Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыстағы одақтас күштердің орталық қолбасшылығы, Версальде орналасқан, Франция (1917–1920)
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі одақтас күштердің орталық қолбасшылығы.

Жоғарғы соғыс кеңесі – Версальде орналасқан, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы негізгі одақтастардың – Ұлыбритания, Франция, Италия, АҚШ және Жапонияның – әскери стратегиясын үйлестіретін орталық қолбасшылық. Ол 1917 жылы Ресей революциясынан кейін және Ресейдің одақтас ретінде шығуы алда тұрғанда құрылды. Кеңес азаматтық басшыларға екінші кеңес беру көзі, ықтимал қару тоқтату шарттарын алдын ала талқылау алаңы, сондай-ақ кейіннен бейбіт келісім шарттарын реттеу үшін құрылған, ал 1920 жылы Елшілер конференциясымен алмастырылды.

Құрылу

Британ премьер-министрі Дэвид Ллойд Джордж Сомма мен Фландриядағы одақтастардың жоғалтуларына жауап ретінде Императорлық Бас штабтың бастығы сэр Уильям Робертсон мен британдық экспедициялық күштердің бас қолбасшысы сэр Дуглас Хейгтің стратегиясы туралы үлкен алаңдаушылық білдірді. Сонымен қатар, Капоретто шайқасында итальяндықтардың жеңілісінен кейін, немістер мен австро-мажарлар итальяндық әскерін күтпеген шабуылға ұрып, жеңіске жетті. Ллойд Джордж 1917 жылдың 5-7 қарашасында Рапалло конференциясында Жоғарғы соғыс кеңесін құруды ұсынды. Жапония мен Ресейді қосқысы келмеді, ал итальяндықтар мен француздар Салониканы (соның ішінде Сербияны азат етудің жалғыз мүмкіндігі) эвакуациялау мүмкіндігінен қаушады, сондықтан мәселелерді Батыс майданымен шектеуге тырысты.

Тұрақты әскери өкілдер

Әр одақтас ел үкімет басшысымен және тағайындалған жоғары әскери шенеунік – Тұрақты әскери өкіл (PMR) арқылы өкілдік етілді. Француз PMR-ы Фердинанд Фош болды, кейін оны Максим Вейганд және Жозеф Жоффр алмастырды. 1918 жылға дейін британдықтарды сэр Генри Хьюз Уилсон, содан кейін Чарльз Саквилл Вест өкілдік етті. Италиядан Луиджи Кадорна қатысты. Одақтастардың "бірлескен державасы" болған АҚШ саяси құрылымға қатыспады, бірақ Тұрақты әскери өкілі генерал Таскер Х. Блиссті жіберді. Генерал Уилсон және оның штабы Түркияға қарсы шабуылдарды зерттеу бойынша көптеген жобалар жүргізді, олардың нәтижесінде "Бірлескен ескертпе № 12" жасалды.

Жиналыстар

Әскери кеңес аптасына шамамен бір рет отырды (1917 жылдың қарашасынан 1919 жылдың қарашасына дейін 90 рет кездесу өтті), бірақ Жоғарғы Соғыс Кеңесінің (ЖСК) өмір сүрген кезеңінде премьер-министрлер қатысқан ресми халықаралық конференциялар он рет өтті. Осы кездесулер төменде тізілген.

1917 жылдың 5-7 қарашасы

Рапалло конференциясында одақтас елдердің әскери басшылары Италияның Рапалло қаласында (Франция шекарасына жақын) Жоғарғы соғыс кеңесін құруды бекітті. Бұл идея британдықтар тарапынан ұсынылып, француздықтар қолдады және 1917 жылғы 2 қарашада британдық соғыс кабинетінің мәжілісінде мақұлданды. Кеңестің штаб-пәтері Версаль қаласында орналасатыны да шешілді.

1917 жылдың 29 қарашасынан 3 желтоқсанына дейін

Францияда алғашқы одақтас конференциясы Парижде, Орсей сайсында және Версальдегі Трианон сарайы қонақ үйінің конференц-залында өтті. Бұл 1917 жылдың 14 қарашасында қызметке келген премьер-министр Клемансоның алғашқы ресми пайда болуы болды. Конференцияға төрт мемлекет басшысы қатысты: Клемансо, Дэвид Ллойд Джордж, Витторио Орландо және полковник Эдвард Хаус (президент Вудро Вильсон атынан). Оларды төрттің тұрақты әскери өкілдері қолдады: генерал Максим Вейган (Франция), генерал Генри Уилсон (Ұлыбритания), генерал Луиджи Кадорна (Италия) және генерал Таскер Блис (АҚШ). Конференция сегіз қаулыны әзірлеумен аяқталды, олардың ең маңыздысы – одақтас майданды қорғау жолдарын табу болды.

1918 жылдың 29 қаңтарынан 2 ақпанына дейін

Үшінші SWC одақтастар конференциясы Париждің сыртында, Версальде өтті. Кеңес 1918 жылға арналған Батыс майдандағы қорғаныс жоспарына келісті (негізінен, немістердің қазір жойылған Шығыс майданнан келген әскерлермен күшейтілуі және АҚШ әскерлерінің сол жылдың соңына дейін толық күшпен орналастырылмауы себепті), сондай-ақ Түркияға қарсы шабуыл жоспары бекітілді. Морис Хэнки бұл кездесу туралы жазғандай, ұлттық бас қолбасшылар, ұлттық штаб басшылары және PMR-лер «әр түрлі кеңес берді», бұл «менің барлық тәжірибемде ешқашан көрмегендей хаостық жағдайды» тудырды. Ллойд Джорджтың басты мақсаты Робертсонды тоқтату болды, және Генри Уилсонның (Робертсонның қарсыласы) берген жазбаларының ықпалымен, ол Фоштің (француз штаб бастығы) ұсынысын – ұсынылған одақтас жалпы резервті ұлттық штаб басшылары басқаруы керек дегенді – қабылдамады. Ақырында, Фош резервке қолбасшылық етуге келісті, ал Уилсон оның орынбасары болды. Жалпы резерв 13 француз, 10 британдық және 7 итальяндық дивизиядан тұруы керек еді. Шешім қабылдау процесін жеңілдету үшін генерал Фердинанд Фох басқаратын Бас резервке басшылық ету үшін Атқарушы соғыс кеңесі құрылды. Үшінші және төртінші SWC отырыстары арасында британдық генерал Уильям Робертсонның Жалпы резервке қарсылығы оны Уилсонмен алмастыруға әкелді. Наурыз айының басында БЭФ командирі Дуглас Хейгтің де SWC бұйрығын орындаудан бас тартқаны анықталды. Генерал Петен және премьер-министр Клемансомен одақтасып, екеуі де бұл шараға қарсы болғандықтан, Жалпы резервтің жақтастары жеңіліске ұшырады. Германиядан күшті шабуыл күтілуіне байланысты, Ллойд Джордж Хейгті ауыстырудың және жоспарды іске асырудың тым кеш болғанына шешім берді. Жалпы резерв құрумен қатар, премьер-министр Клемансо командалық бірлікті орнатуға тырысты. Алайда, премьер-министр Ллойд Джордж «ішкі саясат», Парламент және қоғамдық пікірмен байланысты мәселелерді келтіре отырып, бас тартты. Ллойд Джордж Генштабтағы фельдмаршал Хейгпен сөйлескенде де өз ұстанымын қайталады.

1918 жылдың 13-15 наурызы

Лондон қаласында төртінші SWC Interallied конференциясы өтті. Онда "Жалпы резерв" жоспары күштен шығарылды. Резервке дивизияларды қайта орналастыру үш айға созылатыны есептелген, бірақ шындығында неміс шабуылына санаулы 8 күн ғана қалған еді. Бұл генерал Фердинанд Фох пен премьер-министр Клемансо арасында қызу пікірталас тудырды, ал премьер-министр Ллойд Джордж фельдмаршал Хейгтің орнын ауыстыру мүмкіндігін қарастырды. Жалпы резерв болмағандықтан, одақтастар фельдмаршал Хейг пен генерал Петен арасындағы ауызша өзара қолдау келісіміне сүйенуге мәжбүр болды. Кеңес сондай-ақ Германия мен Ресей арасында жасалған Брест-Литовск "бейбітшілік" шарты туралы ресми мәлімдеме жасады. Премьер-министр Клемансо біріктірілген басшылық құруға тағы бір әрекет жасады, бірақ Ллойд Джордж оған қарсы шықты, Фохтың Атқарушы соғыс кеңесіне тағайындалуы "үлкен ұступ" болғанын айтты. Клемансоның көмекшісі, генерал Анри Мордак, Ұлыбритания әскерлері теңізге тасталмайынша ғана біріктірілген басшылыққа жүгінді деді. Одақтас резерві ақырында күн тәртібінен шығып қалды, өйткені Бас қолбасшылар Хейг пен Петен жеткілікті әскерді беруден бас тартты. 1918 жылдың ақпан айында Уилсон Робертсонның орнын басып, 26 наурызда Фердинанд Фох одақтас әскерлерінің Бас қолбасшысы болды. 1918 жылдың сәуірінен бастап Батыс майданындағы барлық одақтас әскерлері көпұлтты бас штабтың басшылығына берілді. GQGA, [[Grand Quartier Général (1914–1919) (француз армиясының бас штабы)]] сияқты құрылымға ұқсас болды. Фох пен Уилсонсыз Версальдегі әскери аппараттың маңызы азайды.

1918 жылдың 1 - 2 мамыры

Бесінші СВК конференциясы Версаль мен Аббевилльде, Францияда, неміс Майкл операциясы (21 наурыз) және Жоржетт операциясы (7 сәуір) шабуылдарынан кейін өтті. Бастапқыда жоспарланғаннан гөрі тезірек Батыс майданға американдық әскерлерді тасымалдау қажеттілігі талқыланды. Қаңтар айының соңында АҚШ пен Ұлыбритания арасында жасалған жеке келісім бойынша Америка Францияға алты толық дивизияны жеткізеді, олар британдық кемелерде тасымалданады және британдық армиямен оқытылады. Ұрыс алаңындағы жарақат алғандарды ауыстыру қажеттілігіне байланысты, СВК әскери генералдары бірлескен 18-нотаны шығарды, онда АҚШ-тың Францияға тек қана жаяу әскер мен пулемет бөлімдерін жіберуін сұрады. Генерал Першинг келісімге келісті, бірақ мәселені бір айдан-бір айға қарастыруды қалады. Премьер-министр Клемансо жоспарды екі айға ұзартатын соңғы келісімді жасады. 2 мамыр күні таңғы сағат 10-да Аббевилльдегі үй иесінің (полиция бастығының?) үйінде құпия кездесу болып өтті, онда Б.Э.Ф. кемелерін Ла-Манш портынан түсіру мәселесі талқыланды. Егер дағдарыс кезінде немістер ағылшындарды Ла-Манш портына дейін ығыстырса, B.E.F. Англияға кері шегінуі керек пе, әлде оңтүстікке қарай жылжиды және француздармен бірігіп отыруы керек пе? Бұл мәселеде генерал-фельдмаршал Хейг пен генерал Робертсонның орнына келген генерал Генри Уилсонның да кемеге отыруды жақтағаны белгілі болды. Бұл мәселені әскери генералдар ресми конференция басталғанға дейін талқылады. Бірақ генерал Фош бұған қарсы болды. Сұраққа жауап бергенде, ол бірнеше рет: "Ne lachez pas pied" (Бас қоймаңдар) және "Ni l'un ni l'autre. Cramponnez partout" (Екеуі де жарамайды. Барлық жерде бекініңдер) деді. Соғыс басталған кезде фельдмаршал Китченердің фельдмаршал Френчке (сол кездегі Б.Э.Ф. қолбасшысы) берген нұсқаулары "әдеттен тыс жағдайлар" болған жағдайда, оны Ла-Манш порттарына шегінуге, бірақ эвакуациялауға рұқсат берді. "Аббевилльдегі пікір бойынша, британдықтар француздармен байланысын жоғалтудың орнына Сомма өзенінің артына шегініп, Ла-Манш порттарынан бас тартуы керек еді". Генри Уилсонның айтуынша, бұл шешімге барлығы келісті. Осыған байланысты 1918 жылдың 21 маусымында фельдмаршал Хейгке оңтүстікке шегінуді және француздармен байланысуды бұйрық берілді. Бір қызығы, 22 жылдан кейін Лорд Горт дәл осындай қиын жағдайға тап болды, ол кезде немістер Францияға басып кірді және Вермахттың бронетанк дивизиялары Ла-Манш портына қарай жылдам ілгеріледі. Бұйрыққа бағынбай, Горт эвакуация сұрады және Б.Э.Ф.-ке Ла-Манш портына кері шегінуге бұйрық берді, онда асыққан түрде ұйымдастырылған кемеге түсіру болды. Дюнкерктегі керемет құтқару операциясы британдық армияны сақтап қалғанмен, Лорд Горт өзінің қалған өмірінде маңызды лауазымдардан шеттетілді.

1918 жылдың 1 - 3 маусымы

Алтыншы СВК конференциясы 27 мамырда басталған неміс Блюхер шабуылының аясында Версальде өтті. Мұнда АҚШ-тан қосымша күштер сұралды. Талқыланған басқа мәселелер – АҚШ әскерлерін Ұлыбритания экспедициялық күштерімен (БЭК) біріктіру және одақтас әскерлік жабдықтауларын біріктіру болды. Бұл кездесуде одақтастардың көңілсіздігі басым болды. Француз дивизияларының саны 50%-ға дейін азайды, ал британдықтардың жағдайы да одан жақсы емес еді. Британ, француз және итальян премьер-министрлері президент Уилсонға жолдаған хатында: «Одақтастардың резервтері жаудың резервтерінен бұрын таусылып, соғыстың ұтылу қаупі зор» деді. Сондай-ақ, АҚШ 4 миллиондық армия құру үшін айына 300 000 сарбазды шақыруды қажет ететін 100 дивизияны жинауы керек еді. Генерал Першинг Вашингтонға телеграмма жіберіп: «Елімізде соғыстың ауыр жүгін өз мойнымызға алу уақыты келгенін және Франция мен Англия қазіргі күштерін ұзақ сақтай алмайтынын жақсы түсінуі керек» деді. Сонымен қатар, «Егер одақтастар мұны бір жыл немесе тіпті алты ай бұрын сезіп, кемелерді беруде көмектессе, олар күшті американдық армия құруға көмектесер еді». Бірақ, «Америкадағы жаяу әскерді даярлаудың саны шілде айының ортасына дейін іс жүзінде аяқталады, олар [одақтастар] әлі де жаяу әскер бағдарламасын талап етеді» және «Премьер-министрлер мен генерал Фош дайын немесе тіпті дайын емес адамдарды шұғыл түрде шақыруға шақырады». Першинг өз естеліктерінде армияны құру туралы былай дейді: «Жалпы орындалуында бұл жетістік Соғыс департаментімізге мәңгілік ескерткіш ретінде көрінеді, бірақ тек алдын ала көре алмауы салдарынан, дайынсыз адамдар мен бөлімшелерді асығыс түрде жіберуге мәжбүр болдық». Лорд Милнер 17 мамырдағы X комитетінің отырысында кейбір әскерлердің «мылтықты қалай ұстау керектігін білмейтінін» айтты. Бастапқыда 500 мың адамнан тұратын армия жоспарланған, бірақ 4 миллиондық армия құру үшін АҚШ армиясын төрт есе кеңейту қажет болды. Отырыста, үш ай бұрын Брест-Литовск келісімінен кейін немістердің Ресейдің Қара теңіз флотын тартып алуға тырысатыны туралы алаңдаушылықтар туындаған кезде, Ллойд Джордж Жерорта теңізіндегі одақтас әскери-теңіз күштерінің жоғарғы қолбасшысы лауазымын құруды ұсынды. Ол бұл лауазымға британдық Ұлы флотының бұрынғы қолбасшысы, адмирал Джеллико («Сұршаң Джек») кандидатурасын ұсынды. Француздар одақтас әскери-теңіз қолбасшылығын біріктіруді қолдады, бірақ итальяндықтар келіспеді, сондықтан бұл ұсынысқа ешқандай нәтиже болмады.

1918 жылдың 2-4 шілдесі

Версальде өткен жетінші СВК конференциясына Канада, Австралия, Ньюфаундленд, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африкадан Ұлыбританияның Доминион премьер-министрлері қатысты. Бұл СВК-ның ең қиынға соққан жиыны болды, Ллойд Джордж француздардың соғысты толыққанды өздері басқарып отырғанына наразы болды, ал француздар Ллойд Джордждың Палестинаны күшейту үшін британдық күштерді азайту жоспарына көңілі толмады. Генерал Фош британдықтардың күшін 59 дивизияда ұстап тұруға міндеттеме беруді және "B" санатындағы әскерлерден (жауынгерлік қабілеті жоқ, бірақ отан қорғауға жарамды) алпысыншы дивизия құруды қалады. Ллойд Джордж адам күшінің жеткіліксіздігіне байланысты мұның мүмкін емес екенін мәлімдеді. Ал осы уақытта Мурманскке жасалған миссия жолға қойылды.

1918 жылдың 30 қазанынан 10 қарашасына дейін

Сегізінші, сондай-ақ ең ұзақ ССК конференциясы Версаль қаласында өтті. Осы жерде Осман империясы, Австрия-Мажарстан және Германияға қатысты соғыс аяқтау шарттары әзірленді.

Бейбіт уақыттағы кездесулер

1919 жылдың 12 қаңтарынан 26 маусымға дейін өткен Париж бейбіт келіссөздері барысында Жоғарғы соғыс кеңесі қаңтар айының ортасында "Он кеңеске" айналып, ал наурыздың ортасында президент Уилсон мен премьер-министрлер Ллойд Джордж, Клемансо және Орландо Версаль шартын жасау жұмысының басым бөлігін атқарғандықтан "Төрттік кеңес" (Үлкен Төрттік) болып өзгерді. Кездесулерге қабылдаушы ел ретінде Премьер-министр Жорж Клемансо төрағалық етті.

1920 жылдың 14-16 қаңтары Парижде, Франция

Бұл кездесу Версаль келісімі ратификацияланғаннан кейін төрт күн өткен соң өтті. Ллойд Джордж Ресей Федеративтік Социалистік Совет Республикасына қатысты блокаданы, сол кезде большевиктер бақылауында болмаған "центросоюз" арқылы "орыс халқымен" келіссөздер бастау арқылы алып тастауды ұсынды. Бұл келісімге қол жеткізілді және 16 қаңтарда Кеңестің коммюникесі жарияланды. Алайда, келіссөздер көп ұзамай Ұлыбритания мен большевиктер бақылауына өткен центросоюз арасында жүргізілді, нәтижесінде Англо-Совет сауда келісімі жасалды.