Кіріспе
Батыс Африка этносы Волофтар (/uk/'/w//oʊ//l//ɒ//f/) – Батыс Африкадағы этностық топ, Сенегалдың солтүстік-батысында, Гамбияда және Мавританияның оңтүстік-батыс жағалауында қоныстанған. Сенегалда волофтар ең ірі этникалық топты құрайды (~39,7%), ал басқа жерлерде олар азшылықта болады. Олар өздерін волофтар деп атайды және Нигер-Конго тілдер отбасының Батыс Атлантика тармағына жататын волоф тілінде сөйлейді. Волофтар ежелгі Сенегамбия аймағындағы ортағасырлық Волоф империясының құрамында болған. Қазіргі волофтардың көпшілігі Мұрид және Тиджания исламдық бауырластықтарына жататын суфи мұсылмандары. Волофтар француз отаршылдарымен жақын қарым-қатынаста болды, отаршылдық әкімшілікке еніп, Франциядан 1960 жылдың 4 сәуірінде тәуелсіздік алғаннан бері Сенегалдың мәдениеті мен экономикасына басымдық етеді. Оларды Wollof, Jolof, Iolof, Whalof, Ialof, Olof және Volof деп те атайды.
The Wolof people (/uk/'/w//oʊ//l//ɒ//f/) are a West African ethnic group found in northwestern Senegal, the Gambia, and southwestern coastal Mauritania. In Senegal, the Wolof are the largest ethnic group (~39.7%), while elsewhere they are a minority. They refer to themselves as Wolof and speak the Wolof language, in the West Atlantic branch of the Niger–Congo family of languages. The Wolof belonged to the medieval era Wolof Empire of the Senegambia region. Contemporary Wolofs are predominantly Sufi Muslims belonging to Mouride and Tijaniyyah Islamic brotherhoods. The Wolof were close to the French colonial rulers, became integrated into the colonial administration, and have dominated the culture and economy of Senegal since the country's independence from France on 4 April 1960. They are also referred to as the Wollof, Jolof, Iolof, Whalof, Ialof, Olof, and Volof, among other spellings.
Атауы
Волоф термині волоф тіліне, сондай-ақ олардың мемлекеттеріне, мәдениеттеріне және дәстүрлеріне де қатысты. Ескі француз жарияланымдарында жиі «Уолоф» деп жазылады; 19 ғасырға дейін «Воллуф», «Волоф», «Олоф» және сирек кездесетін «Йолоф», «Дилоф», «Челоф», «Галоф», «Лолоф» сияқты түрлері де қолданылған. Ағылшын тілінде «Wollof» және «Woloff» жазулары кездеседі, әсіресе Гамбия волофтарына сілтеме жасағанда; ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар үшін «Wollof» жазуы атаудың түпнұсқалық айтылуына жақынрақ.
Тарих
Девид Гэмбл, антропология және Африка тану профессоры, Сенегамбия аймағында сарапшы, волоф халқының шығу тегі бұңғыр дейді. Сенегал және Гамбияда тарихи ескерткіштер табылды, мысалы, тарихи алдындағы керамика, 8 ғасырға жататын тастар және 14 ғасырғы жерлеу молалары, бірақ Гэмблдің сөзіне қарағанда, бұл оларды тек волоф этносымен байланыстыратын нақты дәлел бермейді. Волофтардың аты алғаш рет 15 ғасырдағы португал саяхатшыларының жазбаларында кездеседі. Гэмблдің пікірінше, бұл көші-қон 11 ғасырдың соңында, Гана империясы Суданнан келген мұсылман әскерлерінен жеңілген кезде жүрген болуы мүмкін.
Волофтар империясы
Жолоф немесе Волоф империясы – 1350 жылдан 1890 жылға дейін Сенегал және Гамбияның бір бөлігін билеген ортағасырлық Батыс Африка мемлекеті. Осы кезеңнің бір бөлігінде ғана бірыңғай мемлекеттік құрылымға біріккенімен, Волофтардың басқару дәстүрі, қасталар жүйесі және мәдениеті соңғы 800 жылдың көп бөлігінде Солтүстік-Орталық Сенегал тарихына үлкен әсер етті. 1870-1890 жылдары француз отаршылдық күштерінен түпкілікті жеңіліске ұшырауы Сенегалдың біртұтас мемлекет ретінде қалыптасуының бастамасы болды. 15 ғасырдың соңына қарай Жолоф, Кайор, Баол және Вало Волоф мемлекеттері федерация құрамына бірікті, ал Жолоф орталық билікке ие болды. Патша лауазымын Бурба Волоф атқарды, ал федерация құрамына кірген басқа мемлекеттердің билеушілері оған адалдықтарын сақтап, салық төлеуге міндетті болды. Волофтар жағалаудағы португал саудагерлерімен тауар және құл саудасына қатысудан бұрын, Батыс Судан империяларымен, Фута Торо имаматымен және Солтүстік Африкадағы басқа этностармен тауарлар мен құлдар саудасының ұзақ тарихын қалыптастырған.
Құлдық
Құлдық ертеден-ақ волоф мәдениетінің бір бөлігі болды. Еуропалықтар волофтар қоныстанған аймақтарға келгенге дейін құлдар құлдықта туған немесе сатып алу арқылы немесе соғыста тұтқынға түскен болатын. 16 ғасырдан бастап португалдық құл саудагерлері Америка колонияларына тасымалдау үшін Сенегамбия порттарынан құлдар сатып ала бастады; осы құлдар көбінесе жағалауға жеткенге дейін волоф жерлері арқылы өтетін. Еуропалықтардың құлдарға деген сұранысы 17 және 18 ғасырларда артып, сол кезеңде жағалауға тасымалдау үшін тұтқындарды алу мақсатында волофтардың құлға шабуылдары да көбейді. Атлант мұхиты арқылы құл саудасы волофтардың еуропалық қару-жараққа ие болуына да әкелді, олар Батыс Африка жағалауында құлдарға айырбасталды. Осы қару-жарақтардың арқасында волофтардың құлға шабуылдарының қарқындылығы мен қатыгездігі (және басқа этностық топтармен болатын қақтығыстар) күшейді. Дегенмен, еуропалық және американдық үкіметтер өз елдерінің құл саудасына қатысуын тыйым салғаннан кейін бұл құлға шабуылдар ақырында азайды. Гамбияда халықтың шамамен 16%-ы волофтарды құрайды. Гамбияда олар азшылық. Алайда, волоф тілі мен мәдениеті, Гамбия астанасы Банжулда олардың көптігіне байланысты, үлкен ықпалға ие. Мавританияда халықтың шамамен 8%-ы волофтарды құрайды. Олардың жалпы саны үш елде 6 миллионнан асады.
Дін
Волоф халқының басым көпшілігі – суннит мұсылмандары. Дегенмен, діни амалдарда көбінесе жергілікті элементтер кездеседі. Волофтардың исламға дейінгі діни дәстүрлері белгісіз, олардың дәстүрлі діні туралы жазба немесе ауызша айтылатын ешқандай дерек жоқ. Волофтардың ауызша дәстүрлерінде олардың Жолоф мемлекеті құрылғаннан бері ислам дінін қабыланғаны туралы әңгімелер бар. 18-шы ғасырдан бастап және одан кейін волофтар Батыс Африкадағы қанағатсыз джихадтардың ықпалына ілесіп, ислам мәселесінде волофтар арасында ішкі дау-жанжалдар туды. Батыс Африкадағы волофтар мен басқа да этникалық топтарды қамтыған джихадтар ерте басталды және көбінесе 15-шы ғасырдағы соғысшыл реформаторлардың үлгісімен шабыттанды. Лапидус айтуынша, 18-ші және 19-шы ғасырлардағы джихадтардың шабуылдары ислам дініне көптеген адамдардың кіруіне жағдай жасады, бірақ бұл толыққанды түрлену болған жоқ. 20-шы ғасырда Ахмадия және Методист миссионерлері қазіргі Сенагамбияда кеңселер ашты, бірақ өте аз волофтар осы діндердің жақтастары болды.
Мәдениет
Волоф халқының дәстүрлі мәдениеті мен салты-дәстүрлері отаршылдық дәуірінен өткен және Сенегал мәдениетінің күшті құрамы болып табылады.
Тіл
Волоф тілі (['/w//ɒ//l//ɒ//f/]) – Сенегал, Гамбия және Мавритания мемлекеттерінде қолданылатын, волоф халқының ана тілі. Серер және фула тілдері сияқты, Нигер-Конго тілдер отбасының Сенагамбиялық тармағына жатады. Сахара асты Африканың көптеген тілдерінен өзгеше, волоф тілі тональды тіл емес. Волоф тілі бастапқыда лебу халқының тілі ретінде қалыптасқан. Бұл Сенегалда ең көп таралған тіл, оны волоф халқы (халықтың 40%) ана тілі ретінде сөйлейді, ал көптеген басқа сенегалдықтар екінші тіл ретінде қолданады. Волоф диалектілері географиялық орналасуына және ауылдық, қалалық аймақтарға байланысты өзгешеліктерді көрсетеді. Мысалы, "Дакар волопы" – волоф, француз және араб тілдерінің қатысынан пайда болған тілдік қоспа.
Әлеуметтік қабаттану
Волоф халқының қатаң, патриархалды, эндогамдық әлеуметтік қабатталған қоғамы кем дегенде 15 ғасырдан бері қалыптасқан. Әлеуметтік қабаттарға гир деп аталатын еркін топ, ньеенё немесе неено деп аталатын касталар тобы және жам деп аталатын құлдар тобы кірді. Касталық мәртебе тұқым қуалайтын, ал белгілі бір касталық мәртебеге ие ерлер мен әйелдер арасындағы эндогамия – Волоф халқының берік қалыптасқан ерекшелігі, дейді Саяси ғылымдар және Африка зерттеулері профессоры Леонардо Виллалон. Виллалонның сөзіне қарағанда, Волофтардың касталық мәртебесі – Сенегалдағы этникалық немесе діни айырмашылықтарға қарағанда, әртүрлі үйленулерге кедергі келтіретін маңызды фактор. Олардың мұрагерлік арқылы келген төмендігі мәдени тұрғысынан құлдарға (жам немесе каал) жақын деп есептелген. Дэвид Гэмблдің мәлімдемесінше, касталар салыстырмалы тазалық/ластану идеяларымен байланысты болған. "Бостан туғандар" да иерархиялық құрылымға ие болған. Олардың ең жоғары сатысында патшалық билеушілер тұрды, одан төмен аймақтық немесе жергілікті билікке ие ақсүйек рулары, олар аумақтарды басқарды және салық жинады, ал одан төмен қарапайым бостан туғандар немесе "қуатсыз" деп аталатындар келді. Касталар мен құлдыққа негізделген әлеуметтік қабатталудың хронологиялық бастауы белгісіз, бірақ олар бір-бірімен байланысты болуы мүмкін. Париждегі Ұлттық ғылыми зерттеу орталығының (CNRS) антропологиялық зерттеушісі Тал Тамари 15 ғасырда Волофтар арасында, ал 13 ғасырда Африканың басқа этностары арасында касталық жүйенің дамуы мен өсуі құлдықтың кеңеюімен байланысты болды деп санайды. Алайда, Африкалық қоғамдарға маманданған антропология профессоры Сьюзан Макинтош, Батыс Африканың Волоф, Манде, Малинке, Серер және Сонинке сияқты қоғамдарында касталық жүйелердің пайда болуы одан да ертерек болған деп есептейді.
Үй шаруашылықтары
Волофтар негізінен ауылдық (~75%) және шағын ауылдарда тұрады. Дэвид Гэмблдің сөзіне сәйкес, тарихи мәліметтерде вольфтар джихад соғыстары мен құлдарға шабуылдардан бұрын ірі елді мекендерде тұрғандығы көрсетілген. Волоф ауылдары бірнеше үйлерден тұратын шағын топтардан құралған. Кейбір топтар орталық алаңы жоқ, кездейсоқ орналасқан, ал көптегендері ортасында мешіт орналасқан алаңға жақын орналасқан. Әрбір үйдің қабырғалары саздан және қарақұмықтан жасалған, ал шатыры конус тәрізді сабанмен жабылған. Үйлердің айналасын қамыс немесе қарақұмықтан жасалған қоршаумен қоршауға болады. Бір үйдің ішінде бірнеше шатыр болуы мүмкін, оның басшысы – әкесінен мұрагерлікпен келген ер адам, және көп әйелді отбасыларда әр шатырда әртүрлі әйелдер мен олардың балалары тұрады. Әдетте, үйдің ішінде ортақ асхана болады, бірақ егер ішкі даулар туса, әрбір отбасы жеке тамақ пісіреді.
Некелер
Некелер эндогамиялық болып табылады. Некеге тұрудың ең қалайтын және кең таралған түрі – екі жақты көлденең туысқандық неке, ең қалайтын некелер – ер адам мен оның анасының інісінің немесе ағасының қызы арасындағы некелер. Көп әйел алу жиі кездеседі, көптеген волоф отбасыларында екі әйел болады. Волоф халқы арасында қалыңмал қалыңдық бағасы түрінде төленеді. Неке толыққаннан кейін қалыңмал әйелдің меншігіне өтеді. Волоф қоғамында ажырасу жиі кездеседі және ол ислам нанымдарына сәйкес жүзеге асырылады.
Тіршілік ету
Волоф халқы дәстүрлі түрде егіншілікпен және қолөнермен айналысады. Тары негізгі тағам болып келген, ал жаңбыр мол болған кезде күріш екінші дәрежелі негізгі тағам саналған. Кассава да өсіріледі, бірақ ол волоф шаруалары үшін табыс көзіне айналды. Колониялық кезеңнен бері жержаңғақ – басты ақшалай дақыл. Волоф шаруалары тауық пен ешкі өсіреді, сондай-ақ құрғатылған немесе ысталған балық сатып алады, олардың екеуі де диетаның бір бөлігі. Мал да азық үшін емес, сүт алу үшін, жер жырту үшін және байлықтың резерві ретінде өсіріледі. Ауылдық волофтар сиыр етін сирек жейді, көбінесе салтанатты тойларда ғана жейді. Қазіргі замандағы кейбір ауылдар ауыл шаруашылығы техникасын бірлесіп пайдаланады және жержаңғақ өнімін кооператив ретінде сатады. Кәсіп дәстүрлі түрде жынысқа және мұрагерлік кастаға негізделеді. Белгілі бір кастаның еркектері теміршілер, былғары өңдеушілер, тоқымашылар (қазір бұл кәсіп бұрынғы құлдардың ұрпақтарына тән). Діни және саяси функциялар еркектердің құзырында болды, ал әйелдер әдетте үй шаруасын жүргізеді, құдықтар немесе жақын жердегі өзендерден су тасып әкеледі. Әйелдер егін егуге, арамшөптерді жоюға, екінші дақылдарды жинауға және отын жинауға да қатысады. Саз сырлау кастасының әйелдері де саз бұйымдарын жасау процесіне көмектеседі.