Кіріспе
Шотланд дәрігері Джордж Чейне, М.Д., Р.С.Е. д. Р.С.С. (1672–1743) – жаңашыл дәрігер, психиатрияның алғашқы даму кезеңіндегі маман, философ және математик болған.
George Cheyne, M. D. R. C. E. d. R. S. S. (1672–1743), was a pioneering physician, early proto psychiatrist, philosopher and mathematician.
Өмір
Джордж Чейне – Ньютондық дәрігер және Бехменшіл, мистицизмге терең бойлаған. 1672 жылы Шотландиядағы Абердинге жақын Метликте дүниеге келген ол, 1673 жылғы 24 ақпанда Метлик, Абердиншир, Келлидің Майнс қаласында крещениеден өтті. 1743 жылғы 12 сәуірде Бат қаласында қайтыс болды. Оның өмірінде жарық көрген кітаптары медицина мен табиғаттанудан бастап, дін, метафизика, астрономия және математикаға дейінгі кең ауқымды қызығушылықтарын көрсетеді. Кітаптары көбінесе жоғары сұранысқа ие болды және нәтижесінде латын, голланд, француз, итальян және неміс тілдері сияқты басқа тілдерге аударылды. Баспагер және жазушы Сэмюэл Ричардсон оның бірнеше кітабын басып шығарды. Томас Грей, Сэмюэл Джонсон, Джон Уэсли, Джон Байром және Эдвард Янг сияқты көптеген адамдар оның еңбектерін ұнатты. Оның клиенттері Александр Поуп, Джон Гей және Сэмюэл Ричардсон болды. Бүгінде ол вегетариандыққа қосқан үлесімен танымал. Чейне Исаак Ньютонмен жақсы танысып, Ньютонды "Квадратуралар" және "Жарық пен түстер" еңбектерін жариялауға ынталандырды. Кейін Ньютон оған "Флюксиялардың кері әдісін" (Fluxionum methodus inversa) жариялау үшін қаржылай көмек ұсынды, бірақ ол ұсыныстан бас тартты. Ньютон онымен енді кездесуден бас тартты. Чейне қазіргі жағдайдың "мәңгілік" екеніне сенбеді. "Сағат механизмінің бір бөлігі" метафорасын қолдана отырып, ол бір нәрсе басқа нәрсеге себеп ретінде тәуелді болса, онда "бірінші нәрсе екіншісі болуы үшін бар" деген қорытындыға келді. Ол былай деді: "Күнді алып тастасаңыз, жеміс болмайды, айды алып тастасаңыз, теңіздер тоқтап қалады, атмосфераны жойсаңыз, біз уланған егеуқұйрықтар сияқты ісінеміз". Сондықтан, Чейнеге сәйкес, "жануарлар мен өсімдіктердің кез келген түрі мәңгілікке дейін болған" деген пікірге келу мүмкін емес. Чейне қызба, жүйке аурулары және гигиена туралы да жазды. 1740 жылы ол "Режим туралы эссе" атты еңбегін жазды, және бұл еңбек вегетариандар мен жануарлар құқығын қорғаушылар тарапынан жиі сілтеме жасалады, әсіресе келесі үзінді: Кедей жаратылыстың құрылысы, азаптары мен қиындықтарын көру, оны жақын уақытта қалпына келтіре алмайсыз, өтеме бере алмайсыз, жай ғана жайлылық пен сезімталдық үшін, мұндай көрініс жүрекке ауыр тиеді, зор қатыгездік пен жабайылықты білдіреді. Мен адам етін жеу мен жануар етін жеу арасында ешқандай айырмашылықты таба алмаймын, тек әдет-ғұрып пен тәжірибеден басқа. Жеке тәжірибесінен сөйлеген Чейне, зиялылардың емес, ақымақтардың психикалық депрессияға бейім екенін айтты, "ең жылдам және өткір ойлы, генийі ең терең адамдар осындай ауруларға көбірек бейім". Ақымақ, әлсіз немесе баяу адамдар, ауыр және жайсыз жандар сирек көңіл көтеріңкілікке немесе көңілдің түсуіне шалдығады.
To see the convulsions, agonies and tortures of a poor fellow creature, whom they cannot restore nor recompense, dying to gratify luxury and tickle callous and rank organs, must require a rocky heart, and a great degree of cruelty and ferocity. I cannot find any great difference between feeding on human flesh and feeding on animal flesh, except custom and practice. Speaking from personal experience, Cheyne asserted that mental depression afflicted the brilliant rather than the dull, writing that "those of the liveliest and quickest natural Parts whose Genius is most keen and penetrating were most prone to such disorders. Fools, weak or stupid Persons, heavy and dull Souls, are seldom troubled with Vapours or Lowness of Spirits."
Білім
Шейн медицинаны оқу үшін Эдинбург және Абердин университеттеріне барып оқыды. Осы жылдары ол Лейденде қысқа ғана уақыт өткен болуы мүмкін. Оқуын аяқтағаннан кейін 1701 жылы Лондонға келіп, тәжірибесін бастады және 1702 жылы Корольдік қоғамның мүшесі атанды. Шейн "Англия ауруы" атты еңбегінде өзінің 1733 жылға дейінгі өмірін сипаттайды.
Шейннің отбасылық өмірі
Шейн 1712 жылы немесе одан ертерек Маргарет Миддлтонға үйленді. Олардың үш баласы тірі қалды: Фрэнсис, ол 23 тамыз 1713 жылы Бат қаласындағы Сент-Майкл шіркеуінде крещениеден өтті, Пегги (Маргарет) және Джон, шамамен 1717 жылы туған. Джон Нортгемптонширдегі Бригсток ауылының викарі болды.
Уильям Лоу мен Якоб Бёмеге Шейнедің құрметі
Шейннің Уильям Лоға деген құрметі оның досы және бірнеше кітабын басып шығарған Сэмюэл Ричардсонға жазған хатында көрінеді. Шейн сонымен қатар оның дәрігері болды. Екі адам 1734 жылдан бастап, Шейннің 1743 жылы қайтыс болған жылға дейін үнемі хат алмасып тұрды. 1742 жылдың 9 наурызындағы хатында Шейн Ричардсоннан «Заңның үндеуін көрдің бе?» деп сұрады. Ол «Үндеу» атты еңбегін «тамаша және жауапсыз» деп сипаттады. Сонымен қатар, ол барлық методистердің «оны жатқа алғанын» тіледі. Шейн мұнда Уильям Лоудың 1740 жылы жазған «Иман келтірмейтін немесе Ілмухабардың шындығына күмәнданатын барлық адамдарға үндеу, олар дінсіздер, ариандар, социандар немесе формалды христиандар болсын» деген кітабына сілтеме жасады. Бірнеше аптадан кейін, 1742 жылдың 26 сәуірінде жазған хатында Шейн Лоудың оған «Жаңару» (1739 жылы жарияланған «Христиандық жаңарудың негіздері мен себептері») және «Үндеуді» жібергенін жазды. Алайда, Ричардсон Лондон кітап сатушысы Уильям Иннистен Лоудың барлық еңбектерін өзіне жіберсе, ол өте қуанар еді: Мен сіздің мақтауларыңыз бен алғысыңызды жеткілікті түрде алдым, сіз өзіңізді мен үшін жасаған нәрсе үшін қарызды деп ойлағанның орнына, мен әрқашан сіз үшін жасаған нәрсе үшін өзімді сіздің қарызыңыз деп санадым. Бэйлидің мінез-құлқы, бірақ сіздің жақсы көңіліңізді, адал, ризашылықпен толы жүрегіңізді тыныштандыру үшін, егер сіз Иннистен Лоу мырзаның барлық еңбектерін жинасаңыз, оның жазған немесе жариялаған немесе оның еңбегі саналатын барлық нәрсені, оларды әдемілеп байлап маған жіберсеңіз, мен оларды әртүрлі жағдайларда және кітапханада сіздің және оның есімдерін мәңгілік естелік ретінде сақтаймын, оның ең ұлы, ең адал және терең адам екенін білемін. Оның үлкен еңбектерінің көп бөлігін өзі жіберді, соның ішінде «Үндеу» және «Жаңару» жақында. 1742 жылдың 17 мамырындағы Ричардсонға жазған хатының астында Шейн Ричардсонның «Лоу мырзаның еңбектерінің құнды сыйлығын» алғанын айтты. Бірнеше айдан кейін Сэмюэл Ричардсон Якоб Бёмедің бір еңбегін Шейнге сыйлық ретінде жіберді, бұл туралы Шейн 1742 жылдың 29 тамызында жазған хатында айтқан. Шейн жазды: Мен сізге Якоб Бёме үшін алғыс айтамын [sic]; сіз пара беруден ешқашан тоқтамайсыз. Мен сіздің қалағаныңызды істей алатын болсам деймін. Мен пара немесе жалбарусыз, тек махаббат пен ізгі ниетпен сіз үшін барлық нәрсені жасауға тырысамын, және осы мәселеде мені бағыттау үшін Құдайдан сұраймын. Шейн мұнда Джон Спарроу, Джон Эллистон, Хамфри Блуден және Чарльз Хотем 1645-1662 жылдары ағылшын тіліне аударған Бёме еңбектерінің кез келгеніне сілтеме жасаған болуы мүмкін.
I have had but too much of your Compliments and Gratitude, and instead of your thinking yourself in my Debt for any Thing I can do for you, I have always thought myself in Yours. Remember the Catechism, Mr. Baillie's Character, but to ease your hyppish, honest, grateful Heart, if you'll get Innys to gather all Mr. Law's Pieces, all he ever wrote or published or is reckoned his, and get them handsomely bound and send them to me, I will keep them in my Family and Library as an eternal Remembrance of you and him, whom I know to be the greatest best Man, and the most solid and deep of this Island. I have most of his larger Pieces already sent by himself, his Appeal and Regeneration lately. In a footnote to his letter to Richardson of 17 May 1742 Cheyne mentioned that he had received Richardson's "most valuable Present of Mr. Law's Works". A few months later Samuel Richardson sent one of Jakob Böhme’s works as a gift to Cheyne, as is testified in Cheyne’s letter of 29 August 1742. Cheyne wrote:
I thank you for your Jacob Behemen [sic]; you will never have done with your Bribes. I wish I could do for you what you want and desire. All I can say, without Bribe or Entreaty, of mere Love and good Will, I shall ever do my best for you, and I shall beg of God to direct me in this particularly. Cheyne may have referred here to any of Boehme's works which had been translated into English during 1645 1662 by John Sparrow, John Ellistone, Humphrey Blunden and Charles Hotham.
Дене шынықтырудың маңызы
Шейн пациенттеріне жаттығудың маңыздылығын үнемі еске салып отыратын. Қыс және жаман ауа райында ол үй ішінде тремуссойр (немесе камералық жылқы) немесе галереяда немесе бірнеше бөлмеде серуендеуді, ал жақсы ауа райында оның бұрынғы еңбектерінде айтылған жаттығулардың кез келгенін – мысалы, жүру, атпен жүру, қылышпен сайысу, билеу, бильярд, теннис, футбол және қазу жұмыстарын ұсынды. Чейне жүруді ең табиғи, ал атпен жүруді, ол "барлық денеді қозғайды" десе, ең еркектік, денсаулыққа пайдалы және ең аз күш жұмсалатын жаттығу деп есептеді. Денсаулығы нашар адам өзінің мүшелері мен аяқ-қолдарының әлсіздігіне қарай қолайлы жаттығуларды таңдай алады. Чейне әйелдер үшін де жаттығудың маңыздылығын баса айтты. Тіпті жүкті әйелдердің де өз бөлмелеріне, диванда немесе төсекке жатып қалуына болмайды. Жүктіліктің тоқтауына жол бермеудің жалғыз сенімді жолы – жақсы денсаулыққа көмектесетін барлық мүмкіндіктерді пайдалану, мысалы, таза ауа мен жеңіл жаттығулар жасау. Әрине, кез келген зорлық-зомбылықтан және шамадан тыс жүктемеден сақтану керек, бірақ Чейне айтуынша, таза ауа, жеңіл жаттығулар мен серуендеу тамақ пен демалыс сияқты қажетті. Дегенмен, жаттығулар тұрақты және біркелкі болуы керек, тоқ ішекке жасалмауы керек, күшті немесе ұзаққа соқпауы керек, бірақ белгілі бір уақытта ретпен жасалуы керек: "Терге түсірмей, жылу үшін".
Жасыл қартты қалай жеңуге болады ?
70-80 жасқа дейін өмір сүргісі келетін дана адамға Чейн кем дегенде 50 жасынан бастап ет пен сусынды, әсіресе көп мөлшерде, күнделікті қабылдауын азайтуды кеңес берді. Өйткені осы шамада екі жыныс үшін де "өмірдің үлкен дағдарысы немесе шегі" басталады. Чейннің пікірінше, осы кезде ең дені сау және күшті адамдардың қаны мен дене сұйықтықтары суына бастап, қоюланып, "капиллярлар мен лимфа жүйесінде" "әлсіз" және біте бастайды. Соның салдарынан көптеген қан тамырлары бірігіп, шеміршектей болады.
Ауырсынудан аулақ болу
Шейннің ауырсынуға деген терең қарсылығы болды. Ол "Англия ауруы" (1733) еңбегінің соңында өзінің табиғат қалағанша өмір сүруге көңілді болатын "нашар рухты" адам екенін, ал өмірінің соңы жеткенде, барынша бейбітшілік пен мойынсынумен қарсы алатынын мәлімдеді. Бірақ ауырсыну, сырқат, әсіресе қысым, алаңдаушылық және күйзеліс оның "өлімнен сақтануға деген терең қарсылығы" болды және ол олардан қашу үшін ешқандай жолдан бас тартпайтынын, тек одан да үлкен азап сыйлайтындардан ғана бас тартатынын айтты. Ол сезімталдық пен сезінудің деңгейлерінің сан алуан екенін білді, себебі адамдарда интеллект пен қабылдаудың да түрлі деңгейлері бар. Кімде бір "түйір тігуден" қатты қиналып, ал енді бірі "денесінен өткізілгеннен" азап шекпеуі мүмкін, ал алғашқысы "шапшаң ойлаушылар" санатына жататын сияқты. Дегенмен, ешкім өзі үшін жекелей ой-сезімін, дене құрылысын таңдай алмайды, өйткені олар өз сезімталдық деңгейін де таңдай алмайды, себебі ол "Жаратушысы" тарапынан берілген және бұрыннан анықталған. Екеуі де адамдардың сырт келбеті мен формасы сияқты әртүрлі.
Вегетариандық
Медициналық тәжірибеде сәтті болу үшін Чейн пациенттерімен жақын қарым-қатынас орнатуға тырысты. Ол олардың уақытын өткізетін жергілікті таверналарды үнемі барып тұрды, бұл сол кездегі дәрігерлер арасында кең таралған әдет еді. Ол жергілікті әлеуметтік өмірдің танымал тұлғасына айналды, ал оның салдарынан көп мөлшерде бай тамақ пен сусын ішуі оны қатты семіздікке ұшыратып, денсаулығын нашарлатты. Ол ет жемейтін диетаға көшті, тек сүт пен көкөніс тұтынып, денсаулығын қалпына келтірді. Бірақ бұрынғыдан қарапайым, бірақ шамадан тыс емес диетаға оралғанда, ол қайтадан салмақ қосып, денсаулығы тағы да нашарлады. Өмірінің соңына дейін ол вегетариандық диетада болды және семіздікпен ауыратын баршаға оны ұсынды. Чейн лакто-вегетариандыққа ерте жақтас болды. Ол семіздік және басқа да денсаулық проблемаларын емдеу үшін сүт пен көкөніс диетасын насихаттады. Чейн бұл туралы 1724 жылы алғаш жарық көрген «Денсаулық және ұзақ өмір туралы эссе» атты еңбегінде жазған. Оның диетасын сол кездегі медициналық қауым сынға алды, бірақ ол үлкен сәттілікке ие болды және оның кітабы тек алғашқы жылында-ақ төрт рет қайта басылды.