Кіріспе

Вавилондық еврей Талмудшы Абба бен Жозеф бар Хама (шамамен 280 – 352 ж.с.), Талмудта тек Рава (רבא) деген атпен ғана еске алынады, төртінші буын амораимдеріне жататын Вавилон раввині болған. Ол Абаймен өткізген пікірсайыстарымен белгілі және Талмудта ең көп сілтеме жасалған раввиндердің бірі.

Өмірбаян

Ол шамамен 280 жылы Махозада (Персияның астанасы Ктесифонның маңындағы қалашықта) дүниеге келді, онда оның әкесі бай және беделді ғалым болды. Жастық шағында Рава Сураға барып, Рав Чизданың дәрістеріне қатысып, Рами бар Хамамен байланыс орнатты. Рами қайтыс болғаннан кейін шамамен он жыл өткен соң Рава оның жесірі, Рав Чизданың қызына үйленді. Айтуынша, бұрын Рав Чизданың қызы әкесінің сабақ залында отырғанда, Рава мен Рами бар Хама оның алдында тұрған. Рав Чизда олардан қайсысымен үйленгісі келетінін сұрағанда, ол «екеуімен де» деп жауап берді, ал Рава «Мен соңғы болармын» деп қосты (комментаторлар оның Рамиге бірінші болып, ал Раваға екінші болып үйленгенін хабарлайды). Олардың бес ұлы болды, ең үлкені Йосеф ата-анасының өмірінде қайтыс болды. Рава Пумбедита Талмуд академиясында, қазіргі Ирактағы Фаллужада білім алды. Раваның ұстаздары Рав Йосеф бар Хия, Рабба және, ең бастысы, Махозада тұратын Рав Нахман болды. Оның ең жақын серігі шамамен бір жастағы Абай болды, екеуі де Яһуда бар Езекиел және олардың ұстазы Рабба дәстүр туралы пікірсайыстарында қалыптастырған диалектикалық әдісті дамытты; олардың дебаттары «Хавайот де Абайе ве Рава» деп белгілі болды. Рава Таанит 24б бойынша Сасанидтердің оныншы императоры Шапур II-нің анасының ерекше қорғауында болды, ол оны «Ифра Хормиз» (אִיפְרָא הוֹרְמִיז) деп атады. Осы себепті және Хагига 5б-де жазылғандай, сарайға құпия түрде үлкен сомада қаржы жұмсағандықтан, ол Шапурдың Бабылдағы яһудилерге жасаған қысымын азайтуға қол жеткізді. Рав Йосефтің қайтысынан кейін Абай Пумбедита академиясының басшысы болып сайланғанда (Хораёт 14а), Рава Махозада өз мектебін ашты. Көптеген оқушылар Раваның дәрістерін Абайдың дәрістерінен артық көргендіктен, Раваның соңынан Махозаға келді. Абай қайтыс болғаннан кейін Рава мектептің басшысы болып сайланды, ал академия Пумбедитадан Махозаға көшірілді, ол Раваның өмірінде Вавилониядағы еврей білімінің жалғыз орталығы болды. Шерира Гаонның сөзіне қарағанда, Рава 352 жылы қайтыс болды. Талмудтың кейбір нұсқаларында оның 40 жасында қайтыс болғаны айтылады, бірақ мәтіннің дұрыс нұсқасы Рава емес, Рабба туралы екені мүмкін.

Халаха

Рава мен Абай арасындағы пікірталастар Талмуд диалектикалық логикасының классикалық мысалдары саналады. Олардың жүздеген жазылған дауларының барлығында, алты жағдайды қоспағанда, заң Раваның пікірі бойынша шешілді. Оның әдістемесі тек шәкірттеріне ғана емес, сондай-ақ стаммаимдарға да үлкен әсер етті. Рава Абайдан жоғары дәрежедегі білуші ретінде қарастырылды, және олардың арасында пікір келіспеушілік туған жағдайларда Раваның пікіріне көбінесе басымдық берілді; Абайдың шешімі артықшылыққа ие болған жағдайлардың саны бар болғаны алты. Рава өзінің үйретулеріне "күнделікті өмірдің практикалық білімін" қосты, ал Абайдың үйретулері тек "халахикалық түсіндірудің дәйекті және жүйелі логикасына" сүйенді; осылайша, халаха дерлік барлық жағдайларда Раваның пікірі бойынша шешілді. Рава халаханы таратушылардың арасында маңызды орын иеленді және көптеген жаңа шешімдер мен үкімдерді, әсіресе діни рәсімдерге қатысты заңдарда орнатты. Ол халаха туралы білімді тарату үшін лекциялар оқыды, онда көпшілік қатыса алатын, және оның халахикалық шешімдерінің көптегені осы лекцияларда айтылғандарынан алынғанын көрсетеді. Ол халахикалық түсіндіруде шебер болды және заңдық ережелердің негізінде жатқан Киелі кітаптың билігін көрсету үшін жиі оған жүгінді. Ол кейбір герменевтикалық принциптерді қабылдады, олардың кейбіреулері бұрынғы ережелерді өзгерту болса, ал кейбіреулері оның өзіндік ережелері болды. Рава, көрінеу, раббилердің билігіне қатысты терең күмәнділікті сейілтуге және раббилердің ауызша дәстүрінің нақтылығын қорғауға тиіс болды. Махозан яһудилерінің күмәнділігі зороастризмге қарсы манихейлік талас-тартыстарды қабылдауынан және оның ауызша берілуіне берілген назардан, сондай-ақ зороастризм теологиясымен танысудан туындаған теодиция мәселесіне байланысты алаңдаушылықтан туды. Раваның шығармашылығына оның әртүрлі қалалық ортасы ықпал етті. Мысалы, ол әдетте дәмді болуы үшін кейбір кошер емес тағамдарды жеген адамның азаматтық мәселелерде куәгер ретінде сенімді деп шешті. Сондай-ақ, ол жоғалған заттың оны тапқан адамға тиесілі екенін, тіпті жоғалтушы оның жоғалғанын білмегенге дейін де, жоғалтушының қалалық соттарға жүгінуіне және меншігін қайтарып алуға тырысуына жол бермеу үшін айтты, сондай-ақ иеленудің белгісіз кезеңін жойды. Бұл сондай-ақ "жоғалған кезде білмейтін болашақ [психологиялық] тастау [иесі] [оған қарамастан] тастау ретінде есептеледі" деген заңдық тұжырымдамаға әкелді. Нәтижесінде, Раваның көзқарастары Бавлидің теодиция, заңдық мидраш және түсіндіру мәселелеріне қатысты көзқарасын қалыптастыруда шешуші роль атқарды, олардың барлығы Ерушальмиден күрт өзгеше келеді.

Ағада

Рава агдадада да, халахта да ең маңыздысы болды. Ол шәкірттеріне дәріс бергенмен қатар, көпшілік алдында лекциялар оқыды, олардың көпшілігі аггадикалық сипатта болды, және оның көптеген аггадикалық түсіндірмелері ашық түрде көпшілік алдында айтылғаны айтылады. Көптеген түсіндірмелер, тікелей көпшілік алдында оқылғаны айтылмаса да, формасы бойынша басқалардан ерекшеленбегендіктен, жалпы аудиторияға арналғандай көрінеді. Бұл түсіндірмелердің көпшілігі, көбінесе халыққа кең тараған мақал-мәтелдер мен нақыл сөздерді қамтиды, Кетвуимнің алғашқы кітаптарына – Псалмдарға, Нақыл сөздерге, Айу кітабына, Ерекше әнге және Уаизге сілтеме жасайды. Бахер осыдан Раваның аггадикалық лекциялары сенбі күні түстен кейінгі құлшылықпен байланысты болғанын дұрыс тұжырымдайды, онда Нехардеяда және кейінірек, мүмкін, Махозада да сақталған дәстүр бойынша, Кетвуимнен парашйоттар оқылды. Рава өзінің аггадикалық лекцияларын оқылған Киелі кітап бөлімдеріне қоса берді. Тораны оқу Раваның аггадасында жиі талқыланатын тақырып. Өлімнен кейінгі сотта әр адам белгілі бір уақытты оқуға арнағанын және Заңның білімін іздегенін, бір аяттың мәнін екіншісінен түсінуге тырысқанын айтуға міндетті болады. Оның пікірінше, Тора – дұрыс ниетпен оқығандарға өмір сыйлайтын дәрі, ал оны тиісінше пайдаланбағандарға өлімге әкелетін у. "Нағыз даналық шәкірті тура болуы керек, оның ішкі және сыртқы жақтары үйлесімді болуы керек". Оқудың дұрыс әдістері және жастарды оқытуға қатысты ережелер де қарастырылады. Сонымен қатар, Раваның аггадасында Киелі кітап тарихындағы тұлғалар жиі талқыланады.

Мистика

Рава, әлде Рав Йосеф ұстазының арқасында, құпия түрде аггадистік эзотеризмге кірісті; оның көптеген үйретімдері мистицизммен сіңген. Ол бірде голем жасап, Рав Зейраға жіберген деген әңгіме бар. Бір жолы академияда Тетраграмматон туралы лекция оқығысы келді, бірақ бір қарт кісі оны тоқтатып, мұндай білімді құпия сақтау керектігін еске салды.

Дәйексөздер

Дәстүрді үйренудің сыйы – оның логикасы [практикалық тұжырымдары емес]. Или серік, или өлім. (Халық мақалы) Мен жаратылмас бұрын лайық емес едім. Бірақ енді жаратылғаннан кейін, мен жаратылмағандаймын. Өмірімде мен топырақпын, ал өлімде одан да бетер топырақпын! Бір кісіге арналған шам – жүз кісіге арналған шам.