Кіріспе

АҚШ армиясының генералы (1840–1918)

Генерал Джейкоб Хёрд Смит (29 қаңтар 1840 – 1 наурыз 1918) – Филиппин-Америка соғысы кезінде Балангига қырғынына жауап ретінде Самар аралында ешқандай ажыратымсыз жазалауға бұйрық бергені үшін танымал АҚШ армиясының офицері. Самардағы операцияларын жүргізуі үшін әскери сотқа тартылып, американдық сарбаздардың 2000 мен 2500 аралығында бейбіт тұрғындарды өлтіргені есептеледі. Кейбір филиппин тарихшылары бұл санды 5000-ға дейін жетеді дейді. Кейбір дереккөздерде қаза болғандардың саны 50 мыңға дейін жетеді деп айтылады, бірақ қазір бұл баспа қателіктері мен құжаттарды дұрыс оқымау салдарынан туындаған қателіктер деп саналады. Қырғын кезінде американдық сарбаздар әскери жастағы ер адамдарды өлтірді, бірақ көптеген әйелдер мен балаларды қарастырмады. Кейде олар Смиттен келген бұйрықтарды тікелей елемей, ер адамдарды тұтқынға алды. Бұл Смиттың қолбасшысы Литтлтон Уоллер бұйрықты ішінара кері қайтарып, әскерге ұстамдылық танытуды бұйырғандықтан болды.

Азамат соғысы және соғыстан кейінгі кезең

Смит Азамат соғысы басталғанда Одақ армиясына қатарына жазылды, бірақ 1862 жылы Шило шайқасында жарақат алды; кейіннен 1867 жылы жасаған ерліктері үшін майор шеніне өкіметтік түрде көтерілді. Ол сол жазда қайта қызметке түсуге тырысты, бірақ жарасы толыққанды жазылған жоқ, сондықтан ол Мүгедектер корпусына мүше болып кірді және Азамат соғысының соңғы үш жылын Луисвиллде офицер/жалдаушы болып өткізді. Оның қызметтік жазбасында АҚШ-тың афроамерикандық әскерін жұмылдырудағы табысы туралы жазылған. Луисвиллде жұмыс істеген кезде ол алғашқы әйелі Эмма Л. Хавертимен 1864 жылдың 10 қарашасында танысып, үйленді; олар 1880 жылдың 1 қазанында ажырасты. Соғыстан кейін ол АҚШ-тың адал легионының әскери орденінің қадірлі мүшесі атанды.

Соғыс кезіндегі теріс қылық

1869 жылы Смиттің қайын атасы Дэниел Хаверти банкроттыққа байланысты алаяқтық қылмысы үшін сотқа тартылды. Кредиторлар Хаверти отбасының мүлкін тексерді, өйткені Хаверти байлығының көп бөлігін жасыру үшін басқаларға бергеніне сенді. Бұл тергеулер соғыс кезінде Джейкоб Смит мүлкінің күрт өскенін көрсетті: 1862 жылы 4000 доллар болса, 1865 жылы 40 000 долларға жеткен. Смит шақырылып, өзінің кенеттен байығанын түсіндіруі тиіс болды. Смит қайын атасының атынан жасалған алаяқтық туралы ештеңе білмейтінін мәлімдеді және ақшаның сыйлық брокерлік схемасының нәтижесі екенін түсіндірді. Соғыс кезінде шығыс жағалау штаттары сарбаздарға 700 долларға дейін тіркелу бонустары (сол кезде "сыйлықтар" деп аталған) ұсынды. Смит шығыстағы рекруттер тобымен бірге Орта Батыстан келген адамдарды пайдаланып, шығыс әскерінің квотасын толтыруды жоспарлады, рекруттерге аймақтық сыйлық ретінде 300 доллар төлеп, қалғанын өзіне қалтаға салды. Смит бастапқыда жоспардың заңды екеніне сенгенін айтты. Бірақ жоспар іске аспай тұрып, Смит шығыс рекруттерлері сыйлықтар үшін сақтаған 92 000 долларды алып, оны виски, алтын және алмастармен айналысатын қосалқы бизнеске инвестициялады. Шығыс рекруттерлері Смит бере алмайтын төлемді талап еткенде, Смит олардың заңмен айналысудан бас тартқанын байқады. Осыдан ол жоспардың заңсыз болғанына көз жеткізді. Ақырында Смиттың инвестициялары үлкен пайда әкелді, және Смит барлық кредиторларына толық төлегенін мәлімдеді, тек бірнешеуі ғана қайтыс болған немесе қаладан кеткен. Хаверти банкроттығы кезінде Смит әскерде уақытша судья-адвокат болып тағайындалды, оны тұрақты лауазымға айналдыруға тырысты. Банкроттық іс бойынша тараптардың бірі АҚШ армиясының Бас прокуроры Джозеф Холтқа Смиттың сыйлық беру схемасы туралы хабарлады. Смит Холтқа жауап ретінде хат жазды. Смит хатында бұл схеманы жақсы жарықтан көрсетуге тырысты. Ол өзін патриот ретінде көрсетіп, жеті рет шайқасқа қатысқанын және Шило шайқасында жараланғанын айтты. Ол өзін "1863 жылы Кентуккиде афроамерикандықтарды әскерге шақыруды бастаған бірінші офицер болғандықтан, Луисвиллдегі көтерілісшілер мен консерваторлардың барлық жеккөрушілігін өз мойнына алған адам" деп сипаттады. Смит Кентуккидегі түрмелерді, түрмелерді және жұмыс үйлерін осы адамдарды табу үшін аралап шыққанын және оның жалғыз мақсаты – Құдайға және еліне адал қызмет ету екенін айтты. Смит болжам жасағанын мойындады, бірақ оны басқалар соғыс кезінде Луисвиллде одан үш есе көп ақша тапқанын және ол ешкімді алдамағанын түсіндірді. Холт Смиттың кешірімін қабылдамады және құжатты Соғыс министріне жіберді, бұл мәселені Смитты тұрақты лауазымға бекітуге өкілетті АҚШ Сенатының Әскери істер комитетіне беруді ұсынды. Смит өзін адал адам ретінде көрсетіп, хатшыға кешірім сұрап хат жазды. Ол жоспарды егжей-тегжейлі түсіндіріп, оның жалғыз кінәсі – басқалардың ақшасын өз пайдасына пайдаланғанын айтты. Ол барлық кредиторларына төлегенін және ешқандай сарбаз сыйлықтарынан айырылмағанын мәлімдеді. Бірақ Смит өзінің оқиғасына куә болғандардың бәрі қайтыс болғанын немесе елден кеткенін, сондай-ақ ол сол кезеңдегі банк шоттарының барлық жазбаларын жойғанын немесе жоғалтып алғанын айтты. Министр Смиттың түсіндірмесін жеткіліксіз деп тапты. Президент Смиттың судья-адвокат лауазымына уақытша тағайындалуын күштен шығарды. Бас прокурордың оқиғаны қорытындылауында Холт Смиттың куәлігі әскери аудиторларды алдауға және адастыруға рұқсат бергенін көрсеткені үшін оны қатты сынады. Холт қорытындылай келе, "[өзінің қарама-қайшы мәлімдемелері мен өкінішті түсіндірмесі оны ұятқа қалдырды" деді.

Филиппин-американ соғысы

Смит Филиппин-Америка соғысы барысында Филиппинге жіберілді.

Смит өзінің тактикасын БАҚ-қа айтып берді

1899 жылдың желтоқсан айында Джейкоб Х. Смит (қазір полковник) Филиппиндегі журналистерге жергілікті тұрғындардың "индейлермен күресуден де нашар" екенін мақтанышпен айтты. Ол американдық шекарада американдықтармен күрескенде үйренген, Смит "жабайылар" деп сипаттаған, тиісті тактиканы генерал Элвелл С. Отистен бұйрық күтпей-ақ қолданғандығын жеткізді. Бұл сұхбаттан кейін "12-ші полк полковнигі Смит қолға түскен барлық көтерілісшілерді атуға бұйрық берді" деген тақырып жарияланды, ал "Нью-Йорк Таймс" газеті Смиттің тактикасын "бұрыннан қажет болған" деп мақұлдады.

Бригад генералдық дәрежесіне көтерілу

1880-ші жылдардың соңынан бастап АҚШ армиясы әрбір бригадир-генерал лауазымын біліктілігіне емес, тек қана қызмет мерзіміне қарай тағайындау жүйесін қабылдады. Бұл жүйе көбінесе егде жастағы полковниктерге жаңа шенмен бірнеше ай, апта немесе күн активті қызмет етуге мүмкіндік берді, одан кейін жоғары жалақымен бірден зейнеткерлікке шықты. Джейкоб Смит сәл жасырақ болды және оның генералға көтерілуі әдеттегіден ертерек болды; ол заң бойынша міндетті зейнеткерлікке дейін үш жылға дейін қызмет ете алатын. Филиппиннің азаматтық губернаторы Уильям Говард Тафт 1 маусымда Смитті бригадир-генерал шеніне көтеруге шешім қабылдады, оның испан-американ соғысындағы қызметін ескеріп, оның жаңа шен алғаннан кейін зейнеткерлікке шығады деп ойлады. Смит шенді жоғарылатты, бірақ ол зейнеткерлікке шығудан бас тартты.

Смит Лусон аралында дүрлікті туғызды

Испанияға қарсы филиппин революциясының басты себебі католик шіркеуінің испан доминикан монахтарына деген наразылық болды деп есептелді, және көптеген монахтар филиппин халқы тарапынан өлтірілді. Американың сыртқы саясаты діни мәселелерде қатаң бейтараптық сақтауға бағытталған еді. 1900 жылдың қыркүйегінде Смит Лусон аймағындағы Пангасинан, Тарлак және Замбалес провинцияларының әскери губернаторы қызметін атқарып тұрғанда, Дагупан ауылындағы діни дауға араласты. Смит монахтармен жақын қарым-қатынаста болған дін қызметкерін қолдады. Бұл Лусонның орталық бөлігінде наразылық тудырып, халықтың көтерілісіне әкеп соқты.

Самар жорығы

1901 жылғы 28 қыркүйекте Самар аралының оңтүстік жағалауындағы үшінші ірі қала – Балангига қаласында орналасқан 9-шы АҚШ жаяу әскер полкінің C ротасының елу бір американдық сарбазы күтпеген партизандық шабуылда қаза тапты. Олар Балангигаға портын жабып, ішкі аймақтағы филиппин күштеріне жабдықтау жеткізілмеуіне кедергі келтіру үшін жіберілді, сол кезде бұл күштер генерал Висенте Лукбанның басқаруында болды. Лукбан 1898 жылғы желтоқсанда Эмилио Агиналдо басқаратын Бірінші Филиппин Республикасының атынан аралды басқаруға жіберілген еді. Бұл шабуыл АҚШ жұртшылығында үлкен резонанс тудырды, газеттер оны Джордж Армстронг Кастердің 1876 жылғы Кіші Бигхорн шайқасындағы соңғы тұруымен теңестіріп, «қанды қырғын» деп атады. Филиппиннің әскери губернаторы, генерал-майор Аднa Р. Чаффи, президент Теодор Рузвельттен Самарды бағындыру жөнінде бұйрық алды. Осы мақсатта Чаффи Смитті Самарға міндетті орындау үшін тағайындады. [[Файл:Жейкоб Смиттің Балангигаға жасаған жазалық шарасы туралы редакциялық карикатура. Смиттің «Он жастан асқандарды өлтіру» бұйрығы 1902 жылғы 5 мамырдағы «Нью-Йорк Журнал» газетінің карикатурасында көрсетілген. «Ескі Ту» американдық қалқанды жауып, оның үстінде аққабақ бүркітінің орнына қарға басты бүркіт бейнеленген. Төмендегі жазуда: «Олар Филиппинді басып алғанға дейін он жыл бұрын дүниеге келгендері үшін қылмыскерлер». Смиттің осы науқанды жүргізуі нәтижесінде ол әскери сотқа берілді. Одан кейін аралды аралау науқаны басталды. Самарға азық-түлік пен сауда жеткізілімі тоқтатылды, бұл мақсаты революционерлерді аштықтан өлтіріп, мойынсұнуға мәжбүрлеу болды. Смиттің Самардағы стратегиясы тұрғындарды партизандарды қолдаудан тоқтатуға және қорқыныш пен аштықтан америкалықтарға бет бұруға мәжбүрлеу үшін кең ауқымды қиратуды қамтыды. Ол өз әскерлерін партизандық топтарды іздеу және филиппин генерал Висенте Лукбанды ұстау үшін аймақты аралауға қолданды, бірақ партизандар мен қала тұрғындары арасындағы байланысқа жол бермеу үшін ештеңе жасамады. Америкалық колонналар аралды кезіп, үйлерді қиратып, адамдар мен жұмыс малдарын атып өлтірді. Литтлтон Уоллер есебінде он бір күн ішінде оның әскерлері 255 үйді өртеп, 13 қарабуқаны атып, 39 адамды өлтіргенін мәлімдеді. АҚШ әскерлерінің салдарынан қаза тапқан филиппин азаматтарының нақты саны ешқашан белгілі болмайды, бірақ соғыстағы қазалар туралы энциклопедиялық кітапта бұл көрсеткіш 2000 деп көрсетілген, ал 1990 жылдары британдық жазушы жасаған терең зерттеуде бұл көрсеткіш шамамен 2500 деп бағаланған. Дэвид Фриц халықтың қартаюын есепке алатын әдістерді қолданды және жауынгерлік жастағы еркектердің 2000-нан астам қаза тапқанын, бірақ әйелдер мен балаларды кеңінен өлтіруді қолдамайтын деректерді ұсынды. Самар халқының өсу қарқыны босқындардың Самардан Лейтеге қашуына байланысты баяулады, бірақ соғыс кезінде Самар халқы 21 456 адамға өсті. Өмірдің үлкен шығындары расталмады. Бұл зұлматтар 1902 жылғы наурыз айында белгілі болған кезде АҚШ-тағы империализмге қарсы топтардың наразылығын тудырды. Армияның бас прокуроры Смиттің бағыныштыларының көпшілігінің ақыл-саулығы мен ұстамдылығы ғана Самарда толыққанды террорлық режимнің орнауына жол бермегенін атап өтті. Самардағы бұйрығының салдарынан Смит «Ауылдаған жабайы Смит» деп танылды. Смит соғыстағы зорлық-зомбылығы үшін емес, әуесқой анттарға және тілінің ысырапшылдығына байланысты «Аспанды шулатып тұрған Джейк» деген тағы бір лақап атқа ие болды. Келесі науқанға дейін Уоллер теңіз жаяу әскерінің капитаны Дэвид Диксон Портерді, осы науқанды жүргізуге жауапты офицерлердің бірін, бөліп алып сөйлесті. Уоллер Смиттің бұйрығын ішінара қайтарып алып, Портерге ұстамдылық танытуға бұйырды. «Портер, маған он жастан асқандардың бәрін өлтіру туралы нұсқау берілді. Бірақ біз әйелдер мен балаларға емес, тек қару ұстауға қабілетті ер адамдарға қарсы соғыс жүргіземіз. Басқа қандай бұйрық алсаң да, мұны есте ұста».

Уоллер әскери сотына

Смиттің бұйрығы жоғары тұрғандарға немесе бұқаралық ақпарат құралдарына ол берілген кезде белгілі болған жоқ. Бұл туралы 1902 жылдың 17 наурызында басталған майор Литтлтон Уоллердің әскери трибуналының барысында ғана мәлім болды. Майор Уоллер 11 филиппиндық жүкті тасымалдаушыны өлімге кесуге бұйрық бергені үшін сотталды. Уоллер өзінің қорғанысында Смиттің бұйрығын атаған жоқ, керісінше, АҚШ әскерлерінің 100-ші жалпы бұйрығының, сондай-ақ Либер кодексі деп белгілі ережелеріне сүйенді, ол АҚШ сарбаздарының соғыс кезінде қалай мінез-құлық танытуы керектігін анықтады. Бұл кодекс Женева конвенцияларының алғыкүші саналады, бірақ соғыс ережелеріне қатысты кейінгі келісімдерден өзгеше, ол жаудың соғыс ережелерін бұзғаны үшін жаза ретінде әскери тұтқындарды өлтіруге рұқсат берді және тыңшылар, диверсанттар мен партизандық күштерді дереу өлім жазасына кесуді талап етті. Уоллердің адвокаты қорғанысын аяқтады. Прокуратура Смитті куә ретінде шақыруға шешім қабылдады. Смит өзінің мансабын сақтап қалу үшін Уоллерді сатып беруге дайын еді. 1902 жылдың 7 сәуірінде Смит Уоллерге ешқандай арнайы ауызша бұйрық бермегенін жоққа шығара отырып, тағы да жалған куәлік берді. Жауап ретінде Уоллер Смиттің бұйрығын жариялады және Смиттен алған барлық жазбаша бұйрықтардың көшірмелерін, сондай-ақ Смит-Уоллер әңгімесінің Уоллер нұсқасын растаған үш офицерді ұсынды. Уоллер сотқа тұтқынға алуға тыйым салынғанын және 10 жастан асқан барлық филиппиндық ер адамдарды өлтіруге бұйрық берілгенін мәлімдеді. Филиппиннің әскери губернаторы, генерал Адна Чаффи, Смитті аралда қысқа мерзімге ұстап тұруға рұқсат беру туралы өтінішпен Соғыс министрлігіне телеграмма жіберді, себебі ол Смит журналистермен сөйлесу мүмкіндігіне ие болса, "өте ақылсыз" сөйлей алады және істегі фактілерге қайшы келетін нәрселерді айтуы мүмкін, "немесе денсаулығы дұрыс емес адам сияқты әрекет етеді" деп қорқады. Америкадағы кейінгі халықтың наразылығын басу үшін Соғыс министрі Элиху Рут Смитті зейнеткерлікке шығаруды ұсынды. Президент Рузвельт бұл ұсынысты қабылдады және Смитті әскерден зейнеткерлікке шығаруға бұйырды, қосымша жазасыз. Генерал Дж. Франклин Беллке қатысты тергеу жүргізілмеді.

Кейінгі өмірі

Смит Огайо штатының Портсмут қаласында зейнеткерлікке шықты, сонымен қатар әлемді аралап саяхаттады. 1917 жылдың 5 сәуірінде ол генерал-адъютант кеңсесіне хат жолдап, Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуға әскери қызметін ұсынды, бірақ жасының үлкендігіне және Филиппинде жасаған қиындықтарының салдарынан АҚШ әскерилерінің имиджіне және беделіне нұқсан келгендіктен бас тартты. Смит 1918 жылдың 1 наурызында Сан-Диегода қайтыс болды және Вашингтондағы Арлингтон ұлттық зиратына жерленді.