Кіріспе

Сүрияның қоңыр аюы (Ursus arctos syriacus немесе Ursus arctos arctos) – Еуразия қоңыр аюының орташа мөлшердегі және қауіпті жағдайдағы тұқымдас тобы. Ол Таяу Шығыс және Батыс Орталық Азияда, әсіресе Кавказ таулары маңында қоныстанды.

Сипаттамалары

Сирия қоңыр аюының терісі әдетте өте ашық қоңыр және сабан түсті болады. Қайыңдағы шаштары ұзын, күлгін қоңыр түсті, кейде денесінің қалған бөлігінен өзгеше түспен көрінеді, ал кейбір аюларда арқасынан қара жолақ өтеді. Ашық түстер көбінесе биік тауларда кездеседі. Олардың аяқтары әдетте денесінен қараңғырақ болады. Бұл әлемдегі ақ тырнақты жалғыз аю түрі. Ол өте шағын аю. Ересек еркектердің бас сүйегінің ұзындығы шамамен , ал салмағы - дейін жетеді, мұрыннан құйрыққа дейінгі ұзындығы - арасында болады. Кавказдағы популяциялар *Ursus arctus syriacus* түріне жатады деп есептелген, және олар Еуразия қоңыр аюының ареалымен қабаттасқан. Еуразия қоңыр аюлары көлемі жағынан ірілеу, ал түсі айқын қараңғырақ, бұл суық климатта тіршілік етуіне байланысты, себебі қара пигментация күннен жылуды сіңіруге көмектеседі. Бұрын, осы аралас аюлар голоцен дәуірінде пайда болған деп ойлаған, сол кезде Сирия қоңыр аюлары солтүстікке қоныс аударып, ірі солтүстік қоңыр аюларымен будандасқан. Бірақ қазіргі таңда сарапшылар бұл гипотезаны негізсіз деп санайды. Жұптасқаннан кейін, аналық аю өте қорғанышпен ұясында бала туады, әдетте бірден үшқа дейін балапаны болады. Бүгінде Сирия қоңыр аюы өз атауымен байланысты Сирияда өте сирек кездеседі (немесе тіпті жоқ), сондай-ақ Израиль, Иордания, Палестина және Синай түбегінде жойылған. Олар қазір тек Армения, Әзірбайжан, Грузия, Иран, Ирак, Түркия және Түрікменстанда ғана табылмайды. Сирияда 2004 жылы Анти-Ливан тауларында қарда қоңыр аюдың іздері алғаш рет соңғы бес онжылдықта тіркелді. 2011 жылдың ақпан айында осы аймақта тағы да аю іздері байқалды. Түркиядағы маңызды мекендері – Жерорта теңізінің ормандары, Қара теңіз аймағындағы және Түркияның солтүстік-шығысындағы жапырақты және қылқан жапырақты ормандар, Қара теңіздің ішкі аймағындағы емен және қарағай ормандары, сондай-ақ Шығыс Анатолиядағы құрғақ ормандар. Иранда олар Орталық Альборз қорғалған аймағында (Каспий теңізінің оңтүстігінде) және Загрос тауларында кездеседі. Бұл аймақтарда олар су көздеріне қол жетімді, биік және солтүстік беткейлерді ұнатады.

Қауіптер

Түркияда аюлардың саны ірі көлемдегі орман фрагментациясы, ортаның нашарлауы және бал аралары мен малға зиян келтіретін аймақтардағы қудалау салдарынан төмендеп барады. Қара теңіз аймағындағы жергілікті халық аю майының емдік қасиеттері бар деп санайды және оны заңсыз аулайды. Кейде аюлар қабанды иттермен аулау кезінде, сондай-ақ елен, қасқыр немесе жыртқыш мысық үшін заңсыз қойылған уланған жемдер мен қаптарға түсіп өлтіріледі. 2015 жылдың көктемінде Иранның солтүстігіндегі Савадкух ауданында үш сириялық қоңыр аю атып өлтірді.

Мәдениетте

Сирияның қоңыр аюы – Киелі кітапта еске алынған аю. Ана аюдың балаларына деген қамқорлығы туралы үш мәрте айтылған (2 Сам. 17:8; Нақыл сөздер 17:12; Хош. 13:8) Еврей Киелі кітабында. Сирияның қоңыр аюы 2 Патшалар кітабының 2:23-25 аяттарында да еске алынады, онда ол Елисейге қауіп төндірген 42 жас жігітті шарпып жаралайды. Войтек (1942–1963) – Сирияның қоңыр аюы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Иранда поляк сарбаздары сатып алған Войтек, олардың әскери талисманына айналды. Әскери лагерьде болуын негіздеу үшін бастапқыда қарапайым сарбаз шені берілді, кейіннен ол корпорал шеніне көтеріліп, артиллерияны тиеуге сарбаздарға көмектесті. Соғыстан кейін Войтек Эдинбург зообағына зейнетке шықты, онда ол көпке танылып, сүйікті жануарға айналды. Оның әскери қызметі Шотландия мен Польшада есте сақталады.