Кіріспе
Тауар түрі
Экономикада ортақ пайдаланылатын ресурс (ОПР) – табиғи немесе адам жасаған ресурстық жүйеден тұратын тауар түрі (мысалы, суару жүйесі немесе балық аулау алабы), оның мөлшері немесе ерекшеліктері потенциалды пайда алушыларды оның қолдануынан пайда табудан шығарып тастауды қымбатқа түсіреді, бірақ мүмкін емес етеді. Таза қоғамдық игіліктерден өзгеше, ортақ пайдаланылатын ресурстар тығырылу немесе артық пайдалану мәселелеріне тап болады, себебі олар азайтыла алады. Ортақ пайдаланылатын ресурс әдетте негізгі ресурстан (мысалы, су немесе балық) тұрады, ол қордың көлемін анықтайды, сонымен қатар ағынды анықтайтын шектеулі мөлшерде алынатын шеткі бірліктерді ұсынады. Негізгі ресурсты қорғау немесе оны үздіксіз пайдалануға мүмкіндік беру үшін күту қажет болса, шеткі бірліктерді жинауға немесе тұтынуға болады.
In economics, a common pool resource (CPR) is a type of good consisting of a natural or human made resource system (e. g. an irrigation system or fishing grounds), whose size or characteristics makes it costly, but not impossible, to exclude potential beneficiaries from obtaining benefits from its use. Unlike pure public goods, common pool resources face problems of congestion or overuse, because they are subtractable. A common pool resource typically consists of a core resource (e. g. water or fish), which defines the stock variable, while providing a limited quantity of extractable fringe units, which defines the flow variable. While the core resource is to be protected or nurtured in order to allow for its continuous exploitation, the fringe units can be harvested or consumed.
Ортақ қор ресурстарын басқаруға әсер ететін факторлар
CPR басшылығының жаңа ұсынысы – толыққанды жекешеленбеген және мемлекеттік билікпен бақыланбайтын, бірақ қоғамдық басшылық және қадағалау астында, жалпы пайдаланылатын ресурстарды мемлекеттік басқару мен еркін нарықтан өзгеше, қоғамдық ұйымдар арқылы басқаруды дамыту. Мұндай дербес ұйымдардың құрылуы мен дамуына әсер ететін көптеген факторлар бар. Жалпы алғанда, жергілікті жалпы пайдаланылатын ресурстарды басқару үшін төрт маңызды фактор қарастырылады: 1) ресурстың сипаттамалары; 2) ресурсқа тәуелді топтың сипаттамалары; 3) ресурстарды басқарудың институционалдық моделі; 4) топтар, сыртқы күштер және билік арасындағы қарым-қатынастар.
Жалпы ресурстық ойындардағы эксперименттік зерттеулер
Ортақ ресурстар қоры (CPR) ойындары эксперименттік зерттеулердің негізгі нысаны болды, олар ортақ ресурстарды басқарумен байланысты динамика мен қиындықтар туралы түсініктер береді. Алғашқы еңбек CPR қиындықтарының стратегиялық мазмұнын ашып көрсететін тұжырымдық аясты ұсынды, соның арқасында Тұтқынның дилеммасы және координациялық ойындар сияқты теориялық модельдер осы мінез-құлықтық мәселелерге қалай қолданылатыны көрсетілді. Бұдан әрі, суармалы жерлер, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы сияқты CPR-дің нақты экологиялық ерекшеліктерін қамтитын далалық эксперименттер, әртүрлі ресурстарға тән динамиканың ұжымдық әрекеттерге және ресурстарды басқаруға тигізетін әсерін анықтады. Сонымен қатар, Чилидегі қолөнер балық аулауы аясында CPR зертханалық эксперименттерінің сыртқы жарамдылығын зерттеген зерттеу, зертханалық ортада және нақты әлемде бірлесіп басқарылатын және еркін қол жетімді балық аулауда байқалған ынтымақтастық мінез-құлықтары арасындағы байланысты көрсетті. Бұл зерттеулер CPR қиындықтарының күрделілігін және жеке стратегиялар, ұжымдық әрекеттер мен ресурстардың тұрақтылығы арасындағы күрделі өзара байланысты көрсетеді, ортақ ресурстарды басқарудағы ынтымақтастық пен нормаларды қабылдаудың жан-жақты түсінігін ұсынады.
Ашық қолжетімділік ресурстары
Экономикада ашық қолжетімді ресурстар көбінесе бәсекелестікке ұшырайтын, бірақ қолжетімділігі шектеусіз тауарлар болып табылады. Бұл оларды даму кезеңіндегі жалпы қолданыстағы тауарларға ұқсатады. Көптеген жалпы қолданыстағы тауарлардан өзгеше, ашық қолжетімді ресурстарға аз бақылау қажет немесе қолжетімділікті шектеу қиын болуы мүмкін. Осыдан екі нұсқа туындауы мүмкін: ортақ меншік немесе ашық қолжетімділік жүйесі. Дегенмен, балық аулау сияқты басқа жағдайда, салдары мүлдем басқаша болады. Балық ашық қолжетімді ресурс болғандықтан, оны аулау және пайда табу салыстырмалы түрде оңай. Егер балық аулау тиімді болса, балықшылар көбейеді, ал балық азаяды. Балықтың азаюы бағаның өсуіне алып келеді, бұл өз кезегінде балықшылардың одан да көбеюіне және балықтың өнімділігінің төмендеуіне себеп болады. Бұл – теріс сыртқы эффект және ашық қолжетімді ресурстармен байланысты туындайтын мәселелердің мысалы.