Кіріспе
Санскрит әдебиетінің шығармасы "Харивамса" (, ) – санскрит әдебиетінің маңызды шығармасы, 16 374 шлокадан тұрады, көбінесе ануштуб өлеңімен жазылған. Бұл мәтін "Харивамса Пурана" деп те аталады. Бұл мәтін Махабхаратаның қосымшасы (хила) деп есептеледі және дәстүрлі түрде Вьясаға жатқызылады. Нилаканта Чатурдхараның Махабхаратаға арналған ең танымал түсіндірмесі "Бхарата Бхава Дипа" да "Харивамсаны" қамтиды. Махабхаратаның дәстүрлі нұсқасына сәйкес, "Харивамса" екі парваға (кітапқа) және 12 000 тармаққа бөлінген. Бұл Махабхаратаның он сегіз парвасына қосылған. "Харивамсаның" "Ади Парва" бөлімінде әлемнің жаратылуы және Кришнаның тууына дейінгі Күн және Ай династияларының аңыз тарихы баяндалады. "Вишну Парва" Кришнаның тарихын, Махабхаратаға дейінгі оқиғаларды қамтиды. Үшінші кітап – "Бхавишья Парва" екі баламалы жаратылыс теориясын, Шива мен Вишнуға арналған гимндерді және Кали Юганың сипаттамасын қамтиды. "Харивамса" Вишнудың Кришнаға айналуының шығу тегі туралы маңызды ақпарат көзі ретінде қарастырылса да, бұл мәтін ертерек мәтіннен алынған болуы мүмкін және оның Брахма Пуранамен, Кришнаның шығу тегін зерттейтін басқа мәтінмен байланысы туралы пікірлер бар.
The Harivamsa (, ) is an important work of Sanskrit literature, containing 16,374 shlokas, mostly in the anustubh metre. The text is also known as the Harivamsa Purana. This text is believed to be a khila (appendix or supplement) to the Mahabharata and is traditionally ascribed to Vyasa. The most celebrated commentary of the Mahabharata by Neelakantha Chaturdhara, the Bharata Bhava Deepa also covers the Harivamsa. According to a traditional version of the Mahabharata, the Harivamsa is divided into two parvas (books) and 12,000 verses. These are included with the eighteen parvas of the Mahabharata. The Adi Parva of Harivamsa describes the creation of the cosmos and the legendary history of the kings of the Solar and Lunar dynasties leading up to the birth of Krishna. Vishnu Parva recounts the history of Krishna up to the events prior to the Mahabharata. Bhavishya Parva, the third book, includes two alternate creation theories, hymns to Shiva and Vishnu and provides a description of the Kali Yuga. While the Harivamsa has been regarded as an important source of information on the origin of Vishnu's incarnation Krishna, there has been speculation as to whether this text was derived from an earlier text and what its relationship is to the Brahma Purana, another text that deals with the origins of Krishna.
Хронологиясы
Мәтіннің басым бөлігі екі дәстүрден алынған – Пурана жинағының бес белгісінен, олардың бірі – вамша шежіресі, екіншісі – Кришнаның малшы ретінде өмірі туралы әңгімелер. Мәтін күрделі, б.з.б. 1-2 ғасырларға дейін жететін қабаттарды қамтиды. Бұрын ауызша тараған нұсқасы болған болуы мүмкін, себебі кейіннен мәтінге қосымшалар енгізіліп, стилі Махабхаратаға бейімделген. Бұл қосымшаның шығу тегі нақты белгісіз, бірақ б.з. 1-ші ғасырында ол Махабхаратаның бір бөлігі болғандығы анық, өйткені ақын Ашвагхоша Махабхаратаға жатқызылатын бірнеше шумақтарды келтіреді, олар қазір тек Харивамсада ғана кездеседі. Сивапрасад Бхаттачарья да Ашвагхошаның Харивамсаға сілтеме жасағанын және оның б.з. 1-ші ғасырында авторитетті мәтін болғанына ішкі және сыртқы дәлелдер келтірді, ал кейінгі редакциясы б.з. 2-ші ғасырының соңында немесе 3-ші ғасырының басында жасалған деп санайды. Эдвард Уошберн Хопкинс Махабхаратаның шамамен б.з. 200 жылы Харивамсаны қосып толықтырылғанын айтады, сонымен қатар Харивамсаның Махабхаратадағы жүз мыңға жуық шумақтың бір бөлігі болуы мүмкін екенін, бұл Оңтүстік нұсқасында расталады. Р.С. Хазра Пуранадағы раса лиланың сипаттамасына сүйене отырып, Пурананың б.з. 4-ші ғасырына жататындығын дәлелдейді, өйткені оның пікірінше Вишну Пурана б.з. 5-ші ғасырына, ал Бхагавата Пурана б.з. 6-шы ғасырына жатады. Дикшит Матся Пурананың б.з. 3-ші ғасырына жататындығын айтады. Кришнаның өмірбаянын, Раджи туралы мәліметтерді және Харивамсада бейнеленген басқа да эпизодтарды салыстырғанда, ол бұрынғы нұсқалардан ертерек жазылғандай көрінеді. Сондықтан Вишну парвасы мен Бхавишья парвасы кем дегенде б.з. 3-ші ғасырына жатады. Дж.Л. Массон мен Д.Х.Х. Ингаллс Харивамсаның тілі б.з. 2-ші немесе 3-ші ғасырынан бұрынғы, мүмкін б.з. 1-ші ғасырынан бастау алған деп санайды, ал Андре Кутур Матураның Харивамсадағы сипаттамасы Кушан дәуіріндегі қалаларға (б.з. 1-ші ғасыры – 3-ші ғасырдың ортасы) ұқсас екенін атап өтеді. Стилі мен мазмұны бойынша Харивамса парвасы Вишну парвасы мен Бхавишья парвасынан бұрынғы деп есептеледі. Асвагоша келтірген шумақтар осы парваға жатады. Осыған сүйене отырып, Харивамса парвасының (кейінгі қосымшаларды есептемегенде) кем дегенде б.з. 1-ші ғасырына дейін созылатындығын сенімді түрде айтуға болады.
Басылымдар
"Харивамша" үш нұсқада қол жетімді. "Харивамшаның" жалпы мәтінінде 271 адхьяя (тарау) бар, ол үш парваға бөлінеді: Харивамша парвасы (55 тарау), Вишну парвасы (81 тарау) және Бхавишья парвасы (135 тарау). Дәстүрлі басылымда 12000 шлока (аят) және 2 суб-парва бар: Харивамса парвасы (187 тарау) және Бхавишья парвасы (48 тарау), барлығы 235 тарау. Критикалық басылым немесе CE (1969–71, П. Л. Вайдияның редакциясы), Вайдия бойынша шамамен біздің заманымыздан бұрын 300 жылға дейін жазылған, бұл жалпы мәтіннің үштен біріне жуық (6073 шлокада 118 тарау). Жалпы мәтін сияқты, CE-дегі тараулар да үш парваға бөлінеді: Харивамша парвасы (1-45 тараулар), Вишну парвасы (46-113 тараулар) және Бхавишья парвасы (114-118 тараулар). Вайдия бұл CE тіпті кеңейтілген мәтінді көрсетеді деп санайды және Харивамшаның ең көне түрі, мүмкін, 20-тараудан басталып (Агни Пурана 12 осы жерден басталады) және оның мәтінінің 98-тарауымен аяқталуы керек деп ұсынады.
Аудармалар
"Харивамса" көптеген үнді тілдеріне аударылған; 3 кітаптан және 271 тараудан тұратын "Вулгата" нұсқасы әлі ағылшын тіліне аударылмаған. Дәстүрлі нұсқаның 2 кіші бөлімі бар (Харивамса парва – 187 тарау және Бхавишья парва – 48 тарау, барлығы 235 тарау) және оның ағылшын тіліндегі жалғыз аудармасын Манматха Натх Датт 1897 жылы жасаған, ол қазір жалпыға қолжетімді. Критикалық басылым ағылшын тіліне екі рет аударылды: 2016 жылы Бибек Деброй және 2019 жылы Саймон Бродбек аударған. Ол француз тіліне М. А. Ланглойс тарапынан 1834–1835 жылдары аударылған.