Кіріспе
Галло-рим діні – бұл кельт тілдерінде сөйлейтін галлдардың дәстүрлі діни амалдары мен Рим империясының үстемдігі кезінде аймаққа әкелінген рим және грек діндерінің қосылуынан пайда болған нәрсе. Бұл іріктеу арқылы мәдени жаңарудың нәтижесі еді.
Gallo Roman religion is a fusion of the traditional religious practices of the Gauls, who were originally Celtic speakers, and the Roman and Hellenistic religions introduced to the region under Roman Imperial rule. It was the result of selective acculturation.
Тәңірлер
Кейбір жағдайларда галл құдайларының есімдері рим құдайларына эпитет ретінде қолданылған, ал керісінше де болған, мысалы Лен Марс немесе Юпитер Поэнин. Басқа жағдайларда римдік құдайларға галл әйелдері серік болған, мысалы Меркурий Росмертамен, ал Сирона Аполлонмен жұптастырылған. Кем дегенде бір жағдайда – жылқы құдайы Эпонаға қатысты – тума кельт құдайы римдіктер тарапынан да қабылданып алынған. Галло-рим дінінде ана құдайлар, әсіресе құнарлылық құдайлары, маңызды орынды иеленді; оларға табыну Галлияның барлық аймақтарына тарады. Эпиграфикалық деректер галло-рим қоғамында ана құдайлардың үштігі ерекше құрметке ие болғанын көрсетеді. Юпитер бағанасы – римдік Галлия мен Германияға тән діни ескерткіштердің ерекше түрі, ол атқа отырған Юпитердің алыппен күресін (немесе кейде таққа отырған Юпитерді) және көптеген басқа құдайларды бейнелейтін панельдерді біріктіреді. Шығыс мистикалық діндер Галияға ерте келіп енді. Олардың ішінде Орфей, Митра, Кибела және Изидаға табынушылық бар еді. Императорлық культ, негізінен Августтың нуменіне бағынған, Галлияның қоғамдық дінінде маңызды рөл атқарды, әсіресе Лугдунумдағы Үш Галлияның қасиетті орнында. Кельт құдайы Сулис, су құдайы, даналық құдайы Минервамен біріктірілді. Олардың бірігуі соншалықты толық болды, галло-рим дінінде Минерва мен Сулис терминдері бір-бірімен алмастырылатын болды. Минерва ешқашан су құдайы ретінде қарастырылмаған, бірақ оның даналық атрибуттары оған медицина құдайы ретінде табынуға мүмкіндік берді. Бұл қасиет Сулис суымен үйлесіп, Минерваға Аква Сулисқа, емдік қасиеттері бар ыстық бұлаққа төрағалық ету рөлін берді. Галлияның барлық жерінде Сулис Минерваға арналған көптеген дауыстық құрбандықтар табылды. Оксерр маңынан табылған мұндай құрбандықтардың бірінде Минерва галл құдайының, мүмкін Ритонаның қасында бейнеленген. Галлдардың басқа да емдік құдайлары, Глан және Гланка, римдік құдайы Валетудомен біріктірілді. Кобаннға римдік тәңірлерге табынумен қатар табынуға да ұмтылған болуы мүмкін. Оның храмдары жергілікті театрлармен және салтанатты ойындармен байланысты болған. Мұндай театрларда құрбандық шалу рәсімінде қолданылатын киелі мүсіндер мен бюсттар сақталған. Сонымен қатар, галло-римдік қасиетті орындарында римдік моншалар немесе шипажайлар болған, олар емдік рәсімдерде қолданылған. Мұндай қасиетті моншалардың бір мысалы – Трирдегі Марс Леннің қасиетті орны. Марс римдік пантеондағы соғыс құдайы болғанымен, галло-римдік дінде ол медициналық құдай ретінде де белгілі болды. Бұл құдайға, мүмкін, римдік пантеоннан өте ерекше болғандықтан, интерпретация Романа берілмеген. Рим авторлары оны Меркурий, Юпитер, Актеон және Дис Патер сияқты римдік құдайлармен салыстыруға тырысты. Римдік жаулаудан кейін римдік дінге толық сіңбеген бірнеше римдікке дейінгі кельт құдайларына табыну жалғасты. Эпона немесе Кобанн сияқты құдайлар рим үкімі кезінде маңызды ізбасарларын сақтап қалды. Галл құдайы Кокидий рим әскеріндегі сарбаздардың арасында ізбасарларын жинады. Оның есімі жиырма бес жазуда кездеседі; бесеуі оны Марспен, біреуі Сильванмен, ал тағы біреуі Верностонос құдайымен теңестіреді. Жергілікті элиталар жаңа әлеуметтік иерархиядағы өздерінің позицияларын сақтау немесе жақсарту үшін римдік элитамен байланысқа түсуге мәжбүр болған болуы мүмкін. Романизацияланған мәдениеттің көріністері олардың жаңадан тапқан Романитасын немесе римдіктерге жататындығын көрсету арқылы бұл процеске көмектесті. Латын тілі галло-римдік діннің стандарт тілі болды.
Ғибадатханалар
Гало-римдік ғибадатхана немесе фанум археологиядағы концентрлі пішінімен анықталады. Келт дінінде суға қатысты болған сенімдер, гало-римдік ғибадатханалардың дизайнына да ықпал еткен болуы мүмкін. Көптеген гало-римдік ғибадатханалар су көздеріне жақын жерде орналасқан, бұл келт дінінде судың маңызды рөл атқарғандығынан туындаған болуы ықтимал.
Уәделік тартулар
Галло-римдік жазулардағы vota-ның толық сипаттамасы көбінесе жеке ұсыныстар болып табылады; дін қызметкерлерінің, әскери шенеуніктердің немесе магистраттардың қоғамдық анттары империяның басқа аймақтарына қарағанда Галлияда сирек кездеседі. Бұл ант беру амалдары, ырымдық қоғамдық уәделерден гөрі, ерекше жағдайлар үшін арналған болуы мүмкін. Римдік Галлияда көптеген анттар металл пластиналарға жазылып, анттарды жариялаған немесе ант ескерткіштері арқылы бағышталуын есте қалдырған. Сонымен қатар, көптеген анттар тақташаларға жазылып, мөрленген және қола жәшіктерде сақталған болуы мүмкін. Алтар тастары, оның ішінде құрбандық алтарьлары, Рим империясының солтүстік-батыс провинцияларында, Германияны қоса алғанда, ең көп таралған ескерткіштердің бірі болды. Бұл алтарьлар діни амалдарды, мысалы, құрбандық шалу рәсімдерін немесе құрбандық құралдарын бейнелейтін суреттерді қамтыды. Төменгі Германияда табылған алтарьлар көбінесе пьедесталдан және антаблатурадан тұрады; кейде олар алтарьға құрмет көрсетілген құдайды бейнелейтін эдикулумға ие болды. Анттық ұсынудың физикалық бейнелері жиі қасиетті орындарда жұртқа көрсетілетін. Бұл қоғамдық демонстрациялар ұсынушы адамның әлеуметтік статусын көрсетуге мүмкіндік берген. Рейн аймағындағы алтарьлар көбінесе жергілікті құмтастан жасалған. Дегенмен, кейбіреулері Солтүстік Францияның қымбат әрі сапалы әктасынан жасалған. Материалдардың осы айырмашылығы әлеуметтік мәртебе мен байлықты көрсету мақсатында болуы мүмкін. Жоғары сапалы тасқа қол жеткізе алатын адамдар өз байлықтарын пайдаланып, олардың адалдығының тұрақты белгісін жасады, бұл аз маңызды анттық ұсынулармен салыстырылғанда. Римге дейінгі Галлияда қарулар соғыс құдайларына анттық ұсыну ретінде қолданылған. Бұл практика Рим үкімдігі кезінде де жалғасқан болуы мүмкін; галло-римдік храмдарынан қару-жарақ жинақтары табылған. Алайда, мұндай жинақтар Римнің жаулап алуына дейін бұл дәстүрді ұстанбаған аймақтарда да кездеседі, бұл қару ұсыну кельт дәстүрін алмастырмағанын немесе жалғастырмағанын көрсетеді.
Құрбандық
Рим императоры Клавдий Галлияда адам құрбандығын тыйым салды. Римдік саясат Галлиядағы адам құрбандығы деңгейіне әсер етпеген болуы мүмкін; бұл практика бұрыннан тоқтаған болуы мүмкін. Бұл заңдар, мүмкін, олардың қоғамының моральдық және мәдени артықшылығын көрсету мақсатындағы Римге жақтас үгіт ретінде қызмет еткен. Адам құрбандығының орнына, халық ұқсас, римдік үлгідегі амалдарды қабылдаған болуы мүмкін. Помпоний Мела Галло-римдік практиканы сипаттайды, онда құрбандыққа шалынатын адамдардың қаны құрбандық тағына жеткізілген кезде алынады, бұл нағыз адам құрбандығы емес. Бельгиялық Галлиядағы археологиялық қазбалар барысында ежелгі құдықтан ер адам, әйел және баланың сүйектері табылды. Бұл сүйектер құдықтың тиімділігін арттыру үшін жасалған адам құрбандығының бөлігі болуы мүмкін. Мұндай дәлелдер Галлияда адам құрбандығы жасалғанын және, мүмкін, Римнің басып алуынан кейін де жалғасқанын көрсетеді. Келттердің мал құрбандығы салты Рим жаулап алғаннан кейін де өзгермеген болуы мүмкін. Сонымен қатар, Страбон айтқандай, римдіктер Галлияда бас алуды тоқтатқан жоқ. Коллмурдағы бір жерлеу тасы жеңілген швеб сарбазының басын таптап тұрған римдік көмекші атқышын бейнелейді. Париждегі тағы бір рельефте ағаштарға ілінген кесілген бас суреттелген, ал Арльдегі фриздегі құрбандықтарда кесілген бас сыйлықтары көрсетілген. Галл мәдениетінің ықпалымен бас алу Рим әскерінің ішінде көбірек қабылданған практикаға айналған болуы мүмкін. Траян бағанасындағы суреттер римдік лагерьлердің жанында тікенектерге қадалған кесілген бас және римдік көмекші әскерлердің, олардың көп бөлігі галлдар болған, сөңдеріндегі кесілген бас суреттерін көрсетеді.
Символизм
Римге дейінгі кельт бейнелері құдайлардың римдік өнер стильдерімен қосылып, бірегей галло-римдік өнерді құрады. Галло-римдік Меркурий бейнелерінде, стандартты римдік Меркурий бейнелеріне қарағанда, кельт құдайларына жақын көптеген ерекшеліктер кездеседі. Лезук қаласынан табылған бір мүсінде сақалды, қарт Меркурий туника және шалбар киіп, петасос тағынып, қалта мен кадуцей ұстаған күйінде бейнеленген. Мүсінде Меркуриймен бірге ешкі мен әтеш суреттелген. Нерис маңынан табылған Меркурийдің тағы бір мүсіні де осы қалтамен құдайды көрсетеді. Бұл мүсінде ол қолында қошқар басты жылан ұстап, галл құдайы, мүмкін Росмертамен бірге бейнеленген. Сол сияқты, кельттердің Юпитер бейнелері де стандартты римдік нұсқаларынан едәуір өзгеше. Жоғарғы Марнадан табылған қола мүсінде Юпитер оң қолымен найзағайды, ал сол қолымен алты қырлы дөңгелекті ұстаған күйінде бейнеленген. Мүсіннің оң иығы тоғыз қола спиральмен байланысқан. Кельт дінінде спиральдар мен дөңгелектер Таранис құдайы және басқа да аспан құдайларының символдары болған. Галло-римдік өнерде құдайлар жұбы – ер және әйел құдайлардың біріккен бейнесі – жиі кездесетін тақырып; құдайлар жұбына жасалған баса назар кельт дінінен бастау алады. Галло-римдік құдайлар жұбы әрдайым кельт әйел құдайы мен кельт немесе римдік текті еркектен тұрады. Бұл жұптар галл және римдік діндердің бірігуін көрнекті түрде бейнелеуге, римдік құдайларды галл пантеонына енгізу арқылы олардың мәртебесін нығайтуға қызмет еткен болуы мүмкін. Меркурий немесе Аполлон сияқты римдік құдайлар, олардың эпитеттеріне байланысты, әртүрлі құдайлармен жұптастырылған. Марс Лен Анкамнамен, ал Марс Луцеций Неметонамен жұптастырылған. Бұл практика римдік құдайлардың әртүрлі табыну формаларын заңдастыруға мүмкіндік берген. Біздің заманымыздың I ғасырына қарай, романдық стильдер галло-римдік стильдерді көптеп ығыстырды.