Кіріспе

Грек ақыны (шамамен б.з.д. 435/4 – 380/79 ж.)
Кифералық Филоксенос (Φιλόξενος ὁ Κυθήριος; шамамен б.з.д. 435/4 – 380/79 ж.) – грек дитирамбалық ақыны, "Жаңа музыка" бағытының өкілі. Ол ежелгі Грекияның ең ірі дитирамбалық ақындарының бірі болды.

Өмір

Филоксеннің өмірі туралы бірнеше мәлімет белгілі. Судаға сәйкес, Филоксен Китерадан Эвлитидтің ұлы болған. Афиналықтар аралды бағындырған кезде Филоксен Афинаға құл ретінде әкелінді, онда ол дитирамб ақыны Меланиппидтің иелігіне өтті, ол оны тәрбиеледі. Филоксен Сицилияда біраз уақыт өмір сүрді, Сиракуза тираны Дионисийдің сарай ақыны болды. Онда Афинейдің айтуынша – бәлкім, 4-ғасырлық философ Фениас Эрестің баяндамасына негізделген – Филоксен Дионисийдің сүйіктісі Галатеяны ұнатпағандықтан карьерге тасталды. Алайда Диодор Сицилийдің айтуынша, Филоксеннің карьерге қамалуы Дионисийдің нашар өлеңдерін мақтаудан бас тартуының салдары болды.

Сицилияда Сиракуза тираны Дионисий, карфагендіктермен соғыстан аман қалғаннан кейін, үлкен бейбітшілік пен демалысқа ие болды. Сондықтан ол поэзия жазуға көп көңіл бөлді, осы салада беделді адамдарды шақырып, оларға ерекше құрмет көрсетті және оларды өлеңдерін оқытушы және түзетуші ретінде пайдаланды. Осы адамдардың ризашылығымен шарықтанған Дионисий соғыстағы жетістіктерінен гөрі өлеңдерімен көбірек мақтанды. Оның жанындағы ақындардың арасында дитирамбтар жазған Филоксен болды, ол өз саласындағы композитор ретінде жоғары беделге ие болды. Кешкі астан кейін, тиранның нашар өлеңдері оқылған соң, одан поэзия туралы пікірін сұрады. Ол тура айтқанда, тиран сөзіне ренжіп, оны қызғанышпен сөйлегені үшін кінәлады және дереу карьерге сүйреп апаруға бұйырды. Бірақ келесі күні Филоксеннің достары кешірім сұрап өтініш жасағанда, Дионисий онымен татуласып, кешкі астан кейін сол адамдарды қайтадан қабылдады. Ішімдік ішіп жатқанда Дионисий өзінің жазған өлеңдерімен мақтанып, жақсы деп санайтын бірнеше жолдарды оқыды, содан кейін: «Осы жолдар туралы не ойлайсың?» деді. Филоксен бір сөз де айтпай, Дионисийдің қызметшілерін шақырып, оны қайтадан карьерге апаруға бұйырды. Судаға сәйкес, Сицилиядан кеткеннен кейін ол біраз уақыт Италиядағы грек колониясы Тарасқа (қазіргі Таранто) қоныстанды, ал кейін Ефесте қайтыс болды. Париан жылнамасы бойынша, ол б.з.б. 380/79 жылы 55 жасында қайтыс болды. Филоксеннің үлкен танымалдылығы б.з.б. 393 жылы Афина Сенатының мақтау қаулысымен куәландырылды. Антифанның комедиясындағы кейіпкер оны «адамдардың арасындағы құдай» деп атады; Ұлы Александр оның өлеңдерін Азияға жіберді; Александрия грамматиктері оны канонға енгізді; ал Полибий заманына дейін оның шығармалары Аркадияның жас жігіттерімен үнемі оқылып, жыл сайын орындалды.

Поэзия

Филоксен өзінің дәуіріндегі ең маңызды ақын-музыканттардың бірі болды. Ол б.з.д. V ғасырдың соңы мен б.з.д. IV ғасырдың алғашқы онжылдықтары аралығында дамыған стильді көрсететін, "Жаңа музыка" ақыны болды. Ол, Меланиппид және Тимофей сияқты басқа да "Жаңа музыка" ақындарымен бірге музыкаға маңызды өзгерістер енгізді. Бұл өзгерістерге цитраның ішекшелерінің санын арттыру, көбірек ноталармен және ноталар арасындағы үлкен интервалдармен күрделі мелодияларды енгізу, сондай-ақ бір шығармада әртүрлі гармониялар мен ырғақтарды қолдану кірді. Филоксен басқа да жаңалықтар ұсынды, мысалы, дәстүрлі дитирамб аулоспен сүйемелделетін хор әні болса, Филоксеннің "Циклопы" цитрамен сүйемелделетін жеке әнмен орындалды. Дитирамбтық қойылымдардағы тағы бір жаңалық – кейіпкерге былғары қап пен шөптерден жасалған костюм кигізілді. Суда мәліметтеріне сәйкес, Филоксен жиырма төрт дитирамб және Эак ұрпақтары туралы лирикалық өлең жазған. Оның ең маңызды дитирамбы – Циклоп Полифемнің нимфа Галатеяға деген махаббатын пасторльдық түрде пародиалайтын шығарма. Аристофанның "Плут" пьесасында осы шығарма пародиаланды. Филоксеннің тағы бір еңбегі (кейде Леукастың Филоксеніне, шектен тыс тамаққұмарға жатқызылады) – "Деипнон" ("Дастарқан"), оның маңызды бөліктері Афиней сақтап қалған. Бұл өлеңде Сицилия сарайының зәулім кешкі асы туралы айтылады, бұл, әдетте, сарайдағы тұрмыстың ысырапшылдығын сынау мақсатында жазылған. Осы өлеңінде Филоксен кейбір торттарды былай сипаттайды: "сафлор қосылған, қуырылған, бидай, сұлы, ақ бұршақ, кішкентай қызыл гүл, кішкентай күндері, бал, барлығынан ауыз толтырып жеуге болатын, балмен шеттелген".

Циклоп

Филоксен өзінің «Циклоп немесе Галатея» поэмасында «Одиссея» дастанында Одиссейдің танысқан Циклоп Полифем туралы әңгімені көтеріп алады. Ол дитирамбтың (оның тек фрагменттері сақталған) жабайы және құштарлыққа толы ән мен би түрінде орындалуы үшін жазылған. Филоксеннің оқиғасы Одиссей бір көзі бар монстрды соқыр қылғанға дейін орын алады. Филоксен, бәлкім, Циклопқа әйелдің махаббатын алғаш көрсеткен ақын. Полифемнің романдық құштарлығы әдемі теңіз нимфасы Галатеяға ауады. Филоксеннің Полифемы «Одиссеядағыдай» үңгірде тұратын, қатыгез жабайы емес, керісінше, әлемді қарауда Одиссейдің өзіне ұқсайды: ол кемшіліктері бар, әдеби сынға бейім және адамдарды түсінеді. Филоксеннің «Циклоп» поэмасының жазылған мерзімі нақты белгісіз, бірақ ол б.з.б. 388 жылға дейін, Аристофанның «Плут» (Байлық) комедиясында оны пародизациялаған кезде жазылған болуы керек; және б.з.б. 406 жылдан кейін, Дионисий I Сиракузаның тираны болғанда және Филоксен оның сарай ақыны қызметін атқарғанда жазылған болуы мүмкін. Аристофанның пародизациясы Филоксеннің поэмасы Афинада жақында орындалғанын көрсетеді. Филоксеннің поэмаға шабыттанған себебі туралы ежелгіде қайшылы мәліметтер бар. Теокриттің «Идиллия 6» еңбегінде айтылғандай, тарихшы Дюрис (б.з.б. 340–б.з.б. 260 ж.) Полифемнің Этна тауының жанында Галатеяға арнап салған киелі орны болғанын және Филоксен сол киелі орынға барып, оның себебін таба алмағаннан кейін Полифемнің Галатеяға деген махаббаты туралы әңгімені ойлап тапқанын айтқан. Алайда, бәлкім, ең ертерек мәлімет, Фениас арқылы Афинаға жеткен мәліметке сәйкес, Филоксеннің «Циклопы» ақын карьерде тұтқынға алынған кезде, сарай сатирасы ретінде жазылған. Онда римдік «à clef» романының үлгісімен, Филоксеннің дитирамбындағы кейіпкерлер – Полифем, Одиссей және теңіз нимфасы Галатея Дионисийді, Филоксенді және Дионисийдің сүйіктісі, авлос ойнаушы Галатеяны бейнелеуге арналған. Филоксен өзінің Полифеміне цитараны, үлкен шеберлік талап ететін кәсіби лираны ойнатуды тапсырған. Циклоптың осындай күрделі және сәнді аспапта ойнауы Филоксеннің көрермендері үшін үлкен таңғалыс тудырар еді, және бәлкім, екі өнер түрі – номе (музыкаға қойылған поэманың қарапайым музыкалық түрі) және дитирамб арасындағы бәсекелестікті білдірген. Осы түсіндіру бойынша, Циклоп кейіпкері Сицилияның тираны Дионисийді емес, мүмкін, цитара ойнайтын ақын Тимофейді бейнелейді. Филоксен бастаған романтикалық элемент кейіннен эллинистік ақындар, оның ішінде Теокрит, Каллимах, Гермесианакс және Смирналық Бион қайта жаңғыртты.

Аристотельдің түсініктемесі

Филоксеннің "Циклопы" Аристотельдің "Поэтикасында" да айтылады. Аристотель трагедия мен комедияда адамдардың бейнеленуін талқылайды («трагедия комедиядан өзгеше. Комедия адамдарды қазіргідей емес, нашаррақ етіп көрсетуге тырысады, ал трагедия – жақсырақ»). Осыған дейін ол комедиядағыдай, дитирамб поэзиясында да осылай екенін көрсетеді және Тимофей мен Филоксеннің "Циклоптарын" мысал ретінде келтіреді.