Кіріспе
Cornus mas, cornel (Cornelian cherry, European cornel немесе Cornelian cherry dogwood) – Cornaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі, батыс Еуропа, оңтүстік Еуропа және оңтүстік-батыс Азияға тән бұта немесе кіші ағаш.
Cornus mas, commonly known as cornel (also the Cornelian cherry, European cornel or Cornelian cherry dogwood), is a species of shrub or small tree in the dogwood family Cornaceae native to Western Europe, Southern Europe, and Southwestern Asia.
Сипаттама
Бұл 5–12 м биіктікке жететін, қара қоңыр бұтақтары және жасыл түсті жас бұтақтары бар орташадан үлкен жапырақты бұта немесе кішкентай ағаш. Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, ұзындығы 4–10 см, ені 2–4 см, жұмыртқа тәрізді немесе сопақ пішіндес және тіссіз жиектері бар. Гүлдері кішкентай (5–10 мм диаметрлі), төрт сары жапырақтан тұрады және қыстың соңында (Ұлыбританияда ақпан мен наурыз аралығында) жапырақтар ашылғанға дейін 10–25 гүлден шағын топтарда гүлдейді. Жемісі – 2 см ұзындығы және 1,5 см диаметріндегі сопақ қызыл түсті дәнек, ішінде бір тұқым болады.
Жемістер
Жемістері қызыл жидектер. Өсімдікте піскенде олар кофе жидектеріне ұқсайды және жаздың ортасынан соңына дейін піседі. Жемісі жеуге жарамды және Иранда кеңінен танымал, онда оның түрлі емдік қасиеттері бар және денсаулыққа пайдалы деп есептеледі. Ол сондай-ақ Шығыс Еуропа, Ұлыбританияда да қолданылады, бірақ піспеген жемісі құрғақ татымды. Піскен жемісі қою қызыл немесе ашық сары түсті болады. Оның қышқыл дәмі бар, оны ең жақсысы жужұм мен қышқыл шиенің қоспасы деп сипаттауға болады. Ол негізінен джем жасауға қолданылады. Әзірбайжанда одан тұздық жасауға, күрішке қосуға немесе сусындар дайындауға кеңінен қолданылады. Румыния мен Молдавияда осы жидектерден cornată деп аталатын спирттік сусын дайындалады. Болгарияда жидектер компот жасауға жиі қолданылады. Cornus mas жемісі (C. officinalis жемісімен бірге) дәстүрлі қытай медицинасында қолданылып келеді, онда ол shānzhūyú деп аталады және денедегі қуатты сақтау үшін пайдаланылады.
Гүлдер
Бұл түр қыстың соңында ашылатын сары гүлдері үшін әсемдік үшін де өсіріледі, олар Форсиция гүлдерінен бұрын ашылады. Корнус мастың гүлдері Форсиция гүлдерідей ірі әрі жарқын болмаса да, бүкіл өсімдікті ландшафтта соған ұқсас эффект алу үшін қолдануға болады.
Ағаш
C. mas ағашы өте тығыз және көптеген басқа ағаш тектес өсімдіктердің ағашынан өзгеше, суда батып кетеді. Осы тығыздығы оны құрал саптарын, машина бөліктерін және т.б. жасауға ыңғайлы етеді. Грек шеберлері б.з.д. VII ғасырдан бастап Cornus mas ағашын найза, шашақ және садақ жасау үшін пайдаланған, оны басқа ағаштардан әлдеқайда артық деп санаған. Ағаш пен қару-жарақ арасындағы байланыс соншалықты мәшһүр болғандықтан, грек тіліндегі оның атауы б.з.д. IV және III ғасырларда поэзияда "найза" сөзінің синонимі ретінде қолданылған.
Жапырақтары
Жапырақтары (және жемістері) Орталық және Оңтүстік-Батыс Азияда дәстүрлі медицинада пайдаланылады.
Бақ тарихы
Бұл бұта Британ аралдарында табиғи түрде өспеген. Уильям Тернер бұл өсімдік туралы 1548 жылы алғаш естіген, бірақ 1551 жылы Хэмптон-Корт сарайында оның бар екенін білген. Герард оны "сирек және әдемі өсімдіктерді ұнататындардың" бақтарында кездестіруге болатынын мәлімдеген.