Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аргументация теориясы
Argumentation theory
Франс Х. ван Эмерен мен Роб Гротендорст Амстердам университетінде жасаған прагма-диалектика немесе прагма-диалектикалық теориясы – нақты тәжірибеде аргументацияны талдау және бағалау үшін қолданылатын аргументация теориясы. Қатаң логикалық тәсілдерге (аргументті нәтиже ретінде зерттеуге бағытталған) немесе таза коммуникациялық тәсілдерге (аргументті процесс ретінде баса назар аударатын) қарағанда, прагма-диалектика аргументацияны дискурстық әрекет ретінде толығымен зерттеу үшін дамытылды. Осылайша, прагма-диалектикалық теория аргументацияны табиғи тілдегі әрекеттердің бір бөлігі ретінде жүзеге асатын және нақты коммуникативтік мақсаттары бар күрделі тілдік әрекет ретінде қарастырады. Прагма-диалектика сындық талқылаудың анықталған кезеңдерімен, сындық талқылау ережелерімен және талдау амалдарымен идеалды үлгісін ұсынады. Бұл тәсілдер түрлі салаларда қолданылған.
Pragma dialectics, or pragma dialectical theory, developed by Frans H. van Eemeren and Rob Grootendorst at the University of Amsterdam, is an argumentation theory that is used to analyze and evaluate argumentation in actual practice. Unlike strictly logical approaches (which focus on the study of argument as product), or purely communication approaches (which emphasize argument as a process), pragma dialectics was developed to study the entirety of an argumentation as a discourse activity. Thus, the pragma dialectical theory views argumentation as a complex speech act that occurs as part of natural language activities and has specific communicative goals. Pragma dialectics posits an ideal model of a critical discussion with defined discussion stages, rules for critical discussion, and analytical operations. These have been applied to various fields of practice.
Теориялық негіздеме
Прагма диалектикасында аргументация коммуникативтік және интерактивті дискурстық құбылыс ретінде қарастырылады, оны нормативтік де, сипаттамалық та тұрғыдан зерттеу қажет. Диалектикалық өлшем сыншыл рационализм мен формальды диалектиканың нормативтік көзқарастарынан, ал прагматикалық өлшем сөйлеу актісі теориясының, Грайс тіл философиясының және дискурс талдауының сипаттамалық көзқарастарынан туындайды. Аргументацияны зерттеуде прагматикалық және диалектикалық өлшемдерді жүйелі түрде біріктіруге мүмкіндік беру үшін прагма-диалектикалық теория төрт метатеориялық принципті бастапқы тұсы ретінде пайдаланады: функционалдау, әлеуметтендіру, сыртқыландыру және диалектификация. Функционалдау дискурсты мақсатқа бағытталған әрекет ретінде қарастыру арқылы жүзеге асырылады. Әлеуметтендіру сөйлеу актісінің көзқарасын өзара әрекеттесу деңгейіне дейін кеңейту арқылы жүзеге асырылады. Сыртқыландыру сөйлеу актілері арқылы туындаған мәндік және өзара әрекеттесу міндеттемелерін анықтау арқылы жүзеге асырылады. Ал диалектификация сөйлеу актілерін алмасуды сындық талқылаудың идеалды моделіне бейімдеу арқылы жүзеге асырылады.
In pragma dialectics, argumentation is viewed as a communicative and interactional discourse phenomenon that is to be studied from a normative as well as a descriptive perspective. The dialectical dimension is inspired by normative insights from critical rationalism and formal dialectics, the pragmatic dimension by descriptive insights from speech act theory, Gricean language philosophy and discourse analysis. To allow for the systematic integration of the pragmatic and dialectical dimensions in the study of argumentation, the pragma dialectical theory uses four meta theoretical principles as its point of departure: functionalization, socialization, externalization and dialectification. Functionalization is achieved by treating discourse as a purposive act. Socialization is achieved by extending the speech act perspective to the level of interaction. Externalization is achieved by capturing the propositional and interactional commitments created by the speech acts performed. And dialectification is achieved by regimenting the exchange of speech acts to an ideal model of a critical discussion.
Санаткерлік пікір алмасудың идеалдық моделі
Жоғарыда сипатталған метатеориялық принциптерге негізделген прагма-диалектикалық теория аргументацияны идеал жағдайда сындық талқылаудың бір бөлігі деп қарастырады. Сындық талқылаудың идеалдық моделі аргументативті дискурсты пікірлердің қарама-қайшылығын ақылға қонымды жолмен шешуге бағытталған талқылау ретінде қарастырады. Идеалдық модель эвристикалық құрал ретінде де, сындық құрал ретінде де қолданылуы мүмкін: ол сөйлеу актілерінің коммуникативтік функцияларын анықтауда аргументацияны талдаушыға көмектесетін құрал және аргументтерді бағалау стандартын ұсынады.
Based on the meta theoretical principles described above, the pragma dialectical theory regards argumentation as ideally being part of a critical discussion. The ideal model of a critical discussion treats argumentative discourse as a discussion in which argumentation is directed at the reasonable resolution of a difference of opinion. The ideal model can serve as a heuristic as well as a critical tool: it respectively constitutes an instrument for the argumentation analyst when deciding about the communicative functions of speech acts and provides a standard for argument evaluation.
Талқылау кезеңдері
Осы сын тұрғысынан талқылаудың идеалды үлгісінде, пікір қақтығысын шешу үшін талқылауға қатысушылардың өтуі тиіс төрт кезең қарастырылады: қақтығыс кезеңі, бастау кезеңі, аргументация кезеңі және қорытынды кезеңі. Қақтығыс кезеңінде әңгімелесушілер пікірлердің өзгешелігін анықтайды. Бастау кезеңінде олар осы өзгешелікті шешуге келіседі. Әңгімелесушілер өздерінің бастапқы ұстанымдарын белгілейді: талқылау ережелері бойынша келісімге келеді және аргументацияларында қолдана алатын тезистерді анықтайды. Аргументация кезеңінде жақтаушы өзінің ұстанымын қорғайды, қарсыласының қарсылығына немесе күмәніне қарсы аргументтер келтіреді. Қорытынды кезеңінде талқылауға қатысушылар бастапқы пікірлердің өзгешелігі қаншалықты шешілгенін және кімнің пайдасына шешілгенін бағалайды. Бұл модель сонымен қатар шешілу процесінің әртүрлі кезеңдерінде құрылымдық рөл атқаратын тілдік әрекеттердің сипаты мен таралуын анықтайды.
In this ideal model of a critical discussion, four discussion stages are distinguished that the discussion parties have to go through to resolve their difference of opinion: the confrontation stage, opening stage, argumentation stage and concluding stage. In the confrontation stage, the interlocutors establish that they have a difference of opinion. In the opening stage, they decide to resolve this difference of opinion. The interlocutors determine their points of departure: they agree upon the rules of the discussion and establish which propositions they can use in their argumentation. In the argumentation stage, the protagonist defends his/her standpoint by putting forward arguments to counter the antagonist's objections or doubt. In the concluding stage, the discussion parties evaluate to what extent their initial difference of opinion has been resolved and in whose favor. The model also defines the nature and distribution of the speech acts that play a constructive part in the various stages of the resolution process.
Стратегиялық маневрлеу
Аргументацияның прагма-диалектикалық теориясы риторикадан алынған түсініктерді аргументативтік талқылауды талдауға енгізді. Пікір қақтығысындағы тараптар диалектикалық және риторикалық мақсаттарын бірдей іске асыру үшін "стратегиялық маневр" жасайды. Яғни, аргументативтік талқылауға қатысушылар, аргументативтік дискурстың сындық стандарттарын сақтай отырып, өз ұстанымдарын қабылдатуға тырысады. Әрбір сындық талқылау кезеңінде диалектикалық мақсатқа сай риторикалық мақсат болады, ал әңгімелесушілер тиімділік пен негізділікті теңестіру үшін үш талдаулық аспектіні пайдалана алады: аталған кезеңде қолжетімді тақырыптық мүмкіндіктерден уақтылы таңдау жасау, аудиторияға тиімді әсер ету және презентациялық құралдарды сараптап қолдану. Бұл үш аспект риторикалық зерттеудің негізгі салаларымен – тақырыптар, аудиторияға бейімделу және презентациялық тәсілдермен – сәйкес келеді, сондықтан риторикадан алынған білімдер стратегиялық маневрдің түрлі жолдарында риторикалық және диалектикалық факторлардың ролін түсіндіруге көмектеседі.
The pragma dialectical theory of argumentation has incorporated insights from rhetoric into the analysis of argumentative discussion. Parties involved in a difference of opinion "maneuver strategically" to simultaneously realize their dialectical and their rhetorical aims. In other words, the parties in an argumentative discussion attempt to be persuasive (have their standpoint accepted) while observing the critical standards for argumentative discourse. In each of the critical discussion stages there is a rhetorical goal that corresponds with the dialectical goal and interlocutors can make use of three analytical aspects to balance effectiveness and reasonableness: making an opportune selection from the topical potential available at the stage concerned, approaching the audience effectively, and carefully exploiting presentational means. These three aspects correspond with some focal points of rhetorical study – topics, audience adaptation and presentational devices – so that insights acquired in rhetoric are brought to bear in explaining how rhetorical and dialectical considerations play a part in the various ways of strategic maneuvering.
Басты функциясы
Талдаулық шолудан бастап, аргументативтік дискурстың сапасын бағалауға болады. Аргументативтік дискурста келтірілген аргументтерді бағалау кезінде талдаушы (1) дискурстың логикалық және прагматикалық қайшылықтардан бос екенін тексеруі, (2) ұсынылған тезистердің қабылдауға лайықты екенін анықтауы, (3) аргументацияның логикалық тұрғыдан дұрыс екендігін бағалауы, (4) аргументация схемаларының тиісті қолданылғанын тексеруі және (5) басқа да жаңылыстарды анықтауы керек.
Starting from the analytical overview, the evaluation of the quality of the argumentative discourse can be performed. In evaluating the arguments that are put forward in the argumentative discourse, the analyst should (1) check whether the discourse is free from logical and pragmatic inconsistencies, (2) determine whether the propositions put forward are acceptable, (3) evaluate whether the argumentation (can be made) logically valid, (4) check whether the argumentation schemes are appropriately applied, and (5) check for other fallacies.
Эвристикалық функция
Талдаулық шолу тұжырымдамасы пікір қалыптастыруда да қолданылуы мүмкін. Талдаулық шолу аргументативтік талқылауды бағалауға қажетті барлық ақпаратты жинақтап бергендіктен, аргументацияның сынға төтеп бере алатындығын тексеруге пайдалы. Егер әлсіз тұстар анықталса, аргументацияны түзетуге немесе толықтыруға болады, осылайша ол жазбаша немесе ауызша пікір жасау үшін тиімді нұсқаулыққа айналады.
The concept of the analytical overview can also be used in argument production. Since the analytical overview brings together concisely all the information necessary for evaluating an argumentative discussion, it can be used to check whether the argumentation can stand up to criticism. If weaknesses are found, the argumentation can be adjusted or expanded thus it makes a useful guide for the creation of written or oral argumentation.
Прагма-диалектикалық теорияны қолдану
Прагмалық диалектикалық теория әртүрлі аргументативтік дискурстарды түсіну үшін қолданылған. Мысалы, ол құқықтық аргументацияны, делдалдық келісімдерді, келіссөздерді, (парламенттік) пікірталасты, жеке қарым-қатынастағы аргументацияны, саяси аргументацияны, денсаулық сақтау саласындағы коммуникацияны және визуальды аргументацияны талдау мен бағалауда пайдаланылды.
The pragma dialectical theory has been applied to understand several different types of argumentative discourse. For example, it has been used to analyze and evaluate legal argumentation, mediation, negotiation, (parliamentary) debate, interpersonal argumentation, political argumentation, health communication and visual argumentation.