Кіріспе
1987 жылы Михаил Горбачевтің саяси ұраны Демократизация (демократизация) – 1987 жылғы қаңтарда Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Бас хатшысы Михаил Горбачев ұсынған, Кеңес Одағының бір партиялық үкіметіне «демократиялық» элементтерді енгізуге шақырушы ұран. Горбачевтің мақсаты – көп партиялы емес, бірақ көп үміткерлік сайлауды жергілікті Коммунистік партия (КПСС) және Кеңестер деңгейінде енгізу болатын. Осы арқылы ол партияны институционалдық және саяси реформаларын жүзеге асыратын прогрессивті кадрлармен жаңартуға ниеттенді. Сайлау бюллетендерін бақылау құқығы КПСС-те қалатын еді. Демократизация ұраны – 1986 жылдың ортасында ресми түрде жарияланған Горбачевтің реформалар жиынтығының бір бөлігі болды, оның ішінде (мәселелерді кеңінен талқылау және ақпаратқа қолжетімділікті арттыру) және «үдемелі даму» – экономиканы «жеделдету». 1987 жылы толыққанды науқанға айналған тағы бір ұран – «саяси және экономикалық қайта құру» – осылардың барлығын қамтыды. Демократизация ұранын ұсынған кезде Горбачев 1986 жылғы ақпан айында өткен ХХVII партия съезінде баяндалған реформаларын іске асыру үшін «ескі гвардияны» қаралау ғана жеткіліксіз екеніне көз жеткізді. Ол КПСС арқылы жұмыс істеуге тырысу стратегиясынан бас тартып, саяси либерализацияға бет бұрды. 1987 жылғы қаңтарда ол партия басшылығын айналып өтіп, тікелей халыққа демократияға шақыру жасады. 1990 жылғы шілдеде өткен ХХVIII партия съезіне қарай Горбачевтің реформаларының күтпеген, ауқымды салдарлары айқын болды. Кеңес Одағы құрамындағы республикалардың ұлттық өкілдері Одақтан бөлінуге бұрынғыдан да күшті ұмтылыс жасап, ақырында Коммунистік партияны таратуға әрекет етті.
Demokratizatsiya (, democratization) was a slogan introduced by Soviet Communist Party General Secretary Mikhail Gorbachev in January 1987 calling for the infusion of "democratic" elements into the Soviet Union's single party government. Gorbachev's meant the introduction of multi candidate—though not multiparty—elections for local Communist Party (CPSU) officials and Soviets. In this way, he hoped to rejuvenate the party with progressive personnel who would carry out his institutional and policy reforms. The CPSU would retain sole custody of the ballot box. The slogan of was part of Gorbachev's set of reform programs, including (increasing public discussion of issues and accessibility of information to the public), officially announced in mid 1986, and , a "speed up" of economic development. (political and economic restructuring), another slogan that became a full scale campaign in 1987, embraced them all. By the time he introduced the slogan of , Gorbachev had concluded that implementing his reforms outlined at the Twenty Seventh Party Congress in February 1986 required more than discrediting the "Old Guard". He changed his strategy from trying to work through the CPSU as it existed and instead embraced a degree of political liberalisation. In January 1987, he appealed over the heads of the party to the people and called for democratisation. By the time of the Twenty Eighth Party Congress in July 1990, it was clear that Gorbachev's reforms came with sweeping, unintended consequences, as nationalities of the constituent republics of the Soviet Union pulled harder than ever to break away from the Union and ultimately dismantle the Communist Party.
Горбачевтің реформа дилеммасы
Горбачев консерваторлардың реформаны тоқтатуды қалаған сыны мен либералдардың оны үдетуді талап еткен сыны арасында көбірек қиын жағдайға түсті. Оның бір партиялық жүйені сақтап қалу ниетіне қарамастан, көп партиялық жүйенің элементтері қалыптаса бастады.
Партияның 19-конференциясы
Кейбір кері соққыларға қарамастан, ол өзінің жаңарту саясатын жалғастырды және реформатор ретінде әлемдік деңгейде танылды. 1988 жылдың маусым айында КПСС-нің 19-шы партия конференциясында, 1941 жылдан бері алғаш рет өткізілгенде, Горбачев және оның қолдаушылары үкіметтік аппараттың партиялық бақылауын төмендетуге бағытталған радикалды реформаларды іске қосты. Ол өңірлік және жергілікті заң шығару органдарына, партияның бірінші хатшыларына көп үміткерлі сайлаулар өткізуді қайтадан талап етті және мемлекеттік аппаратты өңірлік деңгейдегі партия органдарынан бөліп қарауды қатысты етті. Консерваторлардың көпшілігіне қарамастан, Горбачев өзінің реформалық ұсыныстарын қабылдауға партияның жоғары билікке бағынуын пайдаланды. Сарапшылар конференцияны партия бағытты өзгерістерді жоғарыдан жүзеге асырудағы сәтті қадам деп бағалады.
Үкіметтегі өзгерістер
1988 жылдың қыркүйек айында Горбачев шақырған, бұрын-соңды болмаған төтенше Орталық Комитет пленумында үш беделді ескі салтты мүше Политбюродан шығып кетті немесе билік өкілеттіктерінен айырылды. Андрей Громыко Политбюродан зейнетке шықты (кездесуге дейін зейнетке шығуды шешкен еді), Егор Лигачев Политбюро хатшылығындағы идеологиялық бағыттан босатылды, ал Борис Пуго Политбюро мүшесі Михаил Соломенцевтің орнына КПСС партиялық бақылау комитетінің төрағасы болды. Содан кейін Жоғарғы Кеңес Горбачевті Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы етіп сайлады, бұл Горбачевке бұрынғы Леонид Брежневке тән билік атрибуттарын берді. Бұл өзгерістер Хатшылықтың, осы уақытқа дейін мемлекеттік саясатты әзірлеуге және іске асыруға толық жауапты болған, билігінің көп бөлігін жоғалтуына әкелді.
Халық депутаттарының съезі
Сонымен қатар, мемлекеттік құрылымдарда да маңызды өзгерістер болды. 1988 жылдың желтоқсанында Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі Конституцияға енгізілген түзетулер арқылы Кеңес Одағының жаңа заң шығарушы органы ретінде құрылған Кеңес Одағының Халық депутаттары съезін құруды бекітті. Жоғарғы Кеңес одан кейін өзін таратып жіберді. Түзетулер 542 мүшеден тұратын кішірек жұмыс органының, сондай-ақ Жоғарғы Кеңес деп аталатын, 2250 мүшеден тұратын Халық депутаттары съезінен сайлануын қарастырды. Жаңа парламентте коммунистердің көпшілігін қамтамасыз ету үшін Горбачев орынның үштен бір бөлігін КПСС және басқа қоғамдық ұйымдарға резервтеді. 1989 жылдың наурыз айында өткен Халық депутаттары съезіне сайлауда Кеңес Одағының сайлаушылары алғаш рет ұлттық заң шығарушы органның құрамын таңдады. Сайлау қорытындысы билік элитасын таң қалдырды. Ел бойынша сайлаушылар қарсылығы жоқ коммунистік кандидаттарды, олардың көпшілігі партияның көрнекті лауазымдарындағы адамдарды, бюллетеньдерден алып тастады, тізімдегі кандидаттарды мақұлдаудан бас тартуға берілген шартты мүмкіндікті пайдаланды. Дегенмен, құрылған Халық депутаттары съезінде 87 пайыз КОКП мүшесі болды. Нағыз реформаторлар шамамен 300 орынға ғана ие болды. Мамыр айында Халық депутаттары съезінің алғашқы сессиясы елді қоздырды. Екі апта бойы тікелей эфирде депутаттар елдің түкпір-түкпірінен кеңес жүйесінің барлық қателіктері мен кемшіліктеріне қарсы айтысты. Сөз сөйлеушілер Горбачевті, КГБ-ны және әскерді де аямады. Бірақ консервативті көпшілік съезстің бақылауында ұстады. Горбачев жаңа Жоғарғы Кеңестің төрағасы болып қарсылықсыз сайланды, содан кейін Халық депутаттары съезі жаңа заң шығарушы органның құрамын толтыру үшін партия аппараттарының көп бөлігін сайлады. Оппозицияның белгілі көшбасшысы Борис Ельцин Жоғарғы Кеңеске басқа депутаттың өкілеттігінен бас тарқаннан кейін ғана өтті. Халық депутаттарының бірінші съезі Горбачевтің Кеңес Одағының саяси өміріне бақылауының соңғы сәті болды.
Өңіраралық топ
1989 жылдың жазында Халық депутаттары съезінде "Аймақаралық топ" деген атпен алғашқы оппозициялық блок құрылды. Бұл органға Ельцин басқаратын оппозицияның либералдық және орыс ұлтшылдарының көпшілігі кірді. Оппозицияның басты мәселесі – Конституцияның 6-бабын жою болды, онда КОКП-ның қоғамдағы барлық институттардан жоғары тұруы белгіленген. Оппозицияның 6-бапты жоюға жасаған қысымына тап болған және КПСС-дегі консерваторларға қарсы одақтастарға мұқтаж болған Горбачев 1990 жылдың ақпан айындағы Орталық Комитет пленумында 6-бапты жоюға қол жеткізді. Сол айдың соңында Жоғарғы Кеңес алдында ол Кеңес Одағының президенті лауазымын құруды ұсынды, онда өзі Халық депутаттары съезі тарапынан сайлануы керек еді, халық сайлауы арқылы емес. Осыған сәйкес, 1990 жылдың наурыз айында Горбачев он сегіз айдың ішінде үшінші рет Кеңес мемлекетінің басшысы лауазымына сайланды. Жоғарғы Кеңестің бұрынғы бірінші орынбасары Анатолий Лукьянов Жоғарғы Кеңестің төрағасы болды. Жоғарғы Кеңес Батыс парламенттеріне ұқсас болды. Оның отырыстары күнделікті теледидардан көрсетіліп тұрды. 1990 жылдың шілдесінде өткен ХХVIII партия съезіне дейін либералдар мен құрамындағы республикалардың ұлтшылдары КПСС-ді өткен заманға жатқызып, елді басқара алмайтын күш деп санады. КПСС-тің он бес кеңестік республиканың көптеген филиалдары егемендік пен одақты қолдайтын үлкен фракцияларға бөлініп, орталық партиялық бақылауды одан әрі әлсіретті. Көптеген сәтсіздіктердің нәтижесінде КОКП үкіметтен ажыратылып, қоғамдағы жетекші рөлінен және ұлттық экономиканы бақылау функциясынан айырылды. Дегенмен, оның аппараттарының көпшілігі жаңа құрылған демократиялық институттарда жетекші лауазымдарға ие болды. Жетпіс жыл бойы КОКП одақтың бірлігін сақтап тұрған күш болды; Кеңес орталығында партияның билігі болмағандықтан, құрамына кіретін республикалардың ұлттары одақтан шығу және партияны тарату үшін бұрынғыдан да күшті күш салды.