Кіріспе

Ескі және Жаңа Келісімдер арасындағы қарым-қатынас туралы христиандық ілім, басқа типтегі типологиялар

Христиандық теология мен библиялық түсіндірудегі типология – Ескі Келісімнің Жаңа Келісімге қатысына қатысты ілім немесе теория. Ескі Келісімдегі оқиғалар, тұлғалар немесе мәлімдемелер Жаңа Келісімде сипатталған Мәсіхтің немесе оның аянды оқиғаларының немесе аспектілерінің алдын-ала хабар беруші нысандары (типтері) ретінде қарастырылады. Мысалы, Юнус балықтың құрсағынан шығуы арқылы өлімнен қайта тірілгендей болғандықтан, Мәсіхтің типі ретінде қарастырылуы мүмкін. Теорияның толыққанды нұсқасында, Ескі Келісімнің барлық мақсаты Мәсіхтің, антитипін немесе орындалуын көруге арналған типтерді ұсыну болып табылады. Бұл теория ерте Шіркеуде басталып, жоғарғы орта ғасырларда ең ықпалды болды және протестанттық реформациядан кейін, әсіресе кальвинизмде танымал болды, бірақ кейінгі кезеңдерде оған көңіл аз бөлінді. 19 ғасырдағы неміс протестантизмінде типологиялық түсіндіру, пайғамбарлықтың тура сызықты түсіндіруінен ерекшеленді. Біріншісі гегельдік теологтармен, екіншісі – Канттың аналитикалық көзқарасымен байланысты болды. Бүгінде типологияны қолдайтын топтардың қатарында 19 ғасырдан бастап Христиан бауырластары (олар үшін типология өте маңызды болды және көптеген кітаптардың тақырыбы болды) және Висконсин евангелистік лютерандық синоды бар. Атап айту керек, Шығыс Православ Шіркеуінде типология әлі де кең таралған және жиі қолданылатын түсіндіру құралы болып табылады, себебі Шіркеу барлық тарихи кезеңдердегі доктриналық баяндамадағы сабақтастыққа үлкен мән береді. Типология ерте христиан өнерінде жиі қолданылды, онда тип және антитип контрастты түрде бейнеленетін. Терминологияны қолдану зайырлы салаға да тарады; мысалы, "Жоффри де Монбрэй (1093 ж.ө.), Кутанс епискобы, Вильгельм Жеңімпаздың жақын серігі, ұлы феодалдық прелат, жауынгер және әкімшінің үлгісі болды".

Этимология

Бұл термин грек тіліндегі (typos) есімінен шыққан, яғни «соққы, ұру, мөр» деген мағынаны білдіреді, сондай-ақ осы әрекет арқылы монетаға түсірілген бейне немесе із; яғни адамның суреті, пішіні немесе мүсіні; сонымен қатар бастапқы үлгі, модель немесе қалып. Осы сөздің басына грекше «анти» префиксі қосылған, ол «қарсы, сәйкес» дегенді білдіреді.

Теорияның пайда болуы

Христиандық типтастыру Жаңа Келісімнің өзінде басталады. Мысалы, Пауыл Римдіктерге 5:14-те Адамды "келер адамның бейнесі" деп атайды, яғни Мәсіхтің бейнесі. Ол Адам мен Мәсіхті Римдіктерге 5-ші және 1 Қорынттықтарға 15-ші тарауларда салыстырады. Петірдің бірінші хатының авторы баптизмді білдіру үшін (антитип) терминін қолданады. Жаңа Келісімнің Пауылға дейінгі кезеңдерінде де типтастыруға қатысты ұғымдар бар. Ерте христиандар Ескі Келісімді қарастырғанда, христиандық аян мен Жаңа Келісім оны алмастырғанын ескере отырып, оның олар үшін қандай рөл мен мақсаты бар екенін анықтау қажеттігі туды, сондай-ақ Леуіліктер кітабындағы Заңды түсіндіру сияқты Ескі Келісімнің көптеген нақты ережелері мен талаптары енді орындалмады. Ескі Келісімнің христиандар үшін мақсатының бірі – Исаның қызметі мен Мәсіхтің алғашқы келуінің болжамдалғанын және көрілгенін көрсету болды. Шындығында, Евангелияда Мәсіх орындаған көптеген Ескі Келісім пайғамбарлықтары мен Ескі Келісімнен алынған цитаталар бар, олар Исаны Ескі Келісім пайғамбарлықтарымен тікелей және жанама түрде байланыстырады. Типтастыру Ескі Келісімдегі оқиғалардың немесе жағдайлардың Мәсіхтің бір қырына ұқсастығына негізделген қосымша байланыстарды ұсына отырып, осы байланыстардың санын арттырды. Типтастыру – бұл сонымен қатар тарих теориясы, яғни еврей және христиан халықтарының тарихын Құдай қалыптастырған, ал тарихтың оқиғалары кейінгі оқиғалардың символы ретінде танылады. Осы тұрғысынан Құдай көбінесе жазушымен салыстырылады, ол өзінің повестік өрнегін құру үшін нақты оқиғаларды, ойдан шығарылған сюжеттерді емес пайдаланады. Бұл тұжырымның ең танымал түрі – үш буынды гегельдік диалектикалық үлгі, бірақ ол тарихтан басқа да салаларда қолданылады.

Типологияны дамыту

Ортағасырлық аллегория жүйесі ерте шіркеуде еврей Киелі Жазулары (Ескі Келісім) мен Жаңа Келісім арасындағы көрінетін үзілістерді синтездеу әдісі ретінде пайда болды. Шіркеу екі Келісімді де зерттеді және әрқайсысын Құдаймен бірдей шабыттандырылған деп санады, бірақ Ескі Келісімде яһудилердің кошер заңдары және еркектерге сүндет жасау талабы сияқты христиандар үшін кейбір қарама-қайшылықтар болды. Сондықтан бұл кем дегенде Ескі Келісімнің бір бөлігін әдеби мағынасында емес, Жаңа Келісімдегі оқиғалардың аллегориясы немесе көрінісі ретінде қарастыруға және Ескі Келісімдегі оқиғалардың Мәсіхтің өмірімен қалай байланысты екенін зерттеуге ынталандырды. Теориялық тұрғыдан қарастырған көптеген адамдар Ескі Келісімдегі оқиғалардың нақтылығына сенді, бірақ сипатталған оқиғалардың Мәсіхтің бейнесін беру үшін Құдай тарапынан қалыптастырылғанын есептеді. Ал кейбіреулер Киелі Кітаптың бір бөлігін негізінен аллегориялық деп санады; алайда, қолданылған көзқарасқа қарамастан, типтік қатынастар өзгеріссіз қалды. Әулие Пауыл бұл ілімді Колос 2:16–17-де былай түсіндіреді: «Сондықтан ешкім сізді тамақ жеуіңіз немесе ішуіңіз, мерекелер, жаңа ай тойлау немесе сенбі күні бойынша соттамасын. Бұл болашақтағы нәрселердің көлеңкесі ғана; нағыз болмыс Мәсіхте». Бұл идея «Еврейлерге арналған хатта» да көрініс тапқан. Бұл жүйелі көзқарастың дамуына Александриядағы эллинистік еврей әлемінің ойлары әсер етті, онда еврей философы Филон (б.з.д. 20 – б.з. 50) және басқалар Киелі Жазуларды философиялық тұрғыдан қарастырды (қазіргі грек әдебиеті теориясы көреалдын айтуды әдеби құрал ретінде бағалады) және оларды негізінен аллегория ретінде қарастырды, эллинистік Платондық ұғымдарды қолданды. Ориген (184/185–253/254) жүйені христиандыққа бейімдеді, ал Поатьелік Хилари (шамамен 300–368) және Амвросий (шамамен 340–397) оны таратуға көмектесті. Әулие Августин (345–430) Амвросийдің «әріп өлтіреді, ал рух тірілтеді» дегенін жиі еске алатын, ал Августин өз кезегінде жүйенің өте ықпалды жақтаушысы болды, бірақ сонымен қатар Киелі Кітаптың нақты тарихи шындығына да тоқталды. Севильский Исидор (560–636) және Рабан Маурус (780–856) хат-хабарлардың стандартталған түсіндірмелерін және олардың мағыналарын жинақтаған және түсіндірген еңбектердің жинақтаушылары ретінде ықпалды болды. Яһудилердің типтік ойлауы раввиндік әдебиетте, соның ішінде Кабалада, Pardes сияқты ұғымдармен, яғни Киелі мәтінге төрт тәсілмен дамыды. Типология өнерде жиі пайда болды; көптеген типтік жұптасулар соборлар мен шіркеулердегі мүсіндерде және басқа да бұқаралық ақпарат құралдарында кездеседі. Типологиялық байланыстарды түсіндіретін танымал суреттелген еңбектер орта ғасырдың соңындағы жарық көрген қолжазбалар, блокбуктар және инкунабулалар (алғашқы баспа кітаптар) сияқты ең көп таралған кітаптардың қатарында болды. Speculum Humanae Salvationis және Biblia pauperum ең сәтті жинақталған екі кітап болды.

Жүністің үлгісі

Ескі Келісімдегі Жүніс пен балық туралы әңгіме типологияның мысалын ұсынады. Ескі Келісімдегі Жүніс кітабында Жүніс кемедегі серіктеріне оны теңізге лақтырып тастауды бұйырды, Құдайдың қаһары Жүніс құрбандыққа шалынса басылып, теңіз тынығатынын түсіндірді. Содан кейін Жүніс үш күн, үш түн үлкен балықтың ішінде болып, балық оны құрлыққа құсырып тастады. Бұл оқиғаның типтік түсіндірмесі бойынша, ол Мәсіхтің жерленуі мен қайта тірілуін алдын ала көрсетеді. Балықтың іші Мәсіхтің қабірін бейнеледі; Жүніс үш күн, үш түннен кейін балықтан шыққандай, Мәсіх те үшінші күні қабірден қайта тірілді. Жаңа Келісімде Иса (Ғиса) пайғамбар Жүністі үлгі ретінде келтіріп былай деді: «Адамдар жиналғанда Иса: "Бұл зұлым ұрпақ. Оларға керемет белгі берілмейді, тек Жүніс пайғамбардың белгісі ғана беріледі" деді». (осыған қоса қараңыз, ). Жүніс балықтың құрсағын "Шеол" деп атады, ол өлгендердің жері (NIV Библиясында "құран" деп аударылған). Сондықтан, ортағасырлық өнерде немесе әдебиетте Жүніс туралы айтылғанда, ол көбінесе Мәсіхтің жерленуі мен қайта тірілуінің аллегориясын көрсетеді. Басқа кең таралған типологиялық аллегорияларға Ескі Келісімнің төрт ірі пайғамбары – Ишая, Еремия, Езекиел және Даниялдың төрт Евангелист – Матай, Марқа, Лұқа және Жоханға бейнеленуі, немесе Израильдің он екі руының он екі елшіге шамамен келтірілуі жатады. Түсіндірушілер Ескі және Жаңа Келісімнің оқиғалары арасында көптеген параллельдерді таба алады; бірақ қазіргі типологтар Жаңа Келісімде бекітілген типологиялық қатынастарды қарастырумен шектелуді қалайды, мысалы, Жүніс туралы жоғарыдағы мысал сияқты.

Ысқақты құрбандыққа шалу

Жаратылыс кітабының 22-ші тарауы Ысқақтың құрбандыққа шалу туралы әңгімені келтіреді. Құдай Ыбырайымнан өзінің ұлы Ысқақты Оған құрбандыққа шалуын сұрайды, бұл Исаның айқышқа ілінуінің алдын ала хабарлауы ретінде қарастырылады. Ысқақ әкесіне: "Құрбандыққа шалынатын қошқар қайда?" - деп сұрайды, ал Ыбырайым: "Балам, құрбандыққа шалынатын қошқарды Құдай Өзі береді", - деп жауап береді. Шындығында, мүйізінен ілініп қалған қошқар оларды күтіп тұр, ол да Құдайдың құрбандыққа шалу үшін берген Қошқар – Иса Мәсіхтің символы ретінде қарастырылады, оның басына тікенді тәж кигізілген.

Мұса

Мұса, Жүсіп пен Жүніс сияқты, символдық түрде өліп, қайта тіріледі. Оны себетке салып, Нил өзенімен ағызып жіберді, содан кейін Нилден алып, ханзада ретінде өрбіту үшін қабылдады (денені Нил өзенімен ағызу – фараондардың египеттік жерлеу рәсімінің бір бөлігі болған). Шөлде Мұса мыс жыланды қаруға іліп қойды, оған қараған әркім жылан шаққаннан айығып кетеді (Сандар 21:8). Иса (ғ.с.) бұл жыланның Өзінің аллегориясы екенін жариялады: «Мұса шөлде жыланды көтергендей, Ұл да көтерілуі керек» (Жохан 3:14). Рефидимдегі амалектермен болған шайқаста, Мысырдан шығу 17:11 айтуынша, «Мұса қолын көтергенде израильдіктер жеңіске жететін, ал қолын түсіргенде амалектер жеңіске жететін». Түсіндірушілер Мұсаның көтерілген қолын Исаның айқышқа ілінген қолының символы ретінде қарастырады, себебі Исаның қолы көтерілген күйде өлгенде, күнәмен символдық шайқас болды, нәтижесінде «барлығы тірі болады» (1 Кор. 15:22).

Жансыз түрлер

Басқа түрлері Ескі Ғидаттың нақты оқиғаларға тікелей байланыссыз аспектілерінде табылды. Яһуди мерекелері де Иса Мәсіхтің өмірінде типтік орындалуға ие. Соңғы кешкі ас – Пасха тойы болған. Бұдан әрі, көптеген адамдар Көктемдік мерекелерді Мәсіхтің алғашқы келуінде атқарған істерінің типтері ретінде, ал Күздік мерекелерді Мәсіхтің екінші келуінде атқаратын істерінің типтері ретінде қарастырады. Яһудилердің киелі шатыры Иса Мәсіхтің күрделі типтері ретінде жиі қарастырылады. Мысалы, Иса өзін Құдайға апаратын "есік" және жалғыз "жол" деп сипаттайды, бұл киелі шатыр алаңына кіретін жалғыз, кең қақпада бейнеленген; шатырдың үстіне жабылған әртүрлі қабаттар Мәсіхтің құдайлығын (күрделі тоқылған ішкі қабатта) және оның адамдығын (сыртқы қабаттың қарапайым түсінде) көрсетеді. Иерусалим ғибадатханасында дайындалған Нан да Мәсіхтің типі ретінде қарастырылады.

Ішкі және сыртқы типология

Экзегетика профессоры Георг Стокхардт (1842–1913) библиялық типологияны екі санатқа бөлді. Ол сыртқы немесе экстринсикалық типологияны мәтіннің мағынасынан және оның бастапқы мағынасынан ажыратты – оның орнына, оқырман оны тақырыпқа қолданады. Стокхардт ішкі немесе интринсикалық типологияны мәтіннің өзінің мағынасына енгізілген деп қарады. Ол ішкі типология мүмкін емес деп есептегенімен, себебі ол жазудың түсінікті болуы қағидасын бұзуы мүмкін, көптеген типологтар бұл айырмашылықты жасамайды немесе мәтін ішіндегі типологияны жобамайды. Стокхардттың ішкі типологияға қарсы ұстанымы барлық мессиандық болжамдардың типологиялық емес, тура сызықты екендігімен байланысты.

Типология және наративтік сын

Типология баяндар сыншылары оқиғаның немесе оқиғаның орын алған уақытын сипаттау үшін де қолданылады. Марк Аллан Пауэлл хронологиялық уақытты типологиялық уақыттан ажыратады. Хронологиялық уақыт оқиғаның болған уақытын көрсетеді, ал типологиялық уақыт оқиғаның "уақыт сипатын" көрсетеді. Типологиялық орта символдық болуы мүмкін.