Кіріспе

Оңтүстік Ауғанстандағы тарихи аймақ Зәбулистан (زابلستان, Zābulistān, Zābolistān, Zāwulistān немесе жай ғана زابل Zābul, Зәбуль) – Ауғанстанның оңтүстігіндегі тарихи аймақ, шамамен қазіргі Зәбуль және Газни провинцияларымен шектесетін. Газнавилердің (977–1186) билігі тұсында "Зәбуль" атауы оның елордасы және негізгі қаласы Газнидің атымен теңестірілді. 10 ғасырда ислам деректерінде Зәбулистан Хорасанның шекаралық аймағы ретінде, Хорасан мен Үндістан арасындағы шекаралық өңірдің бір бөлігі ретінде айтылады. 1062 жылға дейін аяқталған "Тарих и Систан" еңбегінде автор Зәбульді Систан жерінің бір бөлігі деп қарастырады, ол Хамун оазисінен басталып, Інд өзеніне дейін созылады. Бүгінде Ауғанстанның Зәбуль провинциясы мен Иранның Зәбол қаласы осы тарихи аймақтың атын алып жүр. Зәбулистан Фердоусидің "Шахнаме" шығармасындағы Ростам кейіпкерінің туған жері ретінде кеңінен танымал, онда "Зәбулистан" сөзі "Систан" сөзімен бірдей қолданылады, ал Систан – қазіргі Шығыс Иранда (Систан және Белучистан провинциясы) және Оңтүстік-Батыс Ауғанстанда (Нимруз, Гельманд және Қандаһар) орналасқан тағы бір тарихи аймақ.

Аттар

Забулстан (زابلستان) – аймақтың парсы тіліндегі атауы, сөзбе-сөз "Забул елі" деген мағынаны білдіреді. Забул атауының этимологиясы түрлі болжамдармен толы. Немец тарихшысы Маркуарт бұл сөзді, соның ішінде орта ғасырлық Jāwulistān (сілтемелер = жоқ) атауын санскрит терминінің түрі ретінде қарастырды. Ал басқалар zābul сөзі араб тіліндегі zūnbīl сөзінің қысқартылған түрі болуы мүмкін дейді, бұл атау бұрын rutbīl деп оқылған және қазір Заминдавар аймағындағы жергілікті династияны білдіреді, олар Зунбилдер деп белгілі. Алайда, бұл пікір қазіргі уақытта нақты дәлелдерге ие емес, ал Минорский бұл екі сөздің арасындағы дыбыстық ұқсастықтың кездейсоқ екенін айтады. Джагуда – шафранды білдіретін санскрит тіліндегі атау. 644 жылы қытай саяхатшысы монах Сюаньцзян бұл аймақты қытай транскрипциясында Цау ку та деп атаған.

Исламға дейінгі кезең

Бұл аймақтың алғашқы кездесулері IV ғасырда Иран ғұндарының басып алуымен бірдей кезеңге сай келеді. Алғашқыда Алхан, содан кейін V ғасырда Незактар жаулап алды. Аймақ 7-ғасырда түрік шаһилерінің билігіне өтті, одан кейін 10-ғасырға дейін индус шаһилерінің шала тәуелді билеушілерінің жиынтығы басқарды. Андре Винктің сөзінше:

Аймақ 961 жылдан кейін ғазнавидтермен толығымен басып алынып, исламдастырылды.

Алхандар

Забуль сөзінің алғашқы кездесуі "алғашқы белгісіз тайпа билеушілері" деп аталатын монеталарда тіркелген. Бұл – төртінші ғасырдың соңындағы тайпа басшылары, және мүмкін Үнді Куштың солтүстігіндегі Сасанидтердің бұрынғы әкімдері. Олар Кидариттердің үлгісімен Сасанидтердің үстемдігінен тәуелсіздік жариялады. 384/5 жылы олар Каписи және Гандараны бақылап, бұрынғы Сасанид монета айналымында өздерінің ерекше монеталарын шығара бастады. Бұл анонимді монеталардың жиынтығында, соның ішінде Альхан әулетінің бірінші танылған билеушісі Хангила I-нің монеталарында "Шах Заубул Альхан" (бактрия: ϸαυο ζαοβλ αλχανο) деген жазу болды, ол "Забул Альханының патшасы" деп аударылады. Бұл Альхан билігінің қазіргі Кабулдың оңтүстік-батысындағы Забулистан аймағына ерте кезеңнен бастап бақылауын жүргізгенін көрсетеді. Альхан билігі, негізінен Каписа және Гандара аңғарларында орналасқан, көбінесе бір патшаға шоғырланбаған, себебі империяның әртүрлі аймақтарында бір уақытта соғылған Альхан монеталарының алуан түрлілігі осыны көрсетеді. 484 жылы олардың ықпалы Орталық Үндістанның Мауласына дейін жеткен. Солтүстік Забулистан Каписидің Альхан билеушілерінің номиналды бақылауында болды, ал қалған бөлігі 484 жылы Пероз I-ді Хефталиттердің жеңіске жеткенше Сасанидтер билігінде қалды. Бұл Незак Шахтың Забулистанды жаулап алуына мүмкіндік берді.

Незактар

484 жылы Тохаристанда Сасанидтер билігінің құлдырауынан кейін және Алхан монеталарының Үндістан субконтинентіне таралуымен, Каписа мен Забулда жаңа династияның консолидацияланғанын нумизматикалық деректер көрсетеді. Бірегей монета дизайндары және монеталарындағы пахлави Незак Шаһ мөртаңбасы (бұрын Гёбль Нэпки МЛК деп түсіндірілген) арқылы анықталған Незак Шаһ әулеті, 484 жылдан кейін Газниде монетахана ашқан деп есептеледі (Гёбльдің атауынша, оның монеталары Незак монеталарының š тобы). Кейін олар Каписиде де билікті консолидациялады, біздің заманымыздың 6-шы ғасырының бірінші тоқсанында жергілікті монетахананы басып алды (Гёбль олардың монеталарын ā тобы деп атайды). Қазіргі замандағы Хефталиттер мен Алханнан айырмашылығы, олар тамға қолданбады, оның орнына алтын қанатты бұқа басы бар тәжді негізгі белгі ретінде таңды. 532 жылдан кейін, М.э. Моулада Ясодарманға қарсы Михракуланың жеңілісінен кейін, Алхан билігі Гандара мен Каписи аңғарларына қайта оралды деп есептеледі, осылайша Незактармен қарым-қатынасқа түсуге мәжбүр болды. Бұл кездесу көбінесе бейбіт болды ма, әлде жауласуға ұласты ма, әзірге белгісіз, бірақ ол Гандарада Алхан монеталарынан, сондай-ақ 6-шы ғасырдың екінші жартысында Алхан билеушісі Торамана II-нің Незак монеталарын басып алуынан көрініс тапқан. Шамамен сол кезеңде Хусру I (531-579 жж.) басқарған Сасанилер Балхты және, мүмкін, Забулистанды қысқа мерзімге қайта бақылауға алды, бұл сол кезеңнен табылған Сасани әкімшілік мөрімен расталған. 6-шы ғасырдың соңында Сасанилердің Забулистанды бақылауынан кейін, š (Забуль) мөртаңбасымен және Альхан мен Незак монеталарын еске түсіретін дизайнмен жаңа монеталар соғылды, бірақ Незактардың бұқа басы бар тәжінсіз және Альхан тамғасымен соғылды, ал Незак ā монеталары Каписиде сақталды. Бұл жаңа шығарылым "Альхан-Незак кроссовері" деп белгіленді, және осы әулет 7-шы ғасырдың ортасына дейін Газни монетаханасынан монета шығаруды жалғастырды.

Саффарлар шабуылы мен Ғазнавилер

Джаяпала басшылығымен индустар шахилері Забулистан және оны қоршаған аймақтарды бақылау үшін Газнавилерге қарсы патшалығын қорғаудағы күресімен белгілі. Джаяпала Газнавилердің күшейіп келе жатқанын қауіпті деп санап, Себуктигин және оның ұлы Махмуд билік еткен кезде Газни қаласына екі рет шабуыл жасады, бұл мұсылман Газнавилері мен индустар шахилері арасындағы қақтығыстардың бастауы болды. Алайда, Себук Тигин оны жеңіп, өтемақы төлеуге мәжбүр етті. Джаяпала төлемді орындамады және қайтадан шайқасқа түсті. Бірақ Джаяпала Забулистаннан бастап Кабул аңғары мен Инд өзені аралығындағы барлық аймақтың бақылауын жоғалтты. Дегенмен, Джаяпала әскері Газнавилерге, әсіресе жас Махмуд Газниге қарсы шайқаста әлсіз болды. 1001 жылы, Сұлтан Махмуд билікке келгеннен кейін және Хиндукуштың солтүстігіндегі Қараханидтермен күрескеннен кейін, Джаяпала тағы да Газниге шабуыл жасады, бірақ қазіргі Пешавар маңындағы күшті Газнави әскерлерінен тағы да жеңіліске ұшырады. Пешавар шайқасынан кейін, оның халқы Шахилерге апат пен ұят әкелді деп ойлағандықтан, ол өзін-өзі өлтірді. Джаяпаланың орнын оның ұлы Анандпала басты, ол және Шахилердің келесі буындары Газнавилердің алға жылжуына қарсы сәтсіз науқандарға қатысты, бірақ ешқандай сәттілікке жетпеді. Осы соғыстардағы Газнавилердің жеңістері Зәбулистан мен оны қоршаған аймақтардың исламдануына әкелді.

Индуизм мен буддизм дәуірі

Гинду және будда дәуірінде Забулистан әртүрлі діни культтар мен тәжірибелердің орны болғандығы мәлім, ал Газни – Тохаристан мен Үндістан арасындағы жібек және дәмдеуіш саудасының ежелгі тоқталыс нүктесі. Қытай монахы Сюаньцзян Ашока салған деп есептелетін көптеген будда ступалары мен монастырлар, сондай-ақ бірнеше ондаған индуист ғибадатханалары туралы жазған, олар 653/54 жылдары ислам басқыншылары тарапынан қиратылған. Сюаньцзян Забуль (санскрит тіліндегі Jaguda атымен белгілі) туралы да мәлімет берген, ол негізінен индуистерден тұратын, бірақ Махаяна буддизмін де құрметтейтін ел ретінде сипатталған. Бұл ағым азшылық болғанымен, патшалық әулеттерінің қолдауын алған. Басқа діни сенімдерге келсек, Śuna құдайы елдің басты құдайы ретінде еске алынады. Олар түрлі құдайларға табынса да, Үш Қазынаны (Триратна) құрметтейді. Жүздеген монастырлар бар, онда он мыңнан астам монахтар Махаяна ілімдерін оқып үйренеді. Биліктегі патша – таза ниетті, көптеген буыннан жеткен таққа мұрагер болған адам. Ол зиялы және білімді, игі амалдар жасауға белсенді. Ашока патша салған оннан астам ступа бар. Дева ғибадатханаларының саны ондаған, ал көпшілікті құрайтын еретиктер бірге өмір сүреді. Олардың шәкірттері көп, олар Śuna құдайына табынады. Сюаньцзян, Батыс аймақтар туралы Ұлы Тан жазбалары, 644 жыл.

Жун

Ол Забулдағы Сунсара тауының басында тұратын құдайды сипаттап, адамдар "алыстан да, жақыннан да, жоғарыдан да, төменнен де" келіп, тіпті патшалар, министрлер, шенеуніктер және әртүрлі салты бар аймақтардың қарапайым халқы құрмет көрсету және сый-сияпат әкелу үшін келген. Олар алтын, күміс және сирек кездесетін бағалы тастарды немесе қой, жылқы және басқа да үй жануарларын құдайға оның алдында өзара жарысып, құлшыныстарын және адалдықтарын көрсету үшін сыйлайды. Сондықтан алтын мен күміс жерге шашылып, аңғар қой мен жылқыға толы. Ешкім оларға қызығуға батыл бармайды, себебі әркім құдайға сыйлық беруге құштар. Құдайға құрмет көрсетіп, оған қызмет ететін және шын ниетпен аскеттік өмір салғандарға құдай сиқырлы дұғаларды сыйлайды, оларды еретиктер көбінесе тиімді пайдаланады; ауруларды емдеуде олар өте құдіретті. Сюаньцзян, 644 ж. Сунна құдайы ислам деректерінде де Саффарлардың Забулистанды басып алу оқиғасында араб тілінде Зун (арабша: زون) деп еске алынады. Бұл дереккөздерде екі храмнан айтылады, біреуі Заминдаварда, екіншісі Саккавандта. Саккавандтағы храм 870 жылы тоналып, қарақталды.

Сақауа мен діни сапар орталығы

Сакаванд индуистердің қасиетті саяхаттарының маңызды орталығы болған.