Кіріспе

Джайнизм дінінде құдайлық – әрбір жанның ішкі қасиеті саналады. Алайда, бұл қасиет жанның кармалық материямен байланысы салдарынан жасырынып қалады. Джайнизмде шексіз бақыт, шексіз білім (кевала жнана), шексіз күш және шексіз сезімге ие болған барлық жандар Құдай деп есептеледі. Джайнизм осы ғаламның пайда болуына, жаратылуына немесе сақталуына жауапты жаратушы құдай туралы идеяны жоққа шығарады. Оның орнына, өздерінің ізгіліктері мен істері үшін жұмаққа жеткен жандар (осы жағдайда, девилер немесе девалар) реинкарнацияға ұшырап, рухани ояну циклын жалғастырғанға дейін белгілі бір мерзімге ғаламға әсер етеді. Джайнизм доктринасы бойынша, ғалам мен оның құрамдас бөліктері (атап айтқанда, жан, материя, кеңістік, уақыт және қозғалыс принциптері) әрқашан болған. Барлық құрамдас бөліктер мен іс-әрекеттер әмбебап табиғи заңдармен және "таза жан" (материалдық емес бірлік, ол ғалам сияқты материалдық нысандарды жарата алмайды немесе оларға әсер ете алмайды) басқарылады.

Құдайға ұнамдылық

Джайнизмде құдайлық – шексіз бақыт, шексіз күш, Кевала Джн̃а́на (таза шексіз білім), шексіз қабылдау және (саналатын) шексіз басқа да қасиеттердің кемелді көрінісі болып табылатын әрбір жанның (немесе әрбір тірі организмнің) ішкі қасиеті. Осыдан кейін екі мүмкін көзқарас бар. Бірі – жанды жанның өзінің тұрғысынан қарастыру. Бұл жанның қасиеттерін, оның нақты құрылымын, құрамын және табиғатын, одан туындайтын түрлі жағдайлардың сипатын және олардың бастапқы себептерін түсіндіруді қамтиды, бұл Самаяса́ра, Ниямаса́ра және Правачанаса́ра сияқты терең және құпия мәтіндерде көрсетілген. Екінші көзқарас – жаннан және оның жанмен байланысынан бөлек нәрселерді қарастыру. Бұл тұрғысынан, жанның қасиеттері жанның кармасының әсерінен басылады. Карма – джайнизмдегі табиғаттың негізгі бөлшектері. Дұрыс сенім, дұрыс білім және дұрыс мінез-құлық арқылы осы жағдайға жеткен адам құдай деп аталады. Осы жанның кемелдігі Кевалин деп аталады. Сөйтіп, құдай – азат болған жанға айналады – қайғы-қасіреттен, қайта туудан, дүниеден, кармадан және, ақырында, денеден де азат болады. Бұл нирва́на немесе мокша деп аталады. Джайнизм ағарту үшін кез келген жоғарғы күшке тәуелділікті үйретпейді. Тиртханка́ра – ағарту жолын көрсететін нұсқаушы және ұстаз, бірақ ағартуға ұмтылу – әркімнің жеке күресі. Моральдық сыйлықтар мен жазалар – құдайлық күштің нәтижесі емес, ғаламдағы ішкі моральдық тәртіптің нәтижесі; адам өз іс-әрекеттерінің жемісін карманың әрекеттері арқылы жинайтын өзін-өзі реттеу механизмі. Джайнистер ағартуға және барлық кармикалық байланыстардан азат болуға жету үшін этикалық принциптерді ғана емес, сонымен қатар сөз (айту) және іс-әрекетте де сақтау керек деп санайды. Өмір бойы өзіңнің жетілуіне бағытталған мұндай практика Махавра́та ("Ұлы серттерді") сақтау деп есептеледі. Сондықтан құдайларды Ариха́нта деп аталатын денелі құдайлар мен Сиддха́ деп аталатын денесіз, нысансыз құдайлар деп жіктеуге болады. Джайнизмде Девилер мен Девалар – бұрынғы өмірлерінде жасаған жақсылықтарының арқасында көкте тұратын жандар деп есептеледі. Бұл жандар белгілі бір мерзімге көкте болады, тіпті олар мокшаға жету үшін адам ретінде қайта тууы керек. Осылайша, джайнизмде шексіз құдайлар бар, барлығы тең, азат болған және барлық қасиеттердің көрінісінде шексіз. Джайнизмде жан мен карма – екі бөлек субстанция, біріншісі тірі, екіншісі – тірі емес. Аң-сезімге жету және осы күйде өмір сүруші, сондай-ақ осы күйге жеткендер құдай деп аталады. Сондықтан, барлық білімді (Кевала Джн̃а́на) ұстаған (Ариха́нт) жандар құдайлар ретінде құрметтеледі. Олардың барлығындағы құдайлық сапасы бірдей. Джайнизм кейде транстеистік дін ретінде қарастырылады, бірақ "Құдайды" қалай анықтауға байланысты, ол атеистік немесе политеистік болуы мүмкін.

Арыхант

Ішкі құштарлықтарын жеңіп, шексіз дұрыс білімге (Кевала Жнана) ие болған адам джайнизмде арихант деп құрметтеледі. Олар Джина (жеңімпаздар) немесе Кевалин (барлықты білушілер) деп те аталады. Арихант – барлық құштарлықтарды жойған, толығымен тізгінсіз, ешқандай тілексіз жан, сондықтан ол төрт қатия кармасын жойып, Кевала Жнана, яғни барлық білімге қол жеткізе алады. Мұндай жанның әлі де денесі бар және төрт ағатия кармасы сақталады. Ариханттар адам өмірінің соңында қалған ағатия кармаларын жойып, Сиддхалыққа жетеді. Кевалиннің немесе ариханттың екі түрі бар:
Саманья Кевалин – тек өз құтқарылуымен айналысатын қарапайым жеңімпаздар. Тиртханкара Кевалин – құтқарылудың дұрыс жолын көрсететін жиырма төрт адамзат рухани басшысы (оқытушы құдайлар).

Тиртаңқара

Тиртаңқара сөзі теңізден өтуге арналған жолды білдіретін тиртаның негізін қалаушыны білдіреді. Тиртаңкаралар шексіз туылу мен өлім теңізінен өтуге болатын "жолды" көрсетеді. Джайнизм философиясы уақыт дөңгелегін екі бөлікке бөледі: Утсарпини, яғни өрлеу циклы және Авасарпини, яғни төмендеу циклы. Әр ғаламдық уақыт циклының жартысына дәл 24 Тиртаңқара келеді деп айтылады. Ришабханатха – алғашқы Тиртаңқара, ал Махавира – Авасарпини циклының соңғы Тиртаңқарасы. Тиртаңкаралар сангха деп аталатын Шраман, Шрамани, Шравака және Шравиканың төрттік ретін жаңартады. Тиртаңқараларды джайнизм философиясын үйрететін ұстаздар деп атауға болады. Дегенмен, джайнизм мен индуизмнің құдайыға табыну жолдарындағы сыртқы ұқсастықтарға қарамастан, Тиртаңқараларды индуизм пантеонындағы құдайлармен салыстыру қате болар еді. Тиртаңкаралар бостандыққа қол жеткізгендіктен, олар әлеммен кез келген қарым-қатынастан тыс. Олар жаратылыс процесіне қатыспайды және дұғаларға жауап беруге қабілетті де емес. Тиртамкара нама карма – бұл ерекше карма түрі, оның байланысы жанды Тиртаңқараның жоғары мәртебесіне көтереді.