Кіріспе

VI ғасырдағы Византиялық ән жазушы және композитор Роман Мелодист (Ῥωμανὸς ὁ Μελωδός; V ғасырдың соңы – 555 жылдан кейін) – Византия музыкасы тарихындағы маңызды ерте кезеңдегі тұлға, ән жазушы және композитор. Ол "ырғақты поэзияның Пиндары" деп аталады және VI ғасырда өркендеген, бірақ ең ерте қолжазбалары осыдан кейінгі ғасырларда жазылған. Ол өз заманының ең белгілі контакьон жазушысы болды.

Өмір

Романостың өмірі туралы негізгі мәліметтер қазан айындағы Менайоннан алынған. Оның есімі басқа екі көне деректе ғана айтылады: біреуі сегізінші ғасыр ақыны әйгілі Герман, екіншісі Судада (s. v. anaklomenon), онда ол «әуенші Романос» деп аталады. Осы аз деректерден оның еврей отбасында Сириядағы Емеса (қазіргі Хомс) немесе Дамаск қаласында туғанын білеміз. Ол кішкентай кезінде крещениеден өтті (бірақ оның ата-анасы да дінге кіргені белгісіз). Беритусқа (Бейрут) көшіп келген соң, ол сол жердегі Қайта тірілу шіркеуінде дьякон қызметіне тағайындалды. Кейіннен император Анастасий билігі тұсында Константинопольге көшіп барды. Анастасий I (491-518) немесе Анастасий II (713-716) болғаны туралы мәселеде белгілі византиятанушы профессор Карл Крумбахер біріншісіне басымдық береді. Ол «Ұлы шіркеуде» (Айя София) сакристан болып қызмет етті және өмірінің соңына дейін Кирос монастырында тұрып, шәкірті әйгілі Ананиямен бірге жерленді. Егер бұрынғы Анастасий тұсында өмір сүрген деген пікірдегі ғалымдар дұрыс болса, онда ол император Юстиниан (527-65) билігі кезінде де жазуын жалғастырған болуы мүмкін, өйткені Юстиниан өзі де әнұран жазушы болған; бұл оны тағы екі танымал византиялық әнұран жазушы – Анастасий мен Кириакос замандасы етеді.

Аңыз

Аңыз бойынша, Роман бастапқыда талантты оқырман немесе әнші деп есептелмеген. Алайда, Константинополь патриархы оны зор кішіпейілділігі үшін жақсы көрген. Бірде, шамамен 518 жылы, Блахернадағы Панагия шіркеуінде қызмет етіп жүргенде, Мәсіхтің тууы мерекесіне арналған түнгі құлшылық кезінде, оған Псалтирьден катизма тармақтарын оқу тапсырылды. Ол нашар оқығандықтан, оның орнына басқа оқырман келді. Кейбір кіші дін қызметкерлері Романосты осы үшін мазақтап, оған қорлық көрсеткен соң ол хордың бір орнына отырды. Шаршап, қайғырып, көп ұзамай ұйықтап қалды. Ол ұйықтағанда, Құдай анасы оған аян болды. Ол оған кітапты жеуді бұйырды. Ол бірден патриархтың батасын алып, амбоға (мұғазханаға) көтеріліп, өзінің әйгілі "Туған күні" контакьонын ("Бүгін Құдай ана барлық тіршілік атаулыдан жоғары туды" деп аталатын) әнмен орындады. Император, патриарх, дін қызметкерлері және бүкіл қауым гимннің терең теологиясына және Романостың анық, күмбірлі дауысына таң қалды. Дәстүр бойынша, бұл айтылған алғашқы контакьон болған. Грек тіліндегі "контакьон" (κοντάκιον) сөзі – бұл кітапты орауға арналған білік, сондықтан Құдай анасының оған кітапты жұтуын бұйырғаны, оның шығармаларының құдайлық шабытпен туғанын көрсетеді. Романостың алғашқы өнер көрсеткен көрінісі Покров иконаларының төменгі бөлігінде жиі бейнеленеді (жоғарыдағы мысал).

Мұрасы мен суреттері

Соңғы уақыттардағы иконаларда әулие Роман амбода (иконостастың тікелей алдында) тұрып, диякондық стихарий киген күйінде бейнеленгенімен, белгілі орыс шіркеу музыкасы зерттеушісі Иоганн фон Гарднер ең көне иконаларда оның әншінің қысқа қызыл тонымен кигенін және шіркеудің ортасындағы көтеріңкі алаңда тұрғанын айтады. Шығыс православие шіркеуінде әулие Роман музыканың қадірлісі саналады; ол әр жыл сайын 1 қазан күні тойланады. Армян апостолдық шіркеуі әулие Романоны Кресттің Көтерілуінің үшінші жексенбісіне дейінгі сенбі күні еске алады. Әулие Роман Халкидон соборынан кейін өмір сүрген және Армян апостолдық шіркеуі Халкидондық емес екенін ескерсек, бұл таңғажайып жайт. Дегенмен, оның музыкасы армян гимнографиясына зор әсер етті.