Гриама тайпасы: тарихы мен өмір салты

Кіріспе

Кениялық тайпа Гириама (сонымен қатар Гириама деп те аталады) – Миджикенда (сөзбе-сөз "тоғыз қала" деп аударылады) құрайтын тоғыз этностың бірі. Миджикендалар солтүстіктегі Ламудан оңтүстіктегі Кения/Танзания шекарасына дейін және шамамен 30 км ішкі аймаққа дейін созылатын жағалау жолағын алып жатыр. Гириама – бұл этностардың ішіндегі ең ірілерінің бірі. Олар Момбаса мен Малиндидің жағалау қалаларымен және Мариакани мен Калоленидің ішкі қалаларымен шектесетін аймақта қоныстанған. Гириама – Кенияның солтүстік-шығыс жағалауындағы Миджикенда халқының ең ірі топтарының бірі. Гириамалар Тоя, Мвени, Нюндо, Ньяле және тағы да басқалар сияқты руларға бөлінеді. Гириама – бейбіт халық, бірақ британдық билікке қарсы белсенді қарсылық көрсеткен. Соңғы жылдары Гириамалар өздерінің қоныс аумағын жағалауға қарай кеңейтті. Қазір олар дамып келе жатқан туристік орталықтардағы қызмет көрсету саласының маңызды бөлігін құрайды. Мемлекеттік білім беру бағдарламасы аясында жағалау бойындағы негізгі мектептер салынды. Мектепке бару 12 жасқа дейінгі қыздар үшін де міндетті болып табылады. Гириамалардың Такаунгу және Мтвапа сияқты жерлерге көшіп-қонуы оларға жалақылы жұмыс табуға мүмкіндік берді, осылайша олар бұрын Чоньи үстемдік еткен еңбек ресурстарының бір бөлігіне айналды. Гириаманың Рибе, Рабай, Диго және Дурума сияқты басқа Миджикенда топтарымен байланысы тығыз емес. Камба және Джибана соңғы онжылдықтарда жағалаудағы халықпен сіңісіп кетті. Оларды күтіп алуға тек аз ғана ауылдардың мүмкіндігі болды. Каума да сіңісіп кетті. Килифи шығанағының маңындағы аймақтың 90 пайызына жуығы Гириамалармен қоныстанған.

Өмірбаян

Гириама халқы – Миджикенда құрамына кіретін тоғыз топтың бірі, яғни «тоғыз ауыл» деген мағына беретін жағалау банту қауымы. Олардың қазіргі Сомадағы Форт Дамфорд маңындағы Шунгвайядан көшіп келгені есептеледі (Temu, 1971, 167 б.). Басқа ауылдар – Диго, Дурума, Рабай, Рибе, Каума, Канбе, Чоньи және Джибана. Гириама халқы Шунгавадан көшіп, Кенияның жағалау аймағына қарай, басқа кениялық қауымдармен туындаған қақтығыстар нәтижесінде қоныс аударды. Олар 1940 жылдардың соңына дейін біртұтас саяси ұйым құра алмады, содан кейін «Миджикенда» деген атты таңдап, Миджикенда одағын құрып, ұжымдық саяси біртектілікке ие болды (Брантли, 1981, 6 б.). Гириама иерархиясының ең жоғасында «Камби» – барлық әлеуметтік, саяси және азаматтық мәселелер бойынша ең жоғары сатыдағы апелляциялық сот қызметін атқаратын ақсақалдар кеңесі орналасқан (Тему, 1971, 167 б.). Иерархиядағы Камбиден төменгі деңгейде рухани көшбасшылар тұрады, олардың міндеті – Гириама халқы арасында дін мен руханилықтың ықпалын тарату және қағидаларды орындау. Гириама халқы ауыл шаруашылығымен шұғылданып, егін өсіру, мал өсіру, тары егу, мақта өндіру және Үнді мұхитында балық аулау ісінде өте жақсы білгір болған. Олар суахилилер мен арабтардан киім-кешек алмастырып, темір сияқты өнімдерін шетелдік саудаға қатыстырған. Гириама халқы қарсылық танытуымен белгілі, олардың шетелдіктердің қысымына қарсы күресу тарихы ұзақ. Олар Галла, суахили, масаи, арабтар және басқалардың қысымына ұшырағанда, жаңа жерлерге көшіп, кейде қанаушыларымен келіссөздер жүргізіп, ал кейде зорлық-зомбылыққа қарсы тұрған (Beckloff, 2009, 11 б.). 1914 жылы британдық отаршылдық үкімет Гириама халқын Кения жағалауындағы плантацияларды салу үшін жұмыс күші ретінде пайдалануды көздеді, бірақ Гириама халқы оған қарсылық көрсетті. Алайда, «британдықтардың технологиялық артықшылығына байланысты көтеріліс салыстырмалы түрде жылдам және қанды түрде басылды. Көп жағынан алғанда, Гириама халқы осы соққыдан ешқашан толыққанды жазыла алмады».

The Giriama people are one of the nine groups which make up the Mijikenda, a Coastal Bantu community which means nine villages and is believed to have migrated from Shungwaya, a place near Fort Dumford in present day Soma (Temu, 1971, p. 167). The other villages are the Digo, Duruma, Rabai, Ribe, Kauma, Kambe, Chonyi, and the Jibana. The Giriama migrated from Shungawa in which they further migrated towards the coastal region of Kenya due to conflicts with other Kenyan communities. “They lacked any cooperative political organization until the late 1940s, when they assumed a collective political identification by choosing the name Mijikenda and forming the Mijikenda Union.” (Brantley, 1981, p. 6). At the top of the Giriama hierarchy are the ‘Kambi’ which are the council of elders who reside “in Kaya Fungo as the highest court of appeal for all social, political and civic matt” (Temu 1971, p. 167). Below the Kambi on the hierarchy are the spiritual leaders who are tasked with spreading the influence of religion and spirituality to the people of Giriama and practicing rituals. The Giriamia had a very strong sense for agriculture and were very adept at farming, rearing cows, growing millet, producing cotton and fishing in the Indian Ocean. They were often involved in foreign trade of the goods they produced such as iron in exchange for clothes from the Swahili and Arabs. The people of Giriama have gained a reputation of resistance as they have a long history of rebelling against pressure by foreigners including the “Galla, the Swahili, the Maasai, the Arabs and the and under pressure at times they have migrated to new lands, other times they have negotiated with their oppressors, and they have occasionally violently resisted.” (Beckloff, 2009, p. 11). in 1914, the British colonial government aimed to exploit the Giriama as a source of labour to work building the plantations of the coast of Kenya in which the people of Giriama resisted. However, "due to the overwhelming technological advantage of the British, the revolt was brought to a relatively quick and bloody end. In many ways the Giriama have never recovered from this blow".

Гириама көтерілісі

Гириаманың 1912 жылғы Кениядағы қарсыласыға қатысуы зор тарихи маңызға ие, себебі ол Гириаманың тарихы мен мәдениетін қалыптастырды. Британдық отаршылдық үкіметі Кения жағалауында дамып келе жатқан ақшалай дақылдар плантациялары үшін еңбек күшін табуға тырысты, сондай-ақ су сапасын жақсарту, топырақтың құнарлылығын арттыру және тұздылықты азайту сияқты экологиялық игіліктерге қол жеткізуді көздеді. Осы мақсатта, отаршылдық үкімет “барлық Гириаманы ұйымдастыруға тырысты, [бірақ] олардың дәстүрлі саяси ұйымы – ақсақалдар кеңесі аймақтық және экономикалық ерекшеліктерді көрсететін еді” және мәжбүрлі еңбекке теңестірілген, ықпалдастыру арқылы бұл мақсатына жетті. Гириама халқы отаршылдық үкіметтің британдық ықпалға қарсы көтеріліске ұйтқы болған саясатын мақұлдамады. Гириама халқының британдықтарға қарсы тиімді көтеріліс үшін қоғамдық құрылымы жеткіліксіз болды, себебі “көтеріліс үшін қоғамда иерархия, бюрократия және әлеуметтік жіктелу қажет деп есептеліп келді, бірақ Гириама көтеріліске шыққанда мұндай ұйымдық формалардың ешқайсысы болған жоқ”. Гириаманың осы отаршылдық саясатқа алғашқы реакциясы бұрынғы тәжірибелерге негізделген, “олардың өмір салтына жат елдердің жасаған қысымына, олардың өзін тәуелсіз немесе жартылай тәуелсіз соғыс басшылары ретінде қабылдауына” байланысты, олар өздерін және жағалауда тұратын басқаларды байыту үшін адамдарды тонап, зорлық-зомбылық көрсеткен. Гириама “күшті жат елдердің кенеттен келуімен бетпе-бет келді, олар салық, санақ, мәжбүрлі еңбек, жаңа ережелер мен сауда-саттық ережелерін енгізді, бұл жағдайды қатты мазалады. Сонымен қатар, жаңа келгендер Гириама мен олардың институттарына ешқандай құрмет көрсетпеді, бұл мәселедегі сезімталдық жоқтығынан анық көрінді”. Гириама ақсақалдар кеңесі британдық саясатты жоюға жеткіліксіз болды, себебі олар тиімді әскери жүйеге сүйене алмады, ол “тұрақты, агрессивті немесе айқын күшті емес еді. Сондай-ақ, олар Гириаманы ұйымдастыру үшін саяси бюрократияға жүгінбеді”. (Брантли, 1981, 2-бет).

Giriama's involvement in the Kenyan resistance of the 1912 is of great historical significance as it inevitably shaped Giriama's history and culture. The British colonial government was attempting to find a source of labour for rapidly emerging cash crop plantations on the coast of Kenya for environmental benefits such as water quality, soil improvement and salinity mitigation. As such, the colonial government aimed to "organize all Giriama [though] their traditional political organization, based on councils of elders, reflected regional and economic differentiation" through a practise of co optation, which amounted to forced labour. The people of Giriama did not approve of the policies of the colonial government which instigated a rebellion against the British influence. The people of Giriama did not have the appropriate society in order to effectively rebel against the British as "it has long been assumed that societies need hierarchies, bureaucracies, and stratifications in order to rebel, but when the Giriama rebelled they had none of these organizational forms". The initial Giriama response to these colonial policies was based on past pressures "on their whole way of life by strangers who were probably perceived by them as independent or semi independent warlords; men who pillaged and abused the people in order to enrich themselves and perhaps also the other strangers who now lived on the coast". The Giriama were confronted with the "sudden arrival of these powerful foreigners who imposed taxes, censuses, forced labour, new rules, and regulation of commerce [which] was bound to be extremely upsetting. Moreover, the newcomers showed no respect for the Giriama or their institutions as was clearly shown by the lack of sensitivity on the question of the kay". The Giriama council of elders were unsuccessful in rescinding the British policies as they could not draw on an effective military system, rather it was “neither permanent, aggressive, nor particularly strong. Nor did they draw on a political bureaucracy to organize all Giriama their traditional political organisation. (Brantley, 1981, p.2).

Туғандық пен тіл

Олардың тілі Кигириама немесе Кигириама деп аталады және ол Кимиджикенда тілінің бір тармағы болып табылады. Миджикенданың тоғыз тобы өте жақын тілдерде сөйлейді, бұл тілдердің бәрі банту тілдері тобына жатады, оған кеңінен танымал Суахили тілі де кіреді. Гириам халқында көптеген туыстық атаулар бар, бұл Гириам қауымдастығында туыстық байланыстың маңызды екенін көрсетеді. Біріншіден, бауырлар, параллель және кросс туысқандардың бәрі бір атаумен аталуы мүмкін. Екіншіден, тікелей жоғары буынға қарай екі жақты біріктіру жүреді, яғни әке мен әкесінің інісі бірдей атпен аталады, бірақ анасының інісі емес; ал ана мен анасының әпкесі бірдей атпен аталады, бірақ әкесінің әпкесі емес. Неке барлық туысқандармен болуы мүмкін, бірақ әке тарапынан параллель туысқаннан басқа, және барлық рулармен, бірақ әке руынан басқа (Parkin, 1991, 236-бет).

Гириам халқының өзіне тән өмір салты мен туыстық жүйесі бар, онда олардың өзіне тән тілдері, туыстық атаулары және неке салты бар. Гириамда кеңінен қолданылатын екі негізгі дәстүрлі тіл – Кигиримия және Кисуахили, екеуі де тілдік тұрғыдан өте ұқсас. Гириам халқы туыстық тілін отбасы мен қарым-қатынастың маңыздылығын көрсету үшін пайдаланады, онда әртүрлі буындар арасындағы сөздер бір жынысты адамдармен өзара алмасылады немесе жақын буындар арасындағы әртүрлі жынысты адамдар арасында өзара тең болады, кейбір сөздер өзара немесе өзара тең келеді, мысалы, ананың інісі/әпкесінің ұлы, ата-анасы/қайын атасы/қызының күйеуі, бірақ басқа жағдайларда әртүрлі сөздермен алмасады. Ағалардың үлкеніне әдетте құрметпен және сыйлы мінез-құлықпен қарастырылады, ал қалған ағаларымен таныс қарым-қатынаста болады (Parkin, 1991, 236-бет). Гириам халқында көптеген туыстық атаулар бар, бұл Гириам қауымдастығында туыстық байланыстың маңызды екенін көрсетеді. Біріншіден, бауырлар, параллель және кросс туысқандардың бәрі бір атаумен аталуы мүмкін. Екіншіден, тікелей жоғары буынға қарай екі жақты біріктіру жүреді, яғни әке мен әкесінің інісі бірдей атпен аталады, бірақ анасының інісі емес; ал ана мен анасының әпкесі бірдей атпен аталады, бірақ әкесінің әпкесі емес. Неке барлық туысқандармен болуы мүмкін, бірақ әке тарапынан параллель туысқаннан басқа, және барлық рулармен, бірақ әке руынан басқа (Parkin, 1991, 236-бет).

Гириама қауымының дәстүрлері

Гириам мәдениеті арқылы Гириам халқының көпшілігі өздерін әкелік желіге күшті негізделген отбасылық топтарға ұйымдастырады (Беклофф, 2009, 12-бет). Гириам дәстүрінің бұл түрі 150 жыл бұрынғы Гириамның ұзақ тарихынан бастау алады, сол кезде Гириамның басқару орындары Кая деп аталатын қалаларда орналасқан еді. Бұл қалаларды ақсақалдар басқарды, олар Гириамның өмірі мен сенімдеріне зор ықпал етті. Британдық отарлау кезінде бұл каялар көбінесе мәдени нысандар ретінде сақталды, оларда тек бірнеше ақсақалдар тұрды (Беклофф, 2009, 12-бет). Уақыт өте келе, басқа қауымдастықтар сияқты, Гириам да өз мәдениетін қоршаған ортаға бейімделу үшін дамытты, себебі Гириам халқы қоныстанған аумақтың өзі кеңейді және орталық басқару жүйесі жойылды. Бұл басшылықты өз отбасыларын басқаратын шешімдерді қабылдайтын үйдің ақсақалдары алмастырды. Қазіргі заманда патриарх, оның әйелдері мен ұлдары, сондай-ақ олардың әйелдері мен балалары бірнеше үйден тұратын үй шаруасында бірге тұрады (Беклофф, 2009, 12-бет). Көптеген қауымдастықтар сияқты, ерлер дәстүрлі түрде отбасын азық-түлікпен қамтамасыз ету және жұмыс істеу арқылы күтіп, ал әйелдер, аналар және отбасы мүшелері үйді ұстау сияқты шаруашылық жұмыстарын атқарды. Нәтижесінде, Гириам мәдениетінде жас ұрпаққа және олардың ақсақалдарға көрсеткен шексіз құрметіне ерекше мән беріледі, өйткені ақсақалдар Гириам қауымының арасындағы ең білгір адамдар ретінде қарастырылады.

Киім және үйлену тойы

Гириама халқы ата-аналарының ұйымдастыруымен жүзеге асырылатын дәстүрлі әдісті қабылдаған, онда келінге «баға» қойылып, ұлдарына беріледі. Неке барлық туысқандармен, әке тарапынан параллель туысқаннан басқа, және әкелік рудан басқа барлық руларда болуы мүмкін (Паркин, 1991, 236 б.). Баға көбінесе спирттік ішімдіктер түрінде беріледі. Көптеген басқа да үйлену салты сияқты, Гириама үйлену тойында музыка, би, сыйлықтар болады, ал әкелер жаңа үйленгендердің кеудесіне су шашып бата береді. Гириама халқының сән-стилі алуан түрлі, себебі олар дәстүрлі түрде сыртқы саудамен айналысып, темірін шетелдік киімдерге айырбастаған. Жас буынның кейбірі батыс киімдерін қабылдағанмен, көптеген Гириамалар әлі де импортталған матадан тігілген орамаларды киеді; ақсақалдар белдік матасын киіп, таяқпен жүреді; ал кейбір Гириама әйелдері әлі де балет юбкасына ұқсайтын қысқа, қабатталған дәстүрлі юбка киеді. (Брантли, 1981, 6 б.)

Экономика

Гириама халқы негізінен егіншілер. Гириама мал өсіру арқылы – сиыр, ешкі және қойларды тарату арқылы экономикасын дамытатын көптеген тауарлар өндірді. Гириама сонымен қатар шетел нарығы үшін маңызды көптеген дақылдар өсірді, мысалы, маниок, жүгері, мақта, тары, күріш, кокос және май пальмасы. Гириаманың саудасының көп бөлігі арабтар мен суахилилермен жүргізілді, олар өсірген өнімдері мен темір сияқты қажетті материалдарды шетелден әкелінген бисерлер мен киімдерге айырбастады.

Дін

Гириамдардың көпшілігі дәстүрлі сенімдерін немесе христиан дінін ұстанады. Аз ғана бөлігі ислам дінін қабылдаған. Гириам халқының көптеген діни нанымдары мен дәстүрлері бар. Кейбір адамдар бұрынғы қалыптағы дәстүрлерді сақтайды, ал кейбіреулері британдықтар мен арабтар сияқты шетелдіктердің ықпалымен ислам немесе христиан дініне енді. Гириам халқы дәстүрлі түрде «Мулингу» деп аталатын рухани құдайға сенеді және бұл дінде «діни қызметкерлер, аумақтық немесе рухтарға иелік ету секталары, тіпті ескі әдет-ғұрыптарды, мысалы, сиқыршылықты жоюды қанағаттандыратын жаңашыл көшбасшы болған жоқ» (Брантли, 1981, 4-бет). Керісінше, дәстүрлі Гириам діні «өзгеру амалдары, рухтармен әңгімелесу және рухтардың иеленуі, болжам жасау, ритуалдық кодты ауыстыру және басқа да ритуалдық формалар» (МакИнтош, 2009, 4-бет) айналасында құрылған. Мулингуға сену арқылы Гириам халқы аурулар мен қоршаған ортаға қауіп төндіретін апаттарды болдырмау үшін «Вигагон» деп аталатын, адам пішініндегі қатты ағаштан жасалған мүсіндерді құрбандық ретінде ұсынатын. Гириамдардың дәстүрлі діні бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, бірақ көпшілігі христиан немесе ислам дініне көшкен. Гириамдарға суахили және арабтар ұзақ жылдар бойы ислам дінін қабылдауға қысым көрсетіп келді, олар меценаттар, жұмыс берушілер және болашақ туыстар ретінде әрекет етті, бірақ кем дегенде қырық жыл бойы бұл қысымдар әлеуметтік нысандармен қатар, табиғаттан тыс сипатқа ие болды (McIntosh, 2004, 93-бет).