Кіріспе
859 жылдан 873 жылға дейін Тан Қытайының императоры, қайтыс болғаннан кейін Тан тақ мұрагері Император Идзоң (басқа бір таңбамен) атанып, құрметтелді.
the Tang crown prince posthumously honored as Emperor Yizong (of a different character)
Император Идзоң Тан (28 желтоқсан 833 – 15 тамыз 873), Ли Вэнь, кейін Ли Цюй деп аталды, Қытайдың Тан әулетінің императоры болды. Ол 859 жылдан 873 жылға дейін билік етті. Император Идзоң, Император Сюаньцзуңның үлкен ұлы еді. 859 жылы Император Сюаньцзуң қайтыс болғаннан кейін, евнух Ван Цонши (王宗實) Император Идзоңды таққа отырғызды. Ол Император Сюаньцзуңның тағы бір ұлы, Куй патшасы Ли Цзыні қолдау көрсеткен евнухтарды өлтірді. Дәстүрлі тарихшылардың айтуынша, Император Идзоң мемлекеттік істерге көп көңіл бөлмеді, керісінше, сәнді өмір сүруді таңдады, ішімдікке құмар болды және өзін әйелдермен қоршады. Ал оның үкіметі азаматтарына ауыр салықтар салды. Әкесінен де терең буддист болған ол, жыл бойы буддистік салтанатты шаралар өткізіп, сарайда жиі музыкалық қойылымдар ұйымдастырды. Егер оған ойын-сауық ұнаса, Идзоң орындаушыларға жомарт сыйлықтар беріп қана қоймай, мемлекеттік лауазымдар да тағайындады. Император Идзоң, әкесі билік еткен кезеңде жинақталған империяның қазынасын толығымен таусылды. Ашаршылық сияқты ауыр қиындықтар, оның ішінде адамдарды каннибализмге мәжбүрлеген жағдайлар, оның билігінің соңында кең таралған шаруалардың көтерілісіне әкелді. Бұл көтерілістер оның ұлы Император Сидзоңның билігіне де кедергі келтірді.
Өмірбаян
Ли Вэнь 834 жылы, оның туысы император Вэньцзун билік еткен кезде дүниеге келді. Оның әкесі Ли И Гуан патшасы болған, ал Ли Вэнь Ли Идің сарайында туған. Ол Ли Идің тұңғыш ұлы еді. Оның анасы Ли Идің қалың әйелі Чхао ханым болды. Ли Вэньнің анасы Чхао ханымға императорлық сарайдағы әйелдердің дәрежесінде 15-ші орынға ие Мейрен (美人) атағы берілді (бір уақытта тоғыз Мейрен болуы мүмкін еді). Ол император Сюаньцзунның Дачжун дәуірінде (847–860) қайтыс болды, ал қайтыс болғаннан кейін оған Жоронг (昭容) жоғары атағы берілді. Император Сюаньцзунның билігінің соңында ол өлместікке уәде берген алхимиктерді жақсы көріп, олар жасаған дәрілерді ішті. Соның салдарынан ол күдікпен қарап, оңай ашуланды. 859 жылға қарай, осы дәрілердің әсерінен оның арқасында үлкен жаралы ісік пайда болды, сондықтан ол төсекке жатып, канцлерлермен немесе басқа да лауазымды тұлғалармен кездесе алмады. Ол Ли Цзиді өзінің жақын үш жоғары дәрежелі евнухтарына – сарайлық байланыс директоры (Шумиси) Ван Гуйжанға (王歸長) және Ма Гонгруға (馬公儒), сондай-ақ оңтүстік сарай істерінің директоры (宣徽南院使, Сюаньхуэй Наньюаньши) Ван Джуфанға (王居方) сеніп тапсырды. Император Сюаньцзун қайтыс болғаннан кейін Ван Гуйжан, Ма және Ван Джуфан оның өлімін бірден жарияламады және олармен жақсы қарым-қатынаста болмаған Шэньцзян әскерлерінің евнух командирі Ван Цзоншиді (王宗實) Чанъаньнан Хуайнань округіне (淮南, қазіргі Янчжоу, Цзянсу) Хуайнань округінің евнух бақылаушысы ретінде жіберуге ниеттенді. Алайда Ван Цзонши сарайға басып кіріп, император Сюаньцзунның қайтыс болғанын білген соң, Ван Гуйжанды, Ма және Ван Джуфанды жалған жарлық шығарғаны үшін тұтқындап, өлім жазасын берді. Ол Ли Вэньді сарайға қабылдап, содан кейін император Сюаньцзунның атынан Ли Вэньді мұрагерлік ханзада етіп, оның атын Ли Цюй деп өзгертті. Келесі күні император Сюаньцзунның өлімі туралы жарияланды, және Ли Цюй император болды (Ицзун императоры ретінде). Бірақ одан да қауіпті жағдай – үш жылдық қызметтен кейін үйлеріне оралуға рұқсат етілетіні туралы уәдемен, Дали шабуылына қарсы қорғану үшін Гуй префектурасына (桂州, қазіргі Гуйлин, Гуанси) жіберілген Сюси округінің (徐泗, штаб-пәтері қазіргі Сючжоу, Цзянсу) сарбаздарының бүлігі. 868 жылы мерзім аяқталғанда, Сюси округінің губернаторы Цюй Янцзэн (崔彥曾) Сюси сарбаздарының Пан Сюнь басшылығымен көтеріліске шығуына себеп болып, мерзімді бір жылға ұзартуға бұйрық берді. Олар солтүстік-шығысқа қарай үйлеріне бет алды, Сюси округінің астанасы Сю префектурасына (徐州) жеткенде, олар оған шабуыл жасап, басып алды. Панның императорлық комиссия алуға жасаған алғашқы әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін, көтерілісші армия жақын маңдағы аймақтарға шабуыл жасады, императорлық күштер оларды тоқтата алмады. 869 жылы Қаң Ченкюн, Шатуо әміршісі Чжуэ Чисиннің (оған Ли императорлық тегі және оның үлесі үшін Гуочан деген жаңа есім берілді) көмегімен Панды жеңгенге дейін көтеріліс басылмады. (Содан кейін Каң, канцлер Лу Ян мен императорлық ғалым Вэй Баохенгтің (Ицзунның сүйікті қызы ханшайым Тонгчанның күйеуі) жалған айыптауларына байланысты жер аударылды.)
Late in Emperor Xuanzong's reign, he came to favor certain alchemists who promised immortality, and he took pills that they made. It was said that as a result, he became paranoid and easily angered. By 859, as a side effect of those pills, he had a large ulcerous boil on his back, such that he was bedridden and could not meet with the chancellors or other officials. He entrusted Li Zi to three high level eunuchs that he favored—the directors of palace communications (Shumishi) Wang Guizhang (王歸長) and Ma Gongru (馬公儒) and the director of the southern court affairs (宣徽南院使, Xuanhui Nanyuanshi) Wang Jufang (王居方). After Emperor Xuanzong died, Wang Guizhang, Ma, and Wang Jufang did not initially announce his death, and were set to send one of the eunuch commanders of the Shence Armies (神策軍), Wang Zongshi (王宗實), who was not on good terms with them, out of Chang'an to Huai'nan Circuit (淮南, headquartered in modern Yangzhou, Jiangsu) to serve as the eunuch monitor for Huai'nan. Wang Zongshi, however, reacted by intruding into the palace; finding that Emperor Xuanzong had already died, he arrested Wang Guizhang, Ma, and Wang Jufang for falsely issuing edicts, and then put them to death. He welcomed Li Wen to the palace, and then issued an edict in Emperor Xuanzong's name creating Li Wen crown prince and changing his name to Li Cui. The next day, Emperor Xuanzong's death was announced, and Li Cui became emperor (as Emperor Yizong). Yet more disastrous, though, was a mutiny by soldiers for Xusi Circuit (徐泗, headquartered in modern Xuzhou, Jiangsu), who had been posted to Gui Prefecture (桂州, in modern Guilin, Guangxi) to defend against a potential Dali attack, with a promise that they would be allowed to return home after three years. When the term was up in 868, however, the governor of Xusi Circuit, Cui Yanzeng (崔彥曾), ordered that the term be extended one year, causing the Xusi soldiers to mutiny under the leadership of Pang Xun. They headed northeast home, and when they reached Xusi's capital Xu Prefecture (徐州), they attacked and captured it. After Pang's initial attempts to obtain an imperial commission was rebuffed, the mutineer army attacked the nearby regions, with the imperial forces unable to stop them. Not until Kang Chengxun, with major assistance from the Shatuo chieftain Zhuye Chixin (who was bestowed the imperial surname of Li, as well as a new name of Guochang because of his contributions), was able to defeat Pang in 869 was the rebellion suppressed. (Subsequently, though, Kang, due to the false accusations of the chancellor Lu Yan and the imperial scholar Wei Baoheng (the husband of Emperor Yizong's favorite daughter Princess Tongchang), was exiled.)
Билік етуінің соңғы кезеңдері
869 жылдың соңында Ли Шиванг Далидің елшісі Ян Цюцинді (楊酋慶) өлтіріп, оған қарсы шықты. Дали императоры Цюлун Дингбианға үлкен шабуыл жасады, Ли де, оның мұрагері Ду Панг (竇滂) та оны тоқтата алмады. Дали әскерлері тез арада Чэнду маңайына жетіп, Чэндуды қоршауға алды. Император Ицзун Гао Пьяньды (高駢) Сичуаньның әскери губернаторы етіп тағайындады, содан кейін Дали әскерлері кері шегінді, бірақ Дингбиан (кейін Сичуаньға қосылды) және Сичуань қатты зардап шекті. 870 жылы Тонгчан ханшайымы қайтыс болды, бұл Император Ицзунның бас қала Чанъаньда императорлық дәрігерлердің оны емдей алмағанына ашуланып, 20 императорлық дәрігерді өлтірді және олардың 300 туысын түрмеге жаптырды. Канцлер Лю Чжан (劉湛) мен Цзиньжао муниципалитетінің (京兆, яғни Чанъань аймағы) мэрі Вэнь Чжан (溫璋) араласуға тырысқанда, екеуі де қуылды; жауап ретінде Вэнь өзін-өзі өлтірді. Тонгчан ханшайымы Ецзун императорының ысырапшылдығын көрсеткен салтанатты рәсіммен жерленді. «Зичжи Тунцзянь» (資治通鑑) кітабында былай жазылған:
Вэй әулетінің мүшелері алтын мен күмісті күлден сұрыптау үшін ханшайымға құрбандық ретінде өртелген заттардың күлін таласты. Өртке өрттелген киімдер, зергерлік бұйымдар мен ойыншықтар 120 арбаға толды. Қағаздан жасалған салтанатты күзетшілер мен қағаз күзетшілер корпусы түрлі-түсті жібек, зергерлік бұйымдар мен жадемен безендірілген, сондай-ақ ол жер асты әлемінде қолданатын заттар, олардан сәуле 20 ли қашықтықтағы сәуледен шағылысты. Император жерлеу үйіне 100 ху (斛, сұйықтық көлемінің бірлігі) шарап және оларды тасуға 40 түйе қажет болатын торттар берді. Император мен Консорт Гуо (Гуо феи, Тонгчан ханшайымының анасы және Император Ицзунның сүйікті әйелі) қызын қатты сағынды. Олар музыкант Ли Кэджиге (李可及) «Жүз жылдық аза» атты музыкалық шығарманы жазуды тапсырды. Патша сарайындағы қоймадан билерді әшекейлеуге арналған көптеген әшекейлер, ал 800 пи (匹, мата ұзындығының бірлігі) жібек киіз ретінде қызмет етті. Би біткен соң, олардың құлаған зергерлік бұйымдары жерге түсіп, толығымен қапталды. Тонгчан ханшайымы қайтыс болғаннан кейін, император Ицзун император Ицзун билігінің соңында өте күшті және жемқор болған Вэй Баохенгке (魏保衡) жақын болып қалды. Император Ицзун Гуоның отбасын жаман қылық жасады деп айыптаған кезде ашуланып жауап берді. 873 жылы салтанатты рәсімде император Ицзун Гаутама Будданың мойыны (бармағының сүйегі) деп мәлімделгенді сарайға қабылдады, әлдекейім оның атасы император Сянцзонг (憲宗) сол жәдігерді сарайға әкелгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды деген ескертулерге қарамастан. (Ицзун императоры ескертулерге жауап ретінде: «Өмірде бір рет көре аламын, өлімге өкінбеймін» деп жауап берді). Бұл рәсімнен кейін Чанъаньның отбасылары үлкен сый-тартулар әкелді. Император Идзонг өзі монументке қарай жүріп, жерге жылап иіліп отырды. Сол жылы император Ецзун қатты ауырып, мұрагерін тағайындамағаны үшін, евнуктер Лю Синьшен (劉行深) және Хан Вэньюе (韓文約) оның 11 жасар ұлы Ли Янды (李璠) оның мұрагері ретінде қолдады. Лю мен Хан император Идзонгтың атынан Ли Янды мұрагерлік хан етіп тағайындауға жарлық шығарды. Император Идзонг келесі күні қайтыс болды, ал Ли Ян таққа отырды (император Сидзонг (僖宗) ретінде).