Кіріспе

Индонезиялық Antara ақпарат агенттігі – Индонезияның мемлекеттік ақпарат агенттігі. Бұл елдің ұлттық жаңалықтар агенттігі болып табылады және көптеген ішкі БАҚ құралдарына жаңалықтар ұсынады. Шетелдік ақпарат агенттіктері жасаған жаңалықтар материалдарын таратуға уәкілетті жалғыз ұйым осы агенттік. Жаңалықтар агенттігі 1937 жылы, ел әлі Голландия империясының колониясы болған кезде, голландтық Aneta ақпарат агенттігінің жергілікті жаңалықтарды жеткіліксіз жабуына наразы болған тәуелсіздік жақтастарымен құрылды. 1942 жылы жапондықтар басып кіргеннен кейін Antara операциясы Dōmei Tsushin жаңалықтар желісіне енді. Оның қызметкерлері Индонезияның тәуелсіздік жариялауының таралуында маңызды рөл атқарды және соғыс аяқталғаннан кейін аймақтағы Dōmei нысандарына бақылауды жүзеге асырды. Агенттік 1960 жылдарға дейін жеке басқаруда болды, содан кейін президенттің бақылауына өтті, осы кезде үкімет деколонизациядан ұлт құруға көшті. Antara мемлекеттің саясатын ілгерілетуге арналған институтқа айналды. 1990 жылдардың соңындағы саяси реформалар толқынынан кейін Antara үкіметке тәуелсіз есеп беруді бастады және 2007 жылы мемлекеттік кәсіпорын ретінде қайта ұйымдастырылды. Алайда, медиа зерттеушілері үкіметпен ұзақ қарым-қатынастың агенттікке бейтарап жаңалықтар ұйымына айналуын қиындататынын айтады. Antara 2012 жылдың 13 желтоқсанында 75 жылдығын тойлады.

Алғашқы жылдар

Антара 1937 жылдың 13 желтоқсанында Голландтың Шығыс Үндістан колониясының астанасы Батавияда (кейін Джакарта) құрылды. Осыған дейін Доминик Виллем Берретти Индияның алғашқы жаңалықтар агенттігі – Анетаны құрған. Бірнеше голланд және жергілікті фирмалар да болды, бірақ олар осындай беделге ие болған жоқ. Алайда, голланд агенттігі болғандықтан, Анета жергілікті жаңалықтарды сирек жариялаған. Бұл тәуелсіздік үшін күрескен Соэмананг Соржовиното мен Альберт Маноемпак Сипахоетардың наразылығына әкелді, олар жеке жаңалықтар агенттігін құруға шешім қабылдады. Соэмананг «Тжахая Тимор» газетінде жұмыс істесе, Сипахоетар голланд жарнама агенттігінде қызмет еткен. Соңғысы Адам Маликтің де танысы болды, ол саяси қызметі үшін тұтқындалуына тырысқан голланд билігінен кейін Меданнан қашқан. Үшеуі Соэманангтың үйінде автор Арминь Панемен кездесіп, жаңалықтар агенттігін құруды талқылады. Соэмананг агенттікке «Антара» деген ат қойды, бұл ат ол бұрын Богорда құрған «Перантаран» апталық журналына негізделген. Ол бас редактор, ал Сипахоетар аға редактор болды. Антараның өзінің құрылуы туралы алғашқы хабар 1937 жылдың 14 желтоқсанында «Перассан Кита» газетінде және келесі күні «Кебангуэнан» газетінде жарияланды. Арминь Паненің ағасы және «Кебангуэнан» газетінің бас редакторы Сануси Пане, сондай-ақ «Перассан Кита» газетінің бас редакторы Правото Соемодилого агенттіктің директорлар кеңесіне тағайындалды. Кейін агенттіктің басшылығы қайта ұйымдастырылды. Соэмананг «Антара» газетінің бас редакторы болды, ал Малик оның орынбасары атанды. Сол кезде 20 жастағы Малик агенттіктің алғашқы жылдарында жаңадан пайда болған жергілікті орта таптың қолдауын қамтамасыз ету арқылы оны сақтап қалғаны үшін мақтауға ие болды. 1938 жылы Соэмананг «Антарадан» шығып, «Пергуруан Рақят» мектептері желісінің директоры болғаннан кейін Сипахоетар бас редактор болып тағайындалды, ал Пандое Картавигена агенттіктің бас редактордың орынбасары болды. Кейін Сипахоетар бас редактор болды, бірақ 1939 жылы ауруына байланысты агенттікті тастап кетті. Ал оның орнына Пандое Картавигена бас редактор болып тағайындалды. 1942 жылы жапон әскері Үндістанды басып алған кезде, империяның «Домей Цусин» ақпараттық агенттігі Джакартада филиал ашты. «Антара» 29 мамырда «Ясима» деп қайта аталды және үш айдан кейін «Домей» жаңалықтар желісіне енді. «Домей» Яваның ірі қалаларында кеңселер ашқанда баспасөз өркендеді. 1945 жылдың 17 тамызында Индонезияның тәуелсіздігі жарияланғанда Адам Малик мәтіннің көшірмесін алып, агенттіктегі әріптестеріне телефон арқылы диктант етті. Нәтижесінде шыққан хабар жапон цензурасынан өтіп, «Домейдің» жаңалықтар желісі арқылы таратылды. «Домей» қызметкерлері хабарды қайтарып алуға тырысты, бірақ курьер агенттіктің атын пайдалана отырып, жарлықтың көшірмесін алаңдатып, «Хасо Канрикоку» радиостанциясына жеткізе алды. Жапония одақтас күштерге берілгеннен кейін бірнеше аптадан соң «Антара» «Домейдің» жергілікті желісін өз бақылауына алды және 3 қыркүйекте жеке басқарумен қайта ашылды. «Антараның» жетекші журналистері агенттіктің Джакартадан тыс жерлерде қосымша филиалдар құру қажеттігін тез түсінді. 1946 жылдың ақпанында Британдық Сингапурда осы кеңселердің бірін «Домейдің» бұрынғы редакторы Сяхродин ашты. Филиал жаңа құрылған Индонезия үкіметінен қаржы алмады және Раффлз Плейс жерінде үш қабатты ғимаратта орналасқан. Оның мақсаты «Индонезия туралы хабарларды голландтық немесе одақтас монополиясынан шығару» болды, әсіресе жергілікті британдық билік Индонезияны тәуелсіз мемлекет ретінде танымаған кезде.

Ұлттық ақпарат агенттігі

1962 жылы голландиялықтар Индиядағы барлық иеліктерінен бас тарқаннан кейін, Индонезия үкіметі біртұтас ұлт құруға бағытталған бұқаралық ақпарат құралдарын жұмылдыра бастады. Президент Сукарно Antara-ны Ұлттық жаңалықтар агенттігі институты (Lembaga Kantor Berita Nasional, немесе LKBN) ретінде қайта ұйымдастырған жарлық шығарды. 24 қыркүйекте қайта ұйымдастырылғаннан кейін үш апта ішінде қайта ұйымдастырылған Antara басқа жаңалықтар агенттіктерімен бірігіп, суперкорпорацияға айналды: Индонезия баспасөз бюросы (PIA), Азия баспасөз кеңесі (APB) және Индонезия ұлттық баспасөз және жарнама қызметі (INPS). Antara мемлекеттен қаржылай көмек алды және тікелей президенттің бақылауына берілді, оған агенттіктің басқарушы директоры мен бас редакторын тағайындау құқығы берілді. Antara-ның үкімет құрылымындағы орны оның меншігі мен бақылауына қатысты түсініспеушіліктерге және алдағы онжылдықтарда редакциялық бағыттың өзгеруіне әкелді. Сукарноның солшыл саясатын ұстанған сайын консервативті БАҚ Antara-ны «ашық түрде партиялық» бағытталған хабарлауда айыптады. Ол қызметтен алынғаннан кейін, келесі үкімет агенттікті өз саясатын ілгерілету үшін пайдаланды, бұл либералды БАҚ-тың сынына ұшырады. 1965 жылы Индонезия Коммунистік партиясы мен оның одақтастарына кінә тағылған сәтсіз төңкеріс Antara-ны Индонезия Ұлттық Қарулы Күштерінің бақылауына қойды. Оның редакциялық құрамының үштен біріне жуығы жұмыстан босатылды, ал Коммунистік партияға жақын тұрған көптеген журналистер коммунизмге қарсы тазалау кезінде қаза тапты. Сухарто келесі жылы президенттікке сайланғаннан кейін, агенттік көптеген жаңалықтарды ресми үкімет дереккөздеріне сүйене отырып жариялады. Тәуелсіз ақпарат құралдары саяси тұрғыдан сезімтал тақырыптарды тек Antara бұрын хабарлаған жағдайда ғана жариялады, себебі үкімет басшылары оларды мақұлдамауы мүмкін еді. Үкімет баспасөз бостандығын растаған жарлық шығарса да, жаңалықтар жариялаушылар Ақпарат министрлігінен Баспаға рұқсат (Surat Izin Terbit) және әскери қауіпсіздік органы Kopkamtib-тен Басуға рұқсат (Surat Izin Cetak) алуға міндетті болды. Бұл радикалды көзқарастарды жариялаған басылымдардың тоқтатылуын қамтамасыз етті. 1998 жылы Сухарто президенттік қызметінен кетті, ал келесі қыркүйекте бұқаралық ақпарат құралдарына лицензия беру талаптары алынып тасталды, нәтижесінде 16 айдың ішінде рұқсат етілген басылымдар саны 289-дан 2000-ға дейін өсті. Antara саяси реформалар толқыны кезінде тәуелсіз жаңалықтар агенттігі ретінде бейнесін жаңартуға тырысты, бірақ Сухартоның ізбасары Б.Ж. Хабибидің саясатына қатысты жаңсақ екендігі туралы айыптаулар туды. Президент Абдурахман Вахид кейін агенттіктің басқарушы директоры Парни Хадиді қызметтен босатып, оны «агенттікке үстемдік етуге және Antara-ны жеке компанияға айналдыруға тырысқандығы» үшін айыптады. Хадидің орнына журналистика тәжірибесі жоқ адам тағайындалды, оған агенттікті тәуелсіз ету міндеті жүктелді. 2007 жылы Antara президенттік бақылаудан алынып, заңды корпорация ретінде қайта ұйымдастырылды. Ол соңғы жылдары қаржылық шығындарға ұшырады және келесі жылы агенттіктің бизнес мүмкіндіктерін жаңғырту үшін үкіметтен 450 миллиард рупий (50 миллион АҚШ доллары) көлемінде қаржылық көмек сұрады, мақсаты – тәуелсіз бизнес ұйымына айналу.

Операциялар

Антара – Мемлекеттік кәсіпорындар министрлігіне қарасты мемлекеттік кәсіпорын (Badan Usaha Milik Negara). 1962 жылдан бастап ол тікелей президенттік билікте болды, ал 1977 жылдан бастап субсидияларын қамтамасыз ететін Мемлекеттік хатшылықтың әкімшілік құрылымына бағынды. Ақпарат агенттігі баспасөз қызметін үйлестіретін Ақпарат министрлігіне де жауапты болды. Мердок университетінің профессоры Дэвид Хилл Сухарто үкіметі кезінде Антараның қадағалау кеңесіне бір кезде Мемлекеттік барлауды үйлестіру агенттігінің бас директорының орынбасары кіргенін атап өтті, бұл баспасөзді реттеуге әскери тараптың қызығушылығын көрсетті. Антараның мемлекеттік мекеме мәртебесі баспасөз қызметіне қойылған шектеулер алынғанда күмәндана бастады. Индонезия Республикасының 1999 жылғы №40 заңының 9-бабында жаңалықтар ұйымдарының «заңды тұлға» ретінде жұмыс істеуі тиіс екендігі айтылған, бұл бұрынғы атқарушы редактор А.Ж. Муайяның пікірінше, Антараның институттық мәртебесіне тікелей қайшы келді. 1987–1988 жылдары Антараның операциялық шығындарының 11 пайызы мемлекеттік субсидиялар есебінен қаржыландырылды. 2002 жылы бұл көрсеткіш 1 пайызға дейін төмендеді, ал тағы 25 пайызы ішкі жаңалықтар ұйымдарына сымдық қызметтерін сатудан түсті. 1972 жылғы Ақпарат министрлігінің жарлығына сәйкес, Антара – шетелдік жаңалықтар агенттіктерінен түскен жаңалықтарды таратуға рұқсат етілген жалғыз ұйым. Бұл агенттікке ең көп кіріс әкелетін тиімді монополия құрады. Кейбір мемлекеттік шенеуніктер бұл практиканы тоқтатуды ұсынды, бірақ Квинсленд технология университетінің профессорлары Анджела Романо мен Блайт Сениор мұндай шешім «Антараның бүкіл операциялық құрылымын» күлкіге айналдырып, агенттіктің қаржылық тұрақтылығына нұқсан келтіретінін атап көрсетті. 2000 жылы «Джакарта Пост» газеті 70-ке жуық отандық жаңалықтар ұйымы агенттіктің сымдық қызметіне жазылғанын хабарлады.

Серіктестіктер

Антара Синьхуа ақпарат агенттігі және China Global Television Network сияқты қытай мемлекеттік ақпарат құралдарымен олардың материалдарын қайта жариялау туралы серіктестік келісімдеріне қол қойған. Антара заңдық мәселелерге байланысты Синьхуа ақпарат агенттігімен жасалған келісімшартының толық мазмұнын ашуға құқылы емес екенін мәлімдеді.

Қоғамның реакциясы мен пікірі

Антара жаңалықтар ұйымы ретінде Индонезияның отарсыздану процесі мен ұлттың қалыптасу кезеңін құжаттады. Антара, бәсекелесі Анетаның қызметтерін алу мүмкіндігі болмаған жаңадан құрылған индонезиялық баспасөзге балама ақпарат көзі болды, ал оның хабарламаларындағы ұлтшыл көзқарастар голланд жаңалықтар агенттігінен өзгеше болды. Осы жетістіктерге қарамастан, саясаттанушы Оей Хонг Ли Антараның жалпы әсері шектеулі болғанын атап өтті, ал Анета әлі де жұмыс істеді, бұл «ұлттық баспасөздің әлсіздігін көрсетеді» және «Антараның негізінен ішкі ақпараттық жабуы көбінесе ұлтшыл көзқарасты газеттер мен прогрессивті қытай баспасөз органдарына жетеді» деді. Хилл журналистер мен партизандық сарбаздардың Индонезия Ұлттық революциясын жеңуде бірдей маңызды болғанын айтады. Антара және соғыстан кейінгі кезеңде шектеусіз болған ұлтшыл газеттер тәуелсіз Индонезияның халықаралық деңгейде мойындалуын қамтамасыз ету үшін пропаганда соғысына қатысты. Агенттіктің 69 жылдығында президент Сусило Бамбанг Юдхойоно: «Антара революция кезеңіндегі ұлттың күресін құжаттауға зор үлес қосты, сондықтан оның рөлін ұмытуға болмайды» деді. 1960 жылдары Антара агенттігінің жаңалықтармен жалғыз қамтамасыз ету монополиясы бұзылды. 1950 жылдары әлеуметтік-саяси белсенділігі артып, президент Сукарно мен Индонезия Коммунистік партиясымен «үшбұрышты билік құрылымын» құрған Индонезия Ұлттық Қарулы Күштері, үкіметтік басқарудағы Антараның солшыл бағытынан алаңдады. Сол кездегі Бас штаб және қорғаныс министрі генерал Абдул Харис Насутионның басшылығымен, 1965 жылы Ұлттық қарулы күштердің саясаты мен көзқарастарын тарату үшін Қарулы Күштер Ақпарат орталығын (Pusat Pemberitaan Angkatan Bersendjata, PPAB) құрды. Қарулы күштердің қызметкерлерімен қамтамасыз етілген Қарулы Күштер Ақпарат орталығы 1965 жылғы 30 қыркүйек оқиғасынан кейін коммунистерге қарсы күрестегі құралға айналды. Сухарто президент болғаннан кейін, ол баспасөз саласындағы екі функцияны іске асыруға көмектесуде серіктес болды. 1966 жылы газеттер консорциумы KNI қорынын (Jajasan Kantorberita Nasional Indonesia) құрғанда тәуелсіз жаңалықтар агенттігін құруға тырысты, бірақ үкіметтен қаржы алған Антарамен салыстырғанда кадрлар мен ресурстар шектеулі болды. Екі агенттік те 2001 жылы қызметін тоқтатты. Романо мен Сениор Антараның үкіметпен байланысы агенттікті соңғы жылдары өзін-өзі цензуралау қаупіне ұшыратады деп санайды. 1998 жылдан кейін жүргізілген ішкі реформалар үкімет пен баспасөз арасындағы қарым-қатынасты сипаттайтын жеңілтекшілік мәдениетін жойған жоқ. Алайда, екеуі де «Антара» журналистеріне басқа жаңалықтар ұйымдарымен салыстырғанда кәсіподақтарға мүше болуға және ұйымдасуға көбірек құқық берілгенін атап өтті.