Польшадағы коммунизмге қарсы наразылықтар мен оқиғалар

Кіріспе

Польшадағы коммунистік үкіметке қарсы наразылық

Польшадағы коммунизмге қарсы қарсылық күшейді, сонымен қатар оппозициялық көшбасшылар мен мәдениет қайраткерлерінің тобы Варшавада Crooked Circle Club (Klub Krzywego Koła) клубын құрды. Ол Польшаның тәуелсіздігі туралы пікірталастарды қозғады, мемлекеттік бақылаудағы экономиканың тиімділігіне күмән келтірді, сондай-ақ үкіметтің Екінші дүниежүзілік соғыстың ардагерлерін және Армия Крайованы қудалауына наразылық білдірді. Интеллигенция талқылаулар мен жарияланымдар (бибула) арқылы наразылығын білдірсе, жұмысшылар көшеге шықты. Польшадағы тұрмыс жағдайлары үкімет тарапынан таратылған үміттерге қарамастан жақсармады, ал жұмысшылар партия бюрократиясымен (номенклатура) салыстырғанда өзінің ықпалы аз екенін сезінді. Жұмысшылардың 80% жуығы, олардың көпшілігі маусым айында үкімет жұмыс нормасын күрт арттырғаннан кейін бонустық төлемдерін жоғалтты, жалақыны өтеу және азаттық талаптарымен көшеге шығып, қала орталығына қарай шеру тартты. Басқа зауыттардың жұмысшылары, оқу орындары мен студенттер де оларға қосылды. Сағат 9-дан 11-ге дейін Адам Мицкевич алаңында 100 000-ға жуық адам жиналды. Алаң қала және партия билігінің ғимараттарымен, сондай-ақ полиция бас штабымен қоршалған еді. Наразылар азық-түлік бағасын төмендетуді, жалақыны арттыруды және жұмысшылардың жағдайын нашарлатқан кейбір заң өзгерістерін жоюды талап етті. Олар сондай-ақ Польша премьер-министрі Йозеф Циранкевичтің келуін сұрады, себебі жергілікті билік жұмысшылардың мәселелерін шешуге өкілетті емес екенін мәлімдеді. Кейбір полиция қызметкерлері де наразыларға қосылды. Рокоссовский өзінің орынбасары, поляк совет генералы Станислав Поплавскийді және бір топ төменгі шенді совет офицерлерін наразылықты орыс стандарттарына сәйкес басуға бұйрықпен жіберді. Демонстрацияларды 1953 жылғы Шығыс Германиядағы көтеріліс сияқты жағдайдың алдын алу үшін мүмкіндігінше тезірек тоқтату мақсатында болды. Ресейлік офицерлер сағат 14:00-де Лавица әуежайына келді және басқаруды өз қолына алды. Поплавский Познань гарнизонынан жергілікті әскерлерді пайдалануды қаламады, оның орнына Силезия әскери округінен басқа әскерлерді шақырып, Познаньдің солтүстігіндегі Биедруско әскери базасынан арнайы жасақтарды қайтарды. Әскерлерге наразылықты "неміс провокаторлары" ұйымдастырғаны және олардың Польшаның беделін жоққа шығаруға тырысқаны айтылды, бұл оқиға Познань халықаралық жәрмеңкесі кезінде болды. Қаза тапқандардың саны туралы әртүрлі мәліметтер бар. Ұлттық естелік институтының (IPN) тарихшысы Лукаш Ястрзаб қаза болғандардың санын 57 адам және 600-ге жуық жараланған (соның ішінде үкімет тарапынан сегіз адам) деп бағалайды, IPN ғалымы Станислав Янковиактың 100-ден астам деген бағасы сияқты үлкен бағалар қолда бар деректермен толыққанды расталмайды. "70-тен астам адам қаза тапты" деген сияқты ұқсас бағаларды БАҚ-та да кездестіруге болады. Біраз уақыттан кейін идеологтар Кеңес Одағының қолдауын жоғалтқанын түсінді, ал режим жалақыны көтеру және басқа реформалар арқылы келісуге тырысты. Польша коммунистері басшылықты өзгерту қажеттігін түсініп, жаңа басшы ретінде Уладьслав Гомулканы таңдады, ол орташалық саясатты ұстанатындығымен белгілі болды. Бұл кезең "Польша қазаны" (немесе "Гомулка еруі") деп аталады. Осыған қарамастан, коммунистік билік Познань оқиғалары туралы барлық ақпаратты ширек ғасыр бойы цензуралады. Тарихшыларға зерттеу үшін бастапқы материалдар берілмеді, ал цензура 1956 жылғы маусым оқиғалары туралы ақпаратты жарияланымдардан толығымен жоюға мүмкіндік берді. Ең белсенді қатысушылар көп жылдар бойы қудаланды. Оқиғалар туралы естелік қатысушылар мен оппозиция мүшелері сақтап келді. 1980 жылы Гданьск келісімінен кейін "Солидарлық" қозғалысы өзінің алғашқы әрекеттерінің бірі ретінде 1956 жылғы Познань маусым оқиғаларының құрбандарына ескерткіш орнатуға шешім қабылдады.

Anti communist resistance in Poland was also bolstered, and a group of opposition leaders and cultural figures founded the Crooked Circle Club (Klub Krzywego Koła) in Warsaw. It promoted discussions about Polish independence, questioned the efficiency of the state controlled economy, and government disdain and even persecution of World War II veterans of Polish Armed Forces in the West and Armia Krajowa. While the intelligentsia expressed their dissatisfaction with discussions and publications (bibuła), workers took to the streets. The living conditions in Poland did not improve, contrary to government propaganda, and workers increasingly found that they had little power compared to bureaucracy of the Party (nomenklatura). Around 80% of its workers, most of whom had lost bonus pay in June as the government suddenly raised the required work quota, took to the streets demanding pay compensation and some concessions of freedom, marching towards the city centre. Workers at other plants, as well as institutions and students, joined the procession. Between 9 and 11 a. m., about 100,000 people gathered on the Adam Mickiewicz Square in front of the Imperial Castle in Poznań, surrounded by buildings occupied by the city and Party authorities and police headquarters. The demonstrators demanded lower food prices, wage increases and the revocation of some recent changes in the law that had eroded workers' conditions. They further requested a visit from Polish Prime Minister Józef Cyrankiewicz, as the local government declared that they had no authority to solve the workers' problems. Some police officers also joined the crowd. Rokossovsky sent his deputy, the Polish Soviet general Stanislav Poplavsky, and a group of lower Soviet officers, with orders to put down the protest in a manner consistent with Russian standards, intending to end the demonstrations as soon as possible to prevent an occurrence similar to the uprising of 1953 in East Germany, when a similar protest, not quelled in time, spread to many other regions. The Russian officers arrived at 2 p. m. at Ławica Airport and took command. Poplavsky did not bother to use local regulars from Poznań garrisons, instead taking other troops from Silesian Military District and recalling special troops from the Biedrusko military base north of Poznań. The troops were told that the protesters were led and organized by "German provocateurs", who were attempting to darken Poland's image during the ongoing Poznań International Fair. There are varying estimates of casualties. The historian Łukasz Jastrząb from the Institute of National Remembrance (IPN) estimates casualties at 57 dead and about 600 wounded (including eight on the side of the government), noting that larger estimates, such as that by IPN scholar, Stanisław Jankowiak, who places the figure at slightly over 100, are not fully supported by available data. Estimates of a similar range, such as the "over 70 deaths", can be found in media reports. Soon the ideologues realized that they had lost the support of the Soviet Union, and the regime turned to conciliation by announced wage rises and other reforms. Realizing the need for a change in leadership, the Polish communists chose a new leader, Władysław Gomułka, who was considered a moderate; this transition is known as Polish October (or "Gomułka Thaw"). In spite of this, the communist authorities censored all information on the Poznań events for a quarter of a century. Historians were denied source materials for research, and censorship was effective in eliminating any mention of the events of June 1956 from publicly available sources. Persecution of the most active participants would be carried out for many years. The memory of the events was preserved by the participants and members of opposition. After the Gdańsk Agreement in 1980, the Solidarity movement, as one of its first actions decided to raise a monument in memory of the Poznań June 1956 events.

Еске алу

2006 жылдың 21 маусымында, оқиғалардың 50 жылдығын еске алу мақсатында, Польша Парламенті – Сейм, 28 маусымды Польшадағы ұлттық мереке деп жариялады; 1956 жылғы Познань маусымының естелік күні.

Польша тілінде

Пётр Гжельчак, Познаньның 1956 жылғы маусымы. 1956-1989 жылдардағы естелік күресі [Познань June 1956. Struggle for memory, 1956 1989], Познань 2016
Станислав Янковиак, Павел Мачевич, Агнешка Рогульска, "Жаралы қала: Познаньдың 1956 жылғы маусымы", Ұлттық естелік институты, 2003
Лукаш Ястшемб, "Познаньдегі жүрегім атылды. Познаньның 1956 жылғы маусымы – жеке шығындар және олардың талдауы", Comandor баспасы, Варшава 2006
Норберт Войтович, "Познаньның 1956 жылғы маусымы" құрбандары, 1956 жыл Венгрия мен Польшада. Венгр-поляк семинары материалдары. Вроцлав, 1996 жылғы қазан, ред. Лукаш Анджей Каминский, Вроцлав 1996, 32-41 беттер.