Кіріспе

Цицеронның «Заңдар туралы» философиялық құқықтық диалогы, латынша атауы De Legibus (abbr. De Leg.), Рим Республикасының соңғы жылдарында Марк Туллий Цицерон жазған сократтық диалог. Бұл шығарманың аты Платонның «Заңдар» атты белгілі диалогымен бірдей. Цицерон бұрынғы «De re publica» еңбегінде оқиғаларды Сципион Африкан Минордың заманына орнатуға мәжбүр болғаннан өзгеше, бұл шығарманы өзі, ағасы Квинт және олардың ортақ досы Тит Помпоний Аттик арасындағы ойдан шығарылған диалог ретінде жазды. Диалог үшеуінің Арпинумдағы Цицеронның отбасылық естігі арқылы серуендеуімен басталады, содан кейін олар заңдардың қандай болу керектігін талқылай бастайды. Цицерон мұны сыныптар арасындағы үйлесімділік туралы табиғи заң теориясын баяндау үшін пайдаланады. Қолда бар үш кітап (жалпы саны белгісіз, бірақ Джонатан Пауэлл мен Найлл Радд Оксфорд басылымында «De re publica» кітаптарының санына сәйкес алты болуы мүмкін деп санайды) Цицеронның табиғи заңға сенуін, Римнің діни заңдарын қайта қарауын (іс жүзінде патша Нума Помпилийдің заманындағы діни заңдарға оралу) және Рим Конституциясына ұсынған реформаларын баяндайды. Бұл жұмыстың нағыз іс-қимыл жоспары болған-болмағаны белгісіз. Цицеронның консервативтік және дәстүрлі көзқарастары оны Грахтардан бұрынғы, таптардың әлі де үйлесімді болған идеал Римді көзге елестетуге жетеледі. Одан ол Рим конституциясының ең нашар тұстарын реформалады, бірақ көп бөлігін сақтап қалды. Цицеронның үшінші кітаптағы конституциялық ұсыныстарын қазіргі тәртіпті жаңарту ретінде қарастыру керек, оны бұзу және жаңадан құруға шақыру емес. Дегенмен, оның қолжазбаны бастаған күнінен кейін он жыл өтпей, Юлий Цезарь Рубиконды кесіп өтіп, Республиканы жойған азаматтық соғысты бастады.

Бірінші кітап

Кітап Цицеронның Арпинумдағы үйінің көлеңкелі тоғайлары арқылы серуендеп бара жатқан Цицерон, Квинт және Аттикуспен басталады. Олар сол жерде, шамамен бір ғасыр бұрын Арпинумда дүниеге келген генерал және консул Гай Мариусқа байланысты ескі еменге кездеседі. Аттикус осы нақты ағаш әлі бар ма деп сұрайды, ал Квинт адамдар сол жерді және онымен байланысты естеліктерді сақтап тұрғанша, ағаш физикалық жағдайына қарамастан болады деп жауап береді. Үшеуі де ежелгі римдік және грек тарихшыларының еңбектеріндегі шындық пен қиял арасындағы жіңішке шекараны талқылайды. Цицерон Рим патшалары туралы көптеген әңгімелердің, мысалы, Нума Помпилийдің нимфа Егериямен сөйлескені сияқты, нақты оқиғалар емес, мысалдар мен ойлар ретінде қарастырылғанын айтады. Содан кейін Аттикус Цицеронды бұрын айтқандай, Рим тарихы туралы осы кемшіліктерден ада кітап жазуға ынталандырады. Аттикус Цицеронды Римнің бұрынғы тарихшыларының еңбектеріндегі көптеген қателерді анықтағандықтан, осы тарихты жазуға Римдегі ең лайықты адамдардың бірі деп мақтайды. Цицерон сот ісіне дайындалып, рим құқығын оқып жатқандықтан тартынады. Аттикус Цицероннан құқық туралы білімін пайдаланып, оның меншігімен серуендегенде осы тақырыпта сөйлесуін сұрайды. Содан кейін Цицерон бірінші кітаптың басты тақырыбы болып табылатын құқықтың бастауын баяндайды. Цицерон құқық – жазбаша заңдар немесе ережелер емес, адам рухының тереңге сіңген, ажырамас бөлігі екенін мәлімдейді (қазір табиғи құқық деп аталатын ұғым). Оның дәлелдері: Адамдар жоғары күштермен жаратылған, олар адамзат ісіне араласады. Аттикус эпикурейлік сенімдеріне қарамастан, пікірталас үшін осыны қарастыруға келіседі. Адамдарды жаратқан жоғары күш оларға өзінің құдайлық қасиеттерінен сыйлап, сөйлеу, ақыл-ой және ойлау қабілеттерін берді. Адамдардың ішіндегі құдайлық ұшқынға байланысты, олар бір жолмен немесе екіншісімен жоғары күшпен байланысты болуы керек. Адамдар жоғары күшпен ақыл-ойымен байланысқандықтан және егер жоғары күш ізгі ниетті болса, адамдар да ақыл-ойымен дұрыс қолданғанда ізгі ниетті болады. Цицерон осы ізгі ниетпен қолданылатын ақыл-ойыны заң деп санайды. Оның пікірінше, заң – жақсылықты ілгерілететін және жамандыққа тыйым салатын нәрсе. Бұл процестің толық еместігіне адамдардың кемшіліктері себеп, мысалы, ләззат, байлық және мәртебе сияқты маңызсыз нәрселерге құмарлық. Тек ізгілік пен ар-ұяқ қана дұрыс нәтижелерге жеткізеді.

Екінші кітап

Олар Фибриний өзеніндегі аралға жетіп, демалып, әңгімелерін жалғастырады. Цицерон мен Аттик адамның өз еліне де, оның ішіндегі аймаққа да патриот бола алатынын талқылайды: яғни біреу бір уақытта Римге де, Арпинумға да адал бола ма? Цицерон олардың солай істей алатынын, және мұның табиғи екенін айтады. Ол Рим азаматы болған, бірақ Тускулумда туылған Катон Үлкеннің мысалын келтіреді, сондықтан ол өзін тоскан да санаған. Дегенмен, Цицерон адамның туған жері оның азаматтығы бар елге қарағанда екінші орында екенін мәлімдейді. Ол азаматтың басты міндеті – өз елі үшін, қажет болса, оның үшін өлуге дайын болу екенін айтады. Аттик Помпейдің Римнің Арпинумға қарыз екендігі туралы айтқан сөзін еске алады – сол аймақтан екі ұлы адам (Гай Марий және Цицероннің өзі) шығып, Рим Республикасына зор қызмет еткен. Содан кейін Цицерон табиғи заң туралы ойларын одан әрі дамытады. Ол заң адамдармен басталмайтынын, адамдарды жоғары күштің құралы деп есептейді. Ортақ мораль арқылы жоғары күш жақсылыққа бұйрық береді және жамандыққа тыйым салады. Цицерон «заңгерлік» (жазбаша заң мен сот шешімдері) пен «заң» (жоғары күш анықтаған дұрыс пен бұрыс) арасын ажыратады. Ол адам заңдары табиғи заңға сәйкес болған жағдайда ғана жақсы немесе жаман бола алады дейді. Уақытша немесе жергілікті мақсатта қабылданған адам заңдары, егер оларды халық сақтаса және мемлекет оларды күштеңдірсе ғана күшінде болады. Ал табиғи заң кодификациялауды немесе күштеңдіруді қажет етпейді. Мысал ретінде, Цицерон Секст Тарквиний Лукрецияны зорлағанда, Рим патшалығында зорлауға қатысты жазбаша заң болмағанын, бірақ халық оқиғаның ортақ моральға қайшы екенін білгенін айтады. Ол табиғи заңға қарсы келетін адам заңдары «заң» деп аталуға лайық емес, ал оларды қабылдаған мемлекеттерді де «мемлекет» деп атауға болмайды деп санайды. Ол өзін дәрігермін деп, бірақ дұрыс емес емдеу арқылы емделушінің өліміне себеп болған білімі жоқ шарлатанды мысалға келтіреді. Цицерон мұндай емді «дәрі» деп атауға немесе оны жасағандарды «дәрігер» деп атауға болмайды дейді. Цицеронның діни сенімнің (құдайларға, Құдайға немесе Мәңгілік даналыққа сенім) заңның негізгі тасы болуы керек деген пікірі үштікті, әрине, діни заңдарды жасауға жетеледі. Цицерон ұсынған заңдар көбінесе Римнің ең ерте замандарынан, соның ішінде Римнің жартылай аңызға айналған екінші патшасы Нума Помпилийдің заңдарынан және Квинттің айтуынша, Он екі кестедегі заңдардан алынған сияқты. Осыдан кейін Цицеронның болжамдық жарлықтарының артықшылықтары туралы ұзақ пікірталас басталады. Бұл бөлімде мойындалған нәрселердің арасында кейде діни заңдардың рухани және прагматикалық мақсаты бар екендігі, өйткені Цицерон Он екі кестедегі заңдарды және олардың помериум ішінде жерлеуге немесе өртеуге қарсы тыйымын келтіргенде, бұл тыйымның себебі тірілердің арасында өлгендерді жерлемеу арқылы тағдырды ынақты ету және қалада өрт қаупін азайту (ашық өртеуден) екенін мойындайды. Діни заңдар туралы пікірталас аяқталғаннан кейін және Цицеронның бір күнде заңдарды толыққанды талқылау арқылы Платонның ерлігін қайталауды мақсат еткеннен кейін, олар азаматтық құқыққа және үкімет құрылысына көшеді.

Үшінші кітап

Үшінші кітапта, қолжазба аяқталған жерде, Цицерон бұрынғы кітаптағы діни заңдардан өзгеше, өзі реформаланған Рим мемлекетінің негізі ретінде жақтасатын үкімет құрылысын сипаттайды.

Мәтіннің шығу тегі

Цицеронның «Заңдар туралы» (de Legibus) еңбегін қашан жазғаны нақты белгісіз. Ең ерте мүмкін болатын мерзім – б.з.д. 58 жыл, себебі үшінші кітапта сол жылы қабылданған Leges Clodiae заңдары туралы айтылады. Ал ең соңғы мүмкін мерзім – б.з.д. 43 жыл, Цицерон қаза тапқан жыл. Бұл кезең Цицеронның саяси және құқықтық мансабының соңғы жылдарын қамтиды, ол б.з.д. 63 жылы консул қызметін атқарғаннан кейін және б.з.д. 59 жылы бірінші триумвират құрылғаннан кейін жазылған болуы мүмкін. Алайда, бұл еңбек Юлий Цезарьдың (б.з.д. 45-44 жж.) диктатурасына дейін, оның кезінде немесе одан кейін де жазылған болуы мүмкін, өйткені ол Рим Республикасының конституциясын күйретуге себеп болды. «Мемлекет туралы» (de re publica) еңбегі сияқты, «Заңдар туралы» да фрагменттер күйінде сақталған, үшінші кітаптың бірінші жартысынан кейінгі бөлімдерінің сақталғаны белгісіз. «Заңдар туралы» еңбегінің қалған фрагменттері Лейден университеті кітапханасындағы үш томдық жинақта орналасқан. Сонымен қатар, зерттеушілер мәтіннің оқырлылығы мен түпнұсқалығына қатысты мәселелер көтерген. Вена профессоры М. Зелцер 1981 жылы қазіргі нұсқасының мәтіні бір кезде жылдам жазылған (блок әріптеріне қарама-қарсы) көшірмеден алынған болуы мүмкін екенін, соның салдарынан қателер туындаған болуы мүмкін екенін айтқан. Басқалар (аудармашы Ниалл Радд сияқты) мәтін Цицеронның б.з.д. 43 жылғы желтоқсандағы қазасына дейін әлі де жоба түрінде болғанын және автор оны тазартып, редакциялауы тиіс болғанын мәлімдейді. «Мемлекет туралы» еңбегі сияқты, кейбір материалдар басқа авторлардың жазбаларынан алынған. Екі үзінді үшінші және төртінші ғасырлардағы жазушы Лактанцийдің «Құдайлық институттар» (Divinae Institutiones) еңбегінде қолданылған (Лактанций «Мемлекет туралы» еңбегінен де көп сілтемелер келтірген), ал тағы бір абзац Макробтың «Сатурналия» еңбегінде табылды.

Дәйексөздер

Қылмыстың жазасы оған сай болу керек. [Noxiae poena par esto] (III, 11)