл жолақты сырғақ бет жалауының орнына қолданылады. Ақ жиекті қара жалау, бұл мотоциклшінің трассаны тастауы керектігін көрсетеді. Көк түсті емес, қара түсті жалау, жылдам мотоцикл жақындап келе жатқанын көрсетеді. Алдыда нашар көрінуді көрсету үшін қара "V" белгісі бар ақ жалау. Мэн аралы TT фестивалінде қолданылады. Алдыда күннің шағылысын көрсету үшін қара "КҮН" белгісі бар ақ жалау. Мэн аралы TT фестивалінде қолданылады.

Жарыс жалауларының тиімділігі

Тарихи тұрғыдан алғанда, жарыс төрешілерінің жүргізушілермен байланысудың жалғыз құралы – жалаулар болған. Екі тарапты немесе толық дуплексті радиобайланыстың пайда болуымен, жағдай міндетті түрде осылай болудың қажеті жоқ. Асфальтталған қысқа трассаларда жарысқа қатысатын көптеген жүргізушілер жалауларға емес, керісінше, команда басшылары мен бақылаушыларға, немесе трассаның көп бөлігінде орналасқан сары/қызыл шамдарға сенеді. Дегенмен, кейде радиобайланыс бұзылған жағдайда, жүргізушілер ақпарат алу үшін жалауларды қолдануға мәжбүр болады. Жалаулар көрермендерге жарыста не болып жатқанын хабарлау үшін де қолданылады. Топырақты трассалардағы және төменгі деңгейдегі жарысқа қатысушылардың радиобайланысы, асфальтталған трассалардағы әріптестеріне қарағанда сирек кездеседі. Кішкентай трассалардан өзгеше, жол жарыстарының жүргізушілері жалауларды пайдалануға көп көңіл бөледі. Жарыс трассасының барлық бөліктерін бақылау мүмкін болмағандықтан, жүргізушілерге жергілікті қауіп туралы алғашқы хабар, әдетте, трасса бойында орналасқан маршалдардан келеді. 1991 жылы Мичиган штатының Детройт қаласында өткен CART жарысында Марио және Майкл Андреттилер байқағандай, жалауды қабылдамау немесе елемеу ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Майкл жоғары жылдамдықпен бұрылысқа шығып, сары жалауға назар аудармады және басқа бір бұзылған машинаға көмек көрсетіп тұрған CART қауіпсіздік машинасының артқы жағына соқтығысты. Он бес секундтан кейін оның әкесі Марио да сол сары жалауды елемеді және қауіпсіздік машинасы көмектесуге тырысқан машинаға соқтығысты. Қазіргі F1 машиналарын және басқа да жоғары деңгейдегі жарыс машиналарын рульдерінде ақпараттық дисплейлер орнатылған, олар жергілікті сары түсті секторға кіргенде жүргізушілерді ескерту үшін «жалау» деген сөзді жыпылықтата алады. F1 үшін пайдаланылатын көптеген жаңа және ескі трассаларда, жүргізушілерге сары, жасыл, қызыл, көк немесе SC жалауының жағдайын көрсету үшін, жол бойында белгілі бір аралықпен шамдар орнатылған. Бұл, әсіресе қазіргі трассаларда, маршалдардың жалауларын көруге қарағанда тиімді, себебі трассадан алыс орналасқандықтан маршалдарды көру қиын.

Historically, the only means for race officials to communicate to drivers was through the usage of flags. With the advent of two way or full duplex radios, this is not necessarily the case. Most drivers racing on paved short track oval courses do not rely on flags; rather, they are informed of track conditions by their crew chiefs and spotters or by yellow / red flashing lights found on most oval tracks. Occasionally, though, some drivers must rely on the use of flags for information when they experience radio malfunctions. Flags are still used to tell the crowd of spectators what is happening. Dirt track and lower level racers are less likely to have radios than their paved track counterparts. In contrast to smaller circuits, road racing drivers rely heavily on the use of flags. As it is impractical to have spotters covering all segments of a winding race track, the first indication to drivers of local hazards almost always comes from marshals stationed at various flag stations around the course. Missing or disregarding a flag can have critical consequences, as Mario and Michael Andretti discovered during a 1991 CART race in Detroit, Michigan. Michael came around a blind corner at high speed, without heeding the yellow flag being displayed—and plowed into the back of a CART safety truck tending to another disabled car. Fifteen seconds later, his father Mario disregarded the same madly waving yellows and crashed into the car the safety vehicle was trying to assist. Modern F1 cars and other high end formula racing cars have information displays on their steering wheels which can flash up the word flag to warn drivers when they are entering a sector with a local yellow. Most new circuits and older ones used for F1 employ trackside flashing lights at regular intervals, as a clearer way to signal yellow, green, red, blue or SC flag status to drivers than relying on them to spot a marshal waving a flag, especially so on modern circuits where there are large run off areas which put the marshals well away from the actual track.