Кіріспе

Кюстендил () – Болгарияның қашықтағы батысында орналасқан қала, Кюстендил облысының орталығы, бұрынғы епископтық және қазіргі латын католик титулярлық орталығы. Қала Кюстендил аңғарының оңтүстік бөлігінде, Сербия және Солтүстік Македония шекараларына жақын орналасқан; Софиядан 90 км оңтүстік-батысқа, Скопьеден 130 км солтүстік-шығысқа және Салоникиден 243 км солтүстікке қарай жатыр. Халық саны 37 799 адам, олардың көп бөлігі болгарлар, ал аз бөлігі – рома халқы. Темір дәуірінде қала аумағында фракиялық елді мекен болған, кейін біздің заманымыздың 1 ғасырында римдік бекініс ретінде белгілі болды. Орта ғасырларда қала Византия империясы, Болгария және Сербия арасында бірнеше рет қолдан-қолға өткен, ал 1395 жылы Осман империясының құрамына қосылған. Ғасырлар бойы Осман билігінде болғаннан кейін, 1878 жылы қала тәуелсіз Болгария мемлекетінің бір бөлігіне айналды.

Аттар

Қазіргі атауы 14 ғасырдағы серб магнаты Константин Драгаш есімінен түркілендіріліп алынған. Латын тілінен келген "constans" сөзі "тұрақты" мағынасын білдіреді, сондай-ақ түрік тіліндегі "il" сөзі "аймақ, округ" немесе "булақ, емдеу орны" дегенді білдіреді. Бұл қала ежелгі заманда Пауталия (Παυταλία) деп, ал орта ғасырларда Велбазд (лат. Velebusdus, орта грек тілі: Belebousda) деп аталған.

Епоним

Антарктидадағы Грэм Жеріндегі Кюстендил жотасы қаланың құрметіне, ал Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Пауталия мұздығы Пауталияның (оның фракиялық алдыңғы қонысы) құрметіне аталған.

Тарихқа дейінгі кезең және Рим дәуірі

Қазіргі қала орнында б.з.д. V-IV ғасырларда фракиялық қоныс пайда болған, ол медицина құдайы Асклепийге арналған Асклепион ғибадатханасымен танымал болды. Пауталия (Παυταλία немесе Πανταλία) атауымен, ол Дентелетика аймағының қаласы болды. Путингер кестесінде Пауталия Кюстендилде орналасқан; ал қаланың Стримон өзенінің бастауындағы орны, Пауталияның автономды монеталарындағы өзен құдайының бейнесімен, сондай-ақ Στρύμων ("Стримон") деген жазумен керемет сәйкес келеді. Монеталардың басқа нұсқаларындағы ΕΝ. ΠΑΙΩ. ("En. Paio") жазулары, тұрғындарының өзін сол өзеннің жағасындағы пеондықтар сияқты санағанын көрсетеді. Пауталияның тағы бір монетасында оның жерінде өндірілетін алтын, күміс, шарап және бидай бейнеленген. Император Адрианның тұсында Пауталия және Сердика халқы өз қалаларының атына "Ульпия" деген қосымша атауды қосты, бұл императордан алған қандай да бір игілік нәтижесінде болған болуы мүмкін. Византиялық Стефан Паеталия (Παιταλία) деп аталатын аймақты айтады, оны Фракияға жатқызады, бірақ бұл қате оқылым болуы мүмкін. Біздің заманымыздың I ғасырында, ол әкімшілік тұрғыдан Македонияның құрамына кірді. Кейін қала Дакия-Медитания провинциясының бір бөлігі болды және провинциядағы үшінші ірі қала еді. II-IV ғасырлардағы римдік Пауталия бекінісінің ауданы 29 гектардан астам (шамамен 72 акр) құрады. Бекініс қабырғасы негізінен гранит блоктарынан салынған, ал оның сыртқы жағы ерекше түрде бағаналар мен аркалармен нығайтылған. Қабырғаның ені 2,5 метрге жетеді, бұл оның үстіне кішкентай катапульттарды орнатуға мүмкіндік берді. IV ғасырда қала ішінде 2 гектар аумақты құрайтын екінші, кіші бекініс салынды (кейін Османдық атауымен Hisarlaka деп белгілі болды). Қаланың Аймақтық тарих мұражайында көптеген фракиялық және римдік заттар қойылған, олардың ішінде әсерлі нумизматикалық коллекция ерекше көзге түседі. Жақында жүргізілген қазба жұмыстары ерте христиандық, Римнің соңғы кезеңіне жататын монументалды епископ сарайын ашты.

Орта ғасырлар

Қала славян тілінде Велбажд (Велбъжд, "түйе" дегенді білдіреді) деп аталды. Деян қайтыс болғаннан кейін, оның Жеглигово мен Жоғарғы Струмадағы иеліктері оның екі ұлына, Йован Драгашқа (1378 жылы қайтыс болды) және Константинге (1395 жылы қайтыс болды) берілді. Деянович ағайындылары империяның оңтүстік жерлерінде, Шығыс Македониядағы кең аймақты басқарды және 1373 жылға дейін Урош V-ке адал болды, сонда Орхан Газидің Осман әскері Йованды Осман бағыныштылығын мойындауға мәжбүр етті.

Осман дәуірі

Қала бастапқыда Румелия генерал-губернаторлығында санджақ орталығы болды, содан кейін Битола және Ниш вилайеттерінде (облыстарда). 1878 жылы Болгария княздығы құрылғанға дейін ол Дунай провинциясының София санджағындағы қаза орталығы болды.

Қазіргі заманғы

Кюстендил тұрғындары болгар ұлттық қайта өркендеуіне белсенді қатысып, қолөнер мен сауда гүлденді. Қала 1878 жылдың 29 қаңтарында Осман билігінен азат болды.

Демография

2021 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша Кюстендил қаласының халқы 37 799 адамды құрайды.

Дін

Бүгінде Киустендил православие шіркеуінің әкімшілік құрылымы бойынша София епархиясына жатады. Қала Киустендил епархиясының және Киустендил викариясының орталығы болып табылады; бұрын Киустендил епархиясының орталығы болған, ол 1884 жылы жабылған. Қазіргі кезде қала тұрғындарының басым көпшілігі православие дінін ұстанады. Протестантизммен байланысты бірнеше христиан конфессиялары және шағын яһуди қауымы бар. Осман билігі кезінде Киустендил халқының көп бөлігі ислам дінін ұстанған, бірақ сол кездегі көптеген мешіттердің ішінде қазір тек екеуі ғана сақталған. Бүгінде қалада тек христиан шіркеулері ғана жұмыс істейді. Ежелгі заманда Пауталия Рим провинциясы Дакия Mediterranea-ның епископтық орталығы болды, Константинополь Патриархатының ықпалында Сардика митрополиттік архиепископтығының суфрагені ретінде. Оның жалғыз тіркелген епископы – Евангелиус, ол 516 жылы Византия императоры Анастасий I Дикор монофизизмге қарсы дау кезінде Константинопольге шақыртылған. Қысқа ортағасырлық кезеңнің соңында, болгар шіркеуі Римпен толық қарым-қатынасқа кірген кезде (православ Константинопольдің орнына), оның үш «Ониялық католик» (қазіргі Шығыс католиктеріне балама) епископтығының бірі Велебусдус болды, ол тіпті латын архиепископтығы деңгейіне көтерілді, өйткені Папа Иннокентий III 1204 жылдың 25 ақпанында Афанасийге архиепископтық паллиум жіберді.

Экономика

Қала – жеңіл және өндіріс өнеркәсібінің орталығы: орман шаруашылығы, аяқ киім, тоқыма, дайын киім, ойыншықтар, қаптама, алкоголь өндірушілер, нан пісіру, баспа және консервілеу салалары. Конденсаторлар, қуат трансформаторлары, үй және ас үй жиһаздары мен ағаш өңдеу бұйымдарын шығаратын компаниялар бар. Соңғы жылдары қонақүйлер және туризм дамыды. Аймақта жеміс өсіру және таза және кептірілген жемістер сату дәстүрі бар. Кюстендил – ғасырлар бойы жеміс өсіруде қалыптасқан дәстүрі бар шаруашылық аймағының орталығы, сондықтан қала мен оның төңірегі "Болгарияның бау-бақшасы" деп белгілі.

География

Кюстендил – 600 метр биіктікте орналасқан ұлттық бальнеологиялық курорт. Қалада 40-тан астам минералды бұлақ бар. Суларында сульфит қосылыстарының жоғары концентрациясы байқалады. Олар локомотивтік жүйенің, гинекологиялық және басқа да ауруларды емдеу үшін қолданылады. Курорт аймағына бірнеше монша үйі, бальнеологиялық кешендер және басқа да нысандар кіреді. Кюстендил Осогово тауының етегінде, Банщица өзенінің екі жағасында орналасқан және бальнеология мен жеміс өсірудің белгілі орталығы болып табылады. Қала Софиядан 90 шақырым оңтүстік-батысқа, Благоевградтан 69 шақырым солтүстік-батысқа және Солтүстік Македония мен Сербия шекарасынан 22 шақырым қашықтықта жатыр. Бұл бекініс римдіктер тұсында салынған. Термалар, базиликалар және еден мозаикалары қазылып алынған.

Климат

Кюстендилдің климаты қоңыржай, Жерорта теңізі мен континенттік әсерге ие (Струма өзенінің арқасында). Жылдық орташа температура шамамен 13 °C (55 °F). Жылдық температураның диапазоны: Жаз ыстық және ұзақ, қыс қысқа және салқын, көктем ерте басталып, наурыздың алғашқы күндерінен кейін тұрақтанады, ал күз ұзақ, жылы және күннөлді болып, қараша айының соңына дейін сақтала береді. Жауын-шашын орташа деңгейде – орташа, ал қыста 10–12 күнге жуық қар жауады, бірақ бұл көрсеткіш айтарлықтай өзгеріп отыруы мүмкін. Ауаның орташа бұлттылығы және тұмандылығы төмен (жылдық орташа 20 күн), сондықтан күн сәулесінің ұзақтығы жоғары – жылына шамамен 2300 сағат. Жаздың екінші жартысы мен күздің басы қаладағы ең күннөлді кездер, ал бұлттылық көбінесе қыс айларында байқалады. Ылғалдылық орташа. Ол 65-тен 70%-ға дейін ауытқып отырады, жаз айларында (әсіресе тамызда) төмендейді. Кюстендил аңғарының ерекшелігі – желдің аз болуы, көктем – ең желді, ал күз – ең тыныш маусым. Жылдық орташа жел жылдамдығы . Қыс және көктем айларында қалада жылы және күшті "фоэн" желі пайда болады, ол ауа температурасының күрт жоғарылауына себеп болады. Температура режимінде кейбір ерекшеліктер бар. Қыста температура инверсиясы байқалады, ал жазда ауаның күндізгі ең жоғары температурасы көтеріледі. Жазғы түндер жұмсақ немесе жылы болады, температурасы шамамен , бірақ таңертеңгі сағаттарда шамамен екі сағатқа 19 °C (66 °F) төмендейді. Қаладағы ең төменгі температура 1967 жылғы 20 қаңтарда 22,4 °C (8 °F) көрсеткішіне жетті, ал ең жоғары температура 43,2 °C (110 °F) шілде және тамыз айларында, соңғы рет 2007 жылғы 24 шілдеде тіркелді.