Кіріспе

Жеке рухани дамуға арналған іс-әрекеттер. Рухани практика немесе рухани тәртіп (көбінесе рухани жаттығуларды қамтиды) – рухани тәжірибе алу және рухани дамуды жетілдіру мақсатында жүзеге асырылатын іс-әрекеттер мен шараларды тұрақты немесе толық уақыт бойынша орындау. Әлемдік ірі діндердің рухани дәстүрлерінде жиі қолданылатын метафора – жолмен жүру. Сондықтан рухани практика адамды мақсатқа қарай жылжытады. Мақсат түрліше құтқарылу, азат ету немесе (Құдаймен) бірігу ретінде аталады. Мұндай жолмен жүрген адамды кейде жолаушы немесе саяхатшы деп атайды.

Иудаизм

Яһудилердің рухани тәжірибелеріне дұға (оның ішінде Шема мен Амида), бата айту, яһуди медитациясы, Тораны оқу, кашрут диеталық заңдарын сақтау, Шаббатты тойлау, ораза ұстау, тешува тәжірибелері, цэдақа беру және мейірімділік істер жасау кіреді. Қавана – жүректі жоғары ойларға бағыттап, рухани күш-қуатқа жету. Тарих бойында яһудилердің әртүрлі ағымдары басқа да рухани тәжірибелерді қолдаған. Мысалы, Мусар ағымы түрлі медитациялар, ойша шолулар және ән айту жаттығуларын ұсынады. Жылдың белгілі бір кездері әдетте нақты рухани тәжірибелермен байланысты, соның ішінде Элул мен Қасиетті күндердегі тешува тәжірибелері, сондай-ақ нақты яһуди мерекелерімен байланысты басқа да тәжірибелер.

Христиандық

Христиандық дінде рухани тәртіптерге мыналар жатады: дұға, ораза, күнделікті құлшылықпен бірге христиандық Киелі кітапты оқу, шіркеуге жиі бару, Евхаристия сияқты қасиетті қадамдарға үнемі қатысу, Иеміздің күнін мұқият сақтау (мысалы, жексенбілік күнді қадірлеу), Киелі жерге христиандық паломниктік сапар жасау, шіркеуге барып дұға ету, prie dieu алдында тізе бүгіп, үйдегі құрбандық тұғырында күнделікті дұға оқу, рухани қауымдастық, христиандық монахтық, Киелі кітапты зерттеу, ән салу, дұға буынын қолдану, тәнді жазалау, христиандық медитация немесе терең дұға, садақа беру, үйде күнделікті баталау, қарапайым киім кию, кешірім сұрау және Lectio Divina. Рухани тәртіптерге келесілердің кез келген үйлесімі де кіруі мүмкін: тазалық, мойындау, ораза ұстау, достастық, қарапайым өмір сүру, беру, басшылыққа ілесу, қонақжайлылық, көңіл謙虚лік, жақындық, ой жүгірту, дұға, тыныштық, зерделеу, өзін ұстау, қызмет ету, еңбек ету, қарапайымдық, ән салу, баяулау, жалғыздық, оқу, бағыну, мойынсұну, үйрету және құлшылық ету. Христиандық литургиялық күнтізбесінде шіркеу жылының әр түрлі маусымдарында ерекше аталатын рухани тәжірибелер бар. Мысалы, күнтізбедегі алғашқы литургиялық маусым, Адвентте, көптеген конфессиялардың христиандары күнделікті құлшылық арқылы дұға етеді, Адвент күнтізбесіне белгі қояды және Адвент шыршасын жағады, осылайша Рождествоның келуіне дайындалады. Ораза, шынжырға дейінгі дайындық маусымында, көптеген христиандар (әсіресе католиктер, методистер және англикандар) жұма күні ораза ұстайды, айқыш жолымен дұға етеді, Ораза күнтізбесін белгілейді және алкогольден бас тарту сияқты Ораза құрбандығын жасайды. Кейбір христиан конфессиялары әр түрлі рухани тәжірибелерге баса назар аударады. Розарийді дұға ету, игілік пен рухани жақсылықтар жасау және өтеу істері католик шіркеуінде құрметті рухани тәртіптер болып саналады. Методизмде игілік пен құлшылық істері адамның қасиеттілігі үшін қажетті рухани тәртіптер болып табылады. Діни достар қоғамы (квакерлер деп те аталады) үнсіз құлшылықпен айналысады, оны сөздік үндеулер тоқтатады. Квакерлердің аз догмасы мен ілімі бар, сондықтан олардың тәжірибелері олардың топтық ерекшеліктерінің маңызды бөлігін құрайды. Христиандық рухани тәртіптер туралы жазған белгілі автор Ричард Фостер христиандық медитацияның мақсаты – ақылды босату емес, керісінше, ақылды Құдаймен толтыру екенін атап өтті.

Ислам діні

Ислам дініндегі рухани тәжірибе салат (ғибадаттық намаз) кезінде іске асырылады, онда мұсылмандар барлық ойларын тоқтатып, тек Аллаға ғана назар аударады. Сондай-ақ, ораза және қажылық сияқты басқа да құлшылық түрлері арқылы да рухани тәжірибе жүзеге асырылады. Көптеген мұсылман топтарында суфилердің, оның ішінде зікір, мурақаба және сама (суфи айналысы) тәжірибелері арқылы рухани тәжірибелерге тереңірек және айқындырақ үңілуге болады.

Буддизм

Тхеравада буддизмінде рухани өркендеудің жалпы атауы – бхавана. Көптеген ерте буддалық мәтіндерде орталық орын алатын пали тіліндегі "йога" сөзі көбінесе "рухани тәжірибе" деп аударылады. Бирма буддалық дәстүрінде Авгата – Буддаға және буддалық монахтарға құрмет көрсетуді қоса алғанда, буддалық құлшылық әрекеттерін бастау үшін оқылатын дұға. Дзен буддизмінде медитация (зазен деп аталады), поэзия жазу (әсіресе хайку), сурет салу, каллиграфия, гүлдерді безендіру, жапон шай рәсімі және Дзен бақтарын күтіп ұстау рухани тәжірибелер саналады. Корея шай рәсімі де рухани деп есептеледі.

Индуизм

Индуизмде руханилықты жетілдіру тәжірибесі садхана деп аталады. Жапа, мантраны үндемей немесе дыбыстап қайталау және пуджа – кең таралған индуисттік рухани амалдар. Индуизм қасиеттеріне сәйкес, құтқарылуға немесе Мокшаға қол жеткізу үшін төрт түрлі йога ұсынылады: Джнана Йога, Бхакти Йога, Карма Йога және Раджа Йога. Тантралық тәжірибелер индуизм мен кейбір буддистік (әсіресе тибет буддистік) мектептерінде ортақ, және олар материалдық (дүниелік, физикалық немесе заттық) нәрсені рухани (энергетикалық немесе мистикалық) әлемдерге қол жеткізу үшін саналы түрде пайдалануды қамтиды.

Бахаи діні

Бахаи дінінде дұға екі түрлі мағынаны білдіреді: міндетті дұға және құлшылық дұғасы (жалпы дұға). Екі түрлі дұғаның да мәтіні Құдайға құрметпен бағытталған сөздерден құралады, ал дұға ету – жеке тәртіпті нығайту үшін бахаилердің ең маңызды заңдарының бірі болып табылады.

Жаңа дәуір

Арық ойлану – Екнат Ишаварн ұсынған, әлемдік діндердің қасиетті мәтіндерін жаттап алып, үнсіз қайталап оқуды қамтитын тәжірибе. Неотантра термині Батыстағы қазіргі заманғы практикалар мен мектептер жиынтығын білдіреді, ол қасиеттіні жыныстықпен байланыстырады және Гуруларға тәуелділікті азайтады. Батыстағы жақында пайда болған және дамитын рухани тәжірибелер Диджериду сияқты халық аспаптарын, Киртан сияқты ұзақ ән салуды немесе Шығыс дәстүрлерінен немесе рухани сенімдерінен тыс қолданылатын тыныс алу жаттығуларын, мысалы Кванттық жарық тынысын зерттеді.

Киреналық

Киреналықтар негативті визуализацияны рухани тәжірибе ретінде дамытты, ал кейіннен оны стоиктер қабылдап алды.

Эпикурейлік

Эпикурейлік философия тек сенімдердің немесе этикалық талаптардың жиынтығы ғана емес, ол – өмір салтының философиясы. Эпикурейлердің рухани тәжірибелері мен жаттығуларына тетрафармак туралы медитациялау, Эйкасты тойлау, апонияға қол жеткізу және құдайлар мен өлім туралы дұрыс түсінікті қалыптастыру арқылы қорқыныштан құтылу жатады.

Стоицизм

Стоицизм философияны тек сенімдердің немесе этикалық талаптардың жиынтығы емес, тұрақты жаттығу мен оқуды (мысалы, аскетизм) қамтитын өмір салты және ой-пікір алмасу деп қарастырады. Стойиктердің рухани тәжірибелері мен жаттығуларына өлім және көбінесе теріс деп есептелетін басқа да оқиғалар туралы ойлау, назарды қазіргі сәтте ұстауға үйрету (Шығыс медитациясының кейбір түрлерімен ұқсас), күнделікті проблемалар мен мүмкін болатын шешімдерді талқылау, жеке күнделік жүргізу және тағы да басқалары кіреді. Стоик үшін философия – үнемі жаттығу мен өзін-өзі еске түсірудің белсенді процесі.

Антропософия

Рудольф Штайнер өзінің рухани философиясы – антропософия шеңберінде рухани дамуға арналған кең ауқымды жаттығулар жиынтығын берді. Олардың кейбіреулері жалпы қолдануға арналса, ал қалғандары нақты мамандықтар үшін, соның ішінде мұғалімдерге, дәрігерлерге және дін қызметкерлеріне немесе жеке адамдарға берілді.

Жауынгерлік өнерлер

Тай-чи, айкидо және джудзюцу сияқты кейбір жекпе-жек өнерлерін осы өнермен айналысатындардың кейбіреуі рухани практика деп есептейді.