Кіріспе

Белуджистан тарихы – Пәкістан, Иран және Ауғанстанның Белуджистан аймағының тарихы. Шамамен б.з.д. 650 жылға дейінгі грек тарихи жазбаларында осы аймаққа сипаттамасыз сілтемелер кездеседі. Тарихқа дейінгі Белуджистан палеолит дәуіріне жатады.

Ежелгі тарих

Қазіргі Белуджистан аумағында адам қонысының ең ерте дәлелі палеолит дәуіріне жатады, ол – аңшылық лагерьлерімен, сондай-ақ ұсақталған және жаңылған тас құралдарымен көрсетілген. Аймақтағы ең алғашқы қоныстанған ауылдар керамикалық неолитке (б.з.д. 7000–5500 жылдар) жатады, олардың ішінде Качи жазығында орналасқан Мэхргарх неолиттік ескертігі де бар. Бұл ауылдар келесі Халколит дәуірінде, өзара әрекеттесу күшейген кезде кеңейді. Бұл үшін дайын өнімдер мен шикізат, соның ішінде теңіз қабыршағы, лазурит, түркіз және керамика тасымалдануын қажет етті. Бронза дәуірінде, б.з.д. 2500 жылы Белуджистан Хараппа мәдениетінің құрамына кірді, шығысқа қарай Инд өзені алқабындағы кең аудандарға маңызды ресурстармен қамтамасыз етті. Пәкістанның Белуджистаны – Инд өркениетінің батыс шегі болды. Белуджистанның ең ерте тұрғындарының қалдықтары – брахуи халқы, дравид тілінде сөйлейтін халық. Брахуилер бастапқыда индуистер мен буддистер болған, субконтиненттің қалған бөлігіндегі индо-арий және дравид тілдерінде сөйлейтін халықтарға ұқсас. Брахуилер мыңжылдықтар бойы дравид тілін сақтап келді. Б.з.д. 650 жылы грек тарихшысы Геродот Параитакенойларды Персия заиды Дейок басқаратын солтүстік-батыс Парсы тайпасы деп сипаттады (Тарих I.101). Ахеменидтер б.з.д. 6 ғасырда Белуджистанды бағындырғаннан кейін Гедросия және Арахосия сатрапияларын құрды. Арриан Александр Македонскийдің Бактрия мен Согдианада Парейтакайлармен қалай кездескенін және Кратердің оларды қалай жеңгенін баяндады (Александрдың жорығы IV). Бірінші ғасырда жазылған Эритрея теңізінің сипаттамасында қазіргі Белуджистан жағалауындағы Омманит аймағынан тыс Парадон аумағы көрсетілген. Селевкидтер-Маури соғысында Маури империясы гректерді жеңгеннен кейін Белуджистанның көп бөлігі ежелгі Үндістанның Чандрагупта Маурияның билігіне көшті. Чандрагупта мен Селевкид б.з.д. 303 жылы бейбіт келісімге келді. Селевкид Нукатор Белуджистанды қоса, сатрапияларды кеңейіп келе жатқан Маури империясына өткізді. Одақ Чандрагупта Маурияның Селевкид империясының ханшайымына үйленуімен нығайтылды. Келісім екі тарапқа да тиімді болды. Селевкидтер мен Маури империялары арасындағы шекара келесі ұрпақтарда тұрақты болды, ал достық дипломатиялық қатынастар елші Мегастенес және Чандрагуптаның немересі Ашока батысқа жіберген елшілер арқылы көрінді. Біздің заманымыздың 1-3 ғасырларында қазіргі Пәкістанның Белуджистан аймағын Паратараджалар, "Пататаха патшалары", Индо-Скиф немесе Индо-Парф патшаларының әулеті басқарды. Парата патшалары негізінен монеталары арқылы танымал, олардың аверсінде билеушінің ұзын шашы бар бас киіміндегі бейнесі, ал реверсінде брахми жазуымен дөңгелек аңызда свастика бейнеленген, көбінесе күміс монеталар немесе харошты мыс монеталары. Бұл монеталар негізінен қазіргі Батыс Пәкістанның Лоралай аймағында табылған. 635 немесе 636 жылы Синдтің индуист брахман әулеті Арор шаһының басшылығымен Белуджистанның бір бөлігін бақылады. Шыңғыс ханның Бампурға шабуылдары балучтардың көп бөлігінің көшіп кетуіне себеп болды, ал балучтар үлкен Синд аймағында пана тапты. Кейін балучтар арасындағы ішкі жанжалдар Синд аймағында жерге иелік етуді талап еткен сардарлар басқаратын руларға әкелді. Аймақты толық бақылауға алу үшін британдықтар бұл аумақты Белуджистан деп атады және сол кезде науабтар аталған Белуджи сардарларының қолдауын алды. Бұл науабтар кішігірім балучтарды, патандықтарды және басқа да топтарды бақылауға тиіс болды. Соңғы 150 жыл бойы аймақта табиғи ресурстарға қол жеткізу үшін үздіксіз күрестер жүріп келеді. Иранның Белуджистанында адамзат тарихындағы ең ерте цивилизациялар пайда болды. Дозап (Захидан) маңындағы өртелген қала б.з.д. 2000 жылға жатады. Қазіргі Белуджистанның барлық аумағы Ахеменид, Селевкид, Парфян және Сасанид Иран империяларының құрамына кірді. Екінші ғасырда бес ірі патша болды: Багавераның ұлы Йоламира, Йоламираның ұлы Арджуна, Йоламираның тағы бір ұлы Хварамира, Хварамираның ұлы Мирахвара және Хварамираның тағы бір ұлы Миратахма.

Араб халифаттары

Араб әскерлері 7-ғасырда Белуджистанға басып кірді, белуж халқын ислам дініне өткізді. Белуджистандағы араб үкімдігі белуждарға өздерінің жартылай тәуелсіз тайпалық жүйелерін дамытуға көмектесті, оларға үнемі күшті күштер қауіп төндіріп отырды. Хижраның 14-шы жылы, 636 жылы Рай Чач Синдтен жорық жасап, Макранды жаулап алды. Дегенмен, 643 жылы арабтар Макранға жетті. 644 жылдың басында халифа Омар Босрадан Сухайл ибн Адини Иранның Карман аймағын жаулап алуға жіберді. Ол Карманның әкімі болды. Карманнан ол Балуджистанның батысына кіріп, парсы шекарасына жақын аймақты жаулап алды. Осы жылы Систанға жасалған жорық кезінде оңтүстік-батыс Белуджистан жаулап алынды. 652 жылы халифа Османның тұсында Белуджистан Кармандағы көтеріліске қарсы жорық кезінде Маджаша ибн Масудтың басшылығымен қайтадан басып алынды. Бұл Балуджистанның батысы алғаш рет Халифат заңдарына тікелей бағынып, астық салығын төледі. Батыс Белуджистан Карманның құрамына кірді. 654 жылы Абдулрахман ибн Самра Систанның әкімі болды. Ол Ислам армиясын бастап, қазіргі Оңтүстік Ауғанстандағы Зарангтағы көтерілісті бастырды. Зарангты жаулап алғаннан кейін, бір колонна солтүстікке қарай Хиндукуш тауларындағы Кабул мен Газниге дейінгі аймақтарды жаулап алу үшін жылжыды, ал екінші колонна солтүстік-батыс Белуджистанға қарай жылжып, Дауар мен Қандабил (Болан) ежелгі қалаларына дейінгі аймақты жаулап алды. 654 жылы қазіргі Пәкістанның Белуджистан провинциясының барлығы Рашид халифалығының билігінде болды, тек жақсы қорғалған таулы қаласы Қаиқан ғана, ол халифа Әлидің тұсында жаулап алынды. Абдулрахман ибн Самра Зәрәнжді өзінің провинциялық астанасы етіп, 654 жылдан 656 жылға дейін, Осман өлтірілгенге дейін осы жаулап алынған аймақтардың әкімі болды. Халифа Әлидің билігі кезінде Белуджистан, Макран аймақтары қайтадан көтеріліске көтерілді. Ислам империясындағы азаматтық соғыстың салдарынан Әли бұл аймақтарға назар аудара алмады, соңында 660 жылы ол Харис ибн Мара Абдидің басшылығымен Макран, Белуджистан және Синдке үлкен күш жіберді. Харис ибн Мара Абди Макранға келді және оны күшпен жаулап алды, содан кейін солтүстікке қарай Солтүстік-шығыс Белуджистанға көшіп, Қандабилді (Болан) қайтадан жаулап алды, содан кейін оңтүстікке қарай жылжып, ақыры, қатал шайқастан кейін Калатты жаулап алды. 663 жылы Умайяд халифасы Муавия I билік құрған кезде мұсылмандар солтүстік-шығыс Белуджистан мен Калатты бақылаудан шығарды, себебі Харис ибн Мара және оның армиясының үлкен бөлігі Калаттағы көтерілісті басу кезінде шайқаста қаза тапты. Мұсылман күштері кейін Омейядтардың билігі кезінде бұл аймақты қайтадан бақылауға алды. Ол Аббасид халифатының империясының бір бөлігі болып қала берді. Белуджистандағы араб үкімдігі 10 ғасырдың соңына дейін созылды. Олар үшін Белуджистанның ең танымал бөліктері - Хуздардағы астанасы бар Туран (Жалаван елі) және Нуда немесе Буда (Качхи) болды. 976 жылы Ибн Хаукал Үндістанға екінші сапары кезінде Кайканан (әзіргі Нал) қаласында тұратын және Хуздарды басқаратын араб губернаторын тапты. Арғын әулеті көп ұзамай Бабурға жол берді. 1556 жылдан 1595 жылға дейін аймақ Сәфәүилер әулетіне қарады. Содан кейін Ұлы Акбар әскері қазіргі Пәкістан мен Иранның Белуджистан аймағын 1638 жылға дейін Моғол империясының бақылауына алды, содан кейін ол қайтадан Парсыға берілді. Айн и Акбаридің айтуынша, 1590 жылы жоғарғы таулы аймақтар Қандаһар сардарлығына кірді, ал Качи Мултан Субаның Бхакар сардарлығының бөлігі болды. Тек Мақран ғана 17 ғасырда Қалаттың Насыр хан I оны өз билігіне енгізгенге дейін Бхатти, Малик, Буледай және Гичкилер қол астында тәуелсіз болды. Моғол билігінің құлдырауынан кейін брахуи басшылары сыртқы ықпалдан біршама азат болды. Басшылар алдындағы бірінші міндет - бұл Белуджистанның әлеуметтік үйлесімділігін және штаттың бос тайпалық ұйымындағы ынтымақтастықты қамтамасыз ету болды. Олар жаулап алған жерлерінің бәрін кедейлік бастан өткерген таулы жерлер тұрғындарына үлестіріп берді. Барша адам жалпы белуж қауымдастығының табысына мүдделі болды. Содан кейін өсім кезеңі басталды. Мир Ахмад Сиби жазығына бірінен соң бірі түсіп жатты. Мир Самандар шабуылдарын Жоб, Бори және Тхал-Чотиялиге дейін кеңейтті. Ол жыл сайынғы жалақысын 40 мың рупийден төледі. Синдтің Калхораларынан. Балуждар үшін "Ұлы" деп аталатын, олардың тарихының батыры Насыр хан І-нің 44 жыл билік еткен жылдары әскери жорықтармен араласқан, ауыр әкімшілік пен ұйымдастыру жылдары болды. Ол Ахмад Шахтың Персия мен Үндістанға жасаған жорықтарына қатысты. Ұғымтал және қабілетті әкімші Насыр хан сақтығымен, белсенділігімен және кәсіпкерлігімен ерекшеленді. Ол негізінен әскербасы және жаулап алушы болды, ал бос уақытында аң аулаумен шұғылданды. Сонымен қатар ол дінге өте ықылас қойды және халықтарына ислам заңдарының қағидаларын қатаң сақтауды талап етті. Оның билігі Калат тарихында кейіннен жиі кездесетін ішкі қақтығыстардан бос болды. Ол Макранды, Гичкинің иелігіндегі жерді, сондай-ақ Харан мен Лас Беланы өз хандығына біріктіру үшін басып алды. Насыр ханның ізбасары Мир Махмуд ханның билігі тек көтерілістермен ерекшеленді. 1810 жылы Генри Поттингер оның астанасына сапар жасап, өзінің тәжірибесі туралы толық мәлімет қалдырды. Мир Мехраб ханның билігі басшыларымен ұзақ күреспен өтті, олардың көптегенін ол өлтірді. Ол Мулла Мұхаммед Хасан және Сәйід Мұхаммед Шариф сияқты адамдарға тәуелді болды, олардың опасыздығынан бірінші Ауған соғысының басында сэр Уильям Макнагтен мен сэр Александр Бернс Мехраб ханның британдықтарға опасыздық жасағанына, тайпаларды Болан өткелі арқылы британ армиясының жолын кесуге итергеніне және соңында, сэр Александр Бернс Калатқа миссиядан оралғанда, ол партиядан ұрлық жасауға себеп болды, нәтижесінде елші мен хан арасында жасалған келісім алынып тасталды. Бұл көзқарас 1839 жылы Куеттадан Калатқа шабуыл жасау үшін сэр Томас Уилшир бригадасын бұруға әкелді, бұл әрекет Маллесонның "ауыр қатеден де артық, қылмыс" деп сипаттаған. Орын жаулап алынды және Мехраб хан қаза тапты. Полковник сэр Роберт Гровс Сандеман Белуджистанда тайпаларды бейбітлендірудің инновациялық жүйесін енгізді, ол 1877 жылдан 1947 жылға дейін күшінде болды. Дегенмен, Британ Үндістан үкіметі оның әдістеріне көбінесе қарсы болды және оның Солтүстік-Батыс Шекарада жұмыс істеуіне рұқсат бермеді. Тарихшылар оның империялық ықпалдың бейбіт таралуындағы ауқымы мен тиімділігі туралы ұзақ пікірталас жүргізіп келеді. Мир Худадат хан 1877 жылғы Дурбарда өз еркінен тыс, үнді емес ханзаде ретінде күтім алды. Бірақ дурбар аяқталғаннан кейін ханға үнді ханзаделеріне берілген құрмет көрсетілді. Бұл дурбардың басында штат үнді емес штат ретінде қарастырылса, британ үкіметі оны ассамблея соңында үнді штат ретінде қабылдағанын көрсетті. Осыдан кейін, әсіресе 1877 жылы Белуджистан агенттігі құрылғаннан кейін, Калат үнді штат ретінде қарастырылды. Худадат ханның құлдарына тәуелді болуына байланысты, ол қызметтен босатылды және ханның билігі шектелді. Калаттағы саяси агент Саруан мен Жалаван тайпаларының басшыларына жәрдем берді және Каран мен Лас Бела Калаттан тәуелсіз болды. Сонымен қатар, Калаттың премьер-министрі ханға есеп бермейтін үнді үкіметінің өкілі болды. 1933 жылы Ахмад Яр хан Белуж-Брахуи конфедерациясындағы қауіпсіз орнымен Калаттың билеушісі болды. Калатты толық бақылауға алу үшін ол Үндістан үкіметінен өкілеттіктерін қайта қалпына келтіруді сұрады. Британдықтардың пайдасын мойындаса да, ол енді билікке ие болу уақыты келгенін мәлімдеді. Үндістан үкіметі келісті, бірақ басшыларға төленетін қаражатты бақылауда ұстауды және олардың рұқсаттары мен босатылуларын санкциялауды қалады. Бұл Ахмад Яр ханға басшыларға нақты билік беруге мүмкіндік бермеді. Соң...

Пәкістан қозғалысы

Ғалым Иан Талбот британдық Белуджистан Британдық Үндістанның басқа бөліктерімен салыстырғанда әлеуметтік және экономикалық жағынан дамымаған, сауаттылығы өте төмен және негізінен ауылдық халыққа ие болғандығын айтады. Провинция саяси жағынан да артта қалған еді. Британдық билік кезінде, князьдік мемлекеттерді есептемегенде, Белуджистан агенттігі Бас комиссардың басшылығымен басқарылды және Британдық Үндістанның басқа провинцияларымен бірдей мәртебеге ие болмады. Дегенмен, бұл провинция 1928 жылы Мұхаммед Әли Джинна басшылығымен Белуджистанға демократиялық реформалар енгізуді ұсынған Бүкіл Үндістан Мұсылман Лигасы үшін маңызды болды. Провинция халқы 1930 жылдары саяси ұйымдаса бастады. 1932 жылы Юсуф Әли Хан Магси Жақобабадта бірінші Бүкіл Үндістан Балух конференциясын өткізді. Оның партиясы, «Анжуман-и Иттехад-и Балучен» партиясының орнын Калат мемлекетінің Ұлттық партиясы иеленді, ол өз кезегінде «Анжуман-и Ватан» деп аталған Белуджистандағы Үнді Ұлттық Конгресінің бөлімшесімен ынтымақтасты. 1939 жылы жергілікті заңгер Қази Мұхаммед Иса Бишин қаласындағы мешітте өткен жиын барысында Белуджистан Мұсылман Лигасын құрды. Алайда, Мұсылман Лигасы тиісті конституциясыз бұл ұйымды қабылдамады. Пакистан резолюциясынан кейін Қази Иса Бүкіл Үндістан Мұсылман Лигасының Жұмыс комитетіне мүше болды. 1940 жылдың шілдесінде Лиакат Әли Хан президент болған Белуджистан провинциялық Мұсылман Лигасы өзінің алғашқы сессиясын өткізді, онда Белуджистанға саяси реформалар енгізу туралы шақыруын атап өтті. Бірнеше жылдан кейін ғана, белсенділігі төмен Белуджистан Мұсылман Лигасы екінші сессиясын өткізді. 1943 жылы Джиннаның провинцияға сапары Лиганың қызметін қысқа мерзімге жандандырды. Оған «патшалық» құрмет көрсету үшін шамамен 50 000 адам жиналды. Көптеген науабтар мен тайпа басшылары оның Белуджистан Лигасындағы сөзіне қатысып, оны Калат ханының қонағы ретінде шақырды. Джиннаның сапары нәтижесінде Мұсылман студенттер федерациясы құрылды. Кейін Белуджистан Лигасы қайтадан әрекетсіздікке беріліп, ішкі дау-жанжалдарға ұшырады. Алайда, Симла конференциясынан кейін Мұсылман Лигасы өзінің белсенділігін күшейтті. Провинция халқының пікірі, әсіресе қалашықтарда, Пакистан қозғалысын қолдады. Пакистандықтардың мәлімдемесіне сәйкес, провинцияның Шахи Жиргасы мен Кветта муниципалитетінің ресми емес мүшелері 29 маусымда Пакистанға бірауыздан қосылуға келісті. Алайда, Шахи Жирга дауыс беруден бұрын Калат мемлекетінен өзінің мүшелерін шығарды. Демографиялық және географиялық себептерге байланысты Үндістанмен одақтасудың мүмкін еместігін білген Конгресс Пакистанның экономикалық жағынан әлсіз болатыны туралы пікір таратуға тырысты. Джинна Шахи Жирганың шектеулі сайлаушылары емес, жалпы халыққа дауыс беруге рұқсат беруді сұрады. Бірақ британдықтар бұл өтінішті қабылдамады. Ахмед Яр Хан, Калаттың билеушісі, Пакистанның құрылуын қолдады және тәуелсіздік алғысы келді. Ханның Джиннаны қолдайтынына байланысты алғашқы сынақ Үндістан үкіметінен жалға алынған аумақтарды қайтару туралы талабы болды. Маунтбеттен де, Пакистан да бұл ретроцессияны қолдамады. Үндістан үкіметінің мәлімдемесіне сәйкес, Калат тәуелсіз емес, үнділік мемлекет болған. Осылайша, 3 маусымдағы жоспар оған Үндістанға немесе Пакистанға қосылуды таңдауды талап етті. Калат өзінің Үндістан мемлекетінің мәртебесіне емес, егемендік мәртебесіне ие екенін дәлелдеді. Талқылау тақырыбы Пакистанның Калаттың жалға алынған жерлерге қатысты талаптарын қабылдамауына ауысты. Пакистан өзі Үндістанның Үндістан мемлекеттерімен жасаған келісімдерінің мұрагері екенін мәлімдеді, ал Калат келісім-шарттың тарапын Британ үкіметімен ғана шектегенін айтты. Калат пен Пакистан жалға алынған аумақтарға қатысты келісімдер Калат пен британ үкіметінің жеке тұлғаларына қатысты ма деген мәселе бойынша да дауласты. Маунтбеттен сондай-ақ халықаралық құқық мұндай шарттар билік ауысқаннан кейін мұра болып қалатынын мәлімдеді. Егер келісімге қол жеткізілмесе, дауды төрелік сотқа жіберу мүмкіндігін де ұсынды. Пакистандық мемлекеттік қызметкерлер Калаттан тәуелсіздік алу туралы талаптарын мойындады және оларға 1948 жылдың 17 наурызында Пакистанға жеке қосылуға рұқсат берді. Қалаттың Харан мен Лас-Белаға билік етуінің екіұштылығын жеке қосылуға мүмкіндік беру үшін пайдаланып, Пакистан үкіметі Калат конфедерациясының табиғаты әр бас оның өз еркімен бөлініп, Пакистанға қосыла алатынын мәлімдеді. Британдық жоғары комиссариаты хан кешіккен жағдайда аумақсыз қалатынын мәлімдеді. Ұлттар Достастығы қарым-қатынас кеңсесі «Карачиде Пакистанға қосылуын ұсынатын бірнеше Калат сардарлары бар, Пакистан үкіметі Мехран жағдайындағы процедураны қайталай алады және осы ұсыныстарды қабылдап, ханды іс жүзінде аумақсыз қалдырады» деп хабарлады. Нәтижесінде Калат Наваб Бай Хан Гички басшылығындағы Макранмен қақтығысқа түсті, ол Пакистанға қосылуды жөн көрді. Калат ханы Макран легион корпусын азық-түлікпен қамтамасыз ету міндеттемесін орындауын тоқтатты. Ашаршылық қаупі туған кезде сэр Амброуз Дандас Пакистаннан азық-түлікпен қамтамасыз етуді, Макран легион корпусына күштер жіберуді және Макранның басқаруын өз қолына алуды сұрады. Алайда, Калат ханы Пакистанның Макрандағы жоспарланған әрекеттері іске асырылғанға дейін қосылуға келісті. Лас-Бела, Харан және Макранның Пакистанға қосылуы Калатты теңізге шығу мүмкіндігінен айырды. 1948 жылдың 27 наурызында Бүкіл Үндістан радиосы Калат ханы Үндістанға қосылу туралы ұсыныс жасағанын хабарлағанда, жағдай ушықты. Осы радио хабарламаны естіген хан сол күні Пакистанға қосылуға шешім қабылдады. 1948 жылдың шілдесінде ханзада Абдул Карим Пакистанға қарсы конвенциялық шабуылдар жүргізу үшін Ауғанстанға қашқан. Алайда ол 1950 жылы Пакистанға бағынды. Ханзада Балуджистанның қалған бөлігінен қолдаусыз жалғыз күресті. Джинна және оның ізбасарлары хан Яр Ханға провинция таратылғанға дейін 1955 жылға дейін өзінің атағын сақтап қалуға рұқсат берді.

Екінші қақтығыс

Наваб Наурыз хан 1958-1959 жылдары тайпа басшыларының үкіметтегі өкілдігін азайтуға бағытталған "Бірлік саясатына" қарсылық танытып, қарулы күшке көшті. Ол және оның жақтастары Пәкістанға қарсы партизан соғысын бастады, олар тұтқындалды, мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталды және Хайдарабадта түрмеге қамалды. Оның отбасының бес мүшесі – ұлдары мен туғандары, кейіннен мемлекетке опасыздық жасады және Пәкістан әскерлерін өлтіруге көмектесті деген айыппен дарға асылды. Наваб Наурыз хан кейін тұтқында қайтыс болды. Наваб Наурыз хан Белуджистанның қалған бөлігі көтеріліске қолдау көрсетпегендіктен, жалғыз күшпен күресті.

Үшінші қақтығыс

Екінші қақтығыстан кейін 1960 жылдары белуж сепаратистік қозғалысы күшейді, 1956 жылы провинциялық автономияны шектеген және Пәкістанда саяси ұйымдастырудың "Бір бірлік" тұжырымдамасын енгізген жаңа конституция қабылдағаннан кейін. Федералдық деңгейдегі үнемі саяси тәртіпсіздік пен тұрақсыздық салдарынан шиеленіс күшейе берді. Федералдық үкімет Пәкістан армиясына Белуджистанның маңызды аймақтарында бірнеше жаңа база салуды тапсырды. Шер Мұхаммед Бижрани Марри 1963-1969 жылдары өздерінің көтерілісші базаларын құру арқылы, оңтүстіктегі Менгал тайпалық аймағынан солтүстіктегі Марри және Бугти тайпалық аймақтарына дейін 72420 км (45000 миль) жерге таралып, осы идеологияны қолдайтын содырларды партизандық соғысқа жетеледі. Олардың мақсаты – Пәкістанды Суй газ кендерінен түсетін кірісті тайпа басшыларымен бөлісуге мәжбүрлеу еді. Көтерілісшілер теміржол желілерін жарды, конвойларға шабуыл жасады. Армия жауап ретінде Марри тайпасының жерінің кең аумағын жойды. Бұл көтеріліс 1969 жылы белуж сепаратистерінің келісімімен аяқталды. 1970 жылы Пәкістан президенті Яхья Хан "Бір бірлік" саясатын жойды, нәтижесінде Белуджистан Батыс Пәкістанның (қазіргі Пәкістан) төртінші провинциясы ретінде мойындалды, оған барлық белуж княздықтары, Жоғары комиссарлар провинциясы және Пәкістан үкіметі Оманнан сатып алған 800 км² жағалау аймағы – Гвадар кірді.

Төртінші қақтығыс 197377

Қақтығыстар 1970-ші жылдарға дейін жалғасып, 1973 жылы үкімет тапсырысымен аймақта әскери операцияға ұласты. 1973 жылы президент Бхутто мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен Белуджистан және Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясының (NWFP) провинциялық үкіметтерін таратып, сол аймақтарда әскери үкімшілік енгізді, бұл қарулы көтеріліске әкеп соқты. Мир Хазар Хан Рамхани Белуджистан халықтық азаттық фронтын (BPLF) құрды, ол көптеген Марри және Менгел тайпаларын орталық үкіметке қарсы партизандық соғысқа жетектеді. Кейбір авторлардың мәліметінше, пакистандық әскер балуч сепаратистерімен болған қақтығыста 300-ден 400-ге дейін сарбазын жоғалтты, ал 7300-ден 9000-ға дейін балуч содырлары мен бейбіт тұрғындары қаза тапты. Иранның көмегімен пәкістандық күштер сепаратистерге ауыр шығын келтірді. Төрт провинциялық құрылымға қайта оралу және Сардари жүйесі жойылғаннан кейін көтеріліс күшіне енді.

Бесінші қақтығыс 2004 жылдан бастап

2004 жылы Гвадар портына жасалған шабуыл салдарынан үш қытай инженері қаза тауып, төртеуі жараланды. Бұл оқиға Қытайды қақтығысқа тартты. 2005 жылы белуж саяси көшбасшылары Наваб Акбар Хан Бугти мен Мир Балах Марри Пәкістан үкіметіне 15 тармақты күн тәртібін ұсынды. Олардың талаптарында провинцияның ресурстарын бақылауды күшейту және әскери базалар салуға мораторий енгізу көзделген. 2005 жылдың 15 желтоқсанында Шекара корпусының бас инспекторы генерал-майор Шужаат Замир Дар мен оның орынбасары бригадир Салим Наваз (қазіргі IGFC) Белуджистан провинциясында тікұшақтарына оқ атылғаннан кейін жараланды. Кейін провинциялық ішкі істер хатшысы Кохлуға барғаннан кейін «екеуі де аяғынан жарақат алды, бірақ жағдайлары тұрақты» деді. 2006 жылдың тамызында 79 жастағы Наваб Акбар Хан Бугти Пәкістан армиясымен болған шайқаста қаза тапты. Осы шайқаста кем дегенде 60 пәкістандық сарбаз және 7 офицер де қаза болды. Пәкістан үкіметі оны бірқатар қатерлі бомбалық шабуылдарға және президент Первез Мушаррафқа жасалған зымырандық шабуылға жауапкер деп айыптады. 2006 жылғы Wikileaks жариялаған Исламабадтағы АҚШ елшілігінің құпия хатында «Бұқты тайпасынан басқа, аймақтағы қазіргі көтеріліске қолдау көрсетушілердің көп емес сияқты» делінген. 2009 жылдың сәуір айында Балуж Ұлттық қозғалысының президенті Ғұлам Мохаммед Балуж және тағы екі ұлтшыл көшбасшы (Лала Мунир мен Шер Мохаммед) шағын заң кеңсесінен ұсталды. Олардың «қолдарына кісен салып, көздерін байлап, күтіп тұрған пикапқа тиеп, адвокаттары мен көрші дүкен иелерінің алдында барлау күштері пайдаланатын көлікке отырғызған» деп хабарланды. Қарулы адамдар парсы тілінде сөйлеген (Ауғанстан мен Иранның мемлекеттік тілі). Бес күннен кейін, 8 сәуірде олардың оқтан тесілген денелері сауда орталығынан табылды. БҚА (Балуж Азаттық Армиясы) бұл кісі өлтіруге пәкістандық күштер кінәлі деп мәлімдеді. Алайда, халықаралық сарапшылар пәкістандық күштердің мәйіттерді оңай табуға және «Белуджистанды отқа тоғытуға» мүмкіндік беру үшін немқұрайлылық танытқанына таңырқады (Herald). Мәйіттердің табылуы Белуджистанның қалалары мен аудандарында толқуларға, апталар бойы наразылықтарға, демонстрацияларға және азаматтық қарсылыққа әкелді. Сепаратистік топтарға қосылу себептері әртүрлі: кейбіреулері билік пен қызығушылықтың тартымдылығына, ғасырлар бойы қалыптасқан тайпалық кодекстерді құрметтеуге, өңірлерінің ерекше этностығын мойындатуға немесе қатал коммунизмге сенуге байланысты. Кейбіреулері тіпті тайпа басшыларының бұйрығымен сепаратистік топқа қосылады. 2009 жылдың 12 тамызында Калат ханы Мир Сүлеймен Дауд өзін Белуджистанның билеушісі деп жариялады және Тәуелсіз Белуджистан Кеңесін құрды. Кеңес өзінің құрамына Систан және Белуджистан провинцияларын, сондай-ақ Пәкістан Белуджистанын қосады, бірақ Ауғанстан Белуджистан аймақтарын қамтымайды. Кеңес «Навабзада Брамдаг Бугти сияқты барлық сепаратистік көшбасшылардың» адалдығын талап етті. Сүлеймен Дауд Ұлыбританияның «Белуджистанның заңсыз оккупациясы мәселесін халықаралық деңгейде көтеруге моральдық жауапкершілігі бар» деді. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар белуж сепаратистік топтарын ауыр адам құқықтарын бұзуда айыптады. Балуж Азаттық Армиясы сияқты сепаратистік топтар провинциядағы мектептерге, мұғалімдерге және студенттерге шабуыл жасады. Белуж сепаратистері өз топтарының белуж әйелдеріне қарсы қылмыстар мен зорлық-зомбылыққа қатысқанын да айыптайды. Белуж сепаратистерінің бірі, бастапқыда халықтың құқықтары үшін болған идеалистік саяси күрес қазірде жергілікті тұрғындарды тонау, ұрлау және тіпті зорлаумен айналысатын топтарға айналғанын мәлімдеді. 2012 жылы Gallup жүргізген сауалнама көрсеткендей, белужтардың көпшілігі (67%) Пәкістаннан тәуелсіздікті қолдамайды. Тәуелсіздікті қолдаған белужтардың үлесі 33 пайызды құрады. Алайда, Белуджистан халқының 67 пайызы провинцияның автономиясын қолдады.