Өлеңмен жазылған роман түрі

Кіріспе

Әдеби жанр

Өлеңдік роман – поэзия арқылы баяндалатын, проза емес, көркем әңгімеліңің ұзындығындағы повестің бір түрі. Қарапайым немесе күрделі строфикалық өлеңдер қолданылуы мүмкін, бірақ көбінесе ірі актерлік құрам, көп дауыстар, диалог, повествование, сипаттау және романдық стильдегі оқиғалар болады.

Тарих

Өлең-жырлар Гилгамеш дастаны, Илиада және Одиссея сияқты ежелгі, бірақ өлең-жыр роман – ерекше заманауи форма. Аңыздағы құрылым жазылған романға ұқсас болғанымен, оқиғаның ұйымдастырылуы көбінесе қысқа бөлімдерден тұрады, олардың ішінде көзқарас ауысады. Өлең романдары көбінесе бірнеше баяндаушы арқылы айтылады, бұл оқырмандарға кейіпкерлердің ішкі ой-сезімін түсінуге мүмкіндік береді. Байронның "Дон Хуан" (1818–24) романындағы сияқты кейбір өлең романдары бейресми, күнделікті тілде жазылған. Александр Пушкиннің "Евгений Онегин" (1831) – классикалық мысал, ал Адам Мицкевичтің "Пан Тадеуш" (1834) – қазіргі заманғы жанрдың бастауында тұрған туынды. Англоязы әдебиетіндегі осы форманы қалыптастырған он тоғызыншы ғасырдың маңызды өлең романдарына Артур Хью Клаудың "Ботхи оф Топер на фусич" (1848) және "Амур де вояж" (1858), Элизабет Баррет Браунингтің "Аврора Ли" (1857), Роберт Булвер-Литтонның "Люциль" (1860) және Роберт Браунингтің "Жылқаз және кітап" (1868–69) кіреді. Модернизм кезеңінде бұл форма сүрініп кеткен, бірақ 1960–70 жылдардан бастап қайта жандануға ие болды. Владимир Набоковтың "Сары от" (1962) романы төрт бөлімнен тұратын 999 тармақты өлең түрінде жазылған, бірақ романның сюжеті түсіндірмелерде ашылады. Ерекше аталып кететіндей, Викрам Сеттің "Алтын қақпа" (1986) романы оқырмандардың қызығушылығын тудырды, ал Дерек Уолкотттың "Омерос" (1990) романы күтілген табысқа жетті. Бұл форма Кариб аймағында, 1980 жылдан бері Уолкотт, Эдвард Камау Братхвейт, Дэвид Дабидин, Кваме Доуес, Ральф Томпсон, Джордж Эллиотт Кларк және Фред Д’Агиардың еңбектерінде, сондай-ақ Австралия мен Жаңа Зеландияда, 1990 жылдан бері Лес Мюррей, Джон Трантер, Дороти Портер, Лиза Джейкобсон, Крис Орсман, Дэвид Фостер, Алистер Те Арики Кэмпбелл және Роберт Салливанның шығармаларында кең таралды. Австралиялық ақын Алан Вирннің "Түнгі базарлар" және оның жалғаулары қалалық өмір мен сатираны бейнелейтін маңызды өлең романдары болып табылады. Австралиялық ақын С. Деннис Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде "Сентиментальды блоктің әндері" (1915) және "Жәндік Миктің көңіл-күйі" (1916) атты өлең романдарымен үлкен жетістікке жетті. Біріншісі 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталмас бұрын Мельбурн қаласында өмір сүрген, жүрегі жақсы бір қарақшының үйленуі және шаруа болуы туралы айтады. Екіншісі – сол қаладағы тағы бір қарақшының, "Блоктың" жақын досының әңгімесі, ол Австралия армиясына қосылып, 1915 жылы Галлиполи шайқасында қаза табады. Америкалық автор, ақын, драматург, сценарист, суфражист және феминист Элис Дюер Миллер 1935 жылы аяулы махаббат туралы "Барлық басқаларын тастау" атты өлең романын жариялады және 1940 жылы "Ақ жарлар" атты өлең романымен үлкен жетістікке жетті. Кейіннен ол драмаға қойылды және фильмге түсірілді, бірақ өлеңдер дауыстық баяндама ретінде сақталды және кеңейтілді, "Довердің ақ жарлары" (1944) деп аталды. Бұл 1914 жылдың ортасында Англияға барып, британдық аристократқа ғашық болып, оған үйленетін жас американдық әйелдің оқиғасын баяндайды. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндері ол қаза табады, ал 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол ұлын Англия үшін соғысуға армияға жіберуге рұқсат беру керек пе, жоқ па, соны шешуге мәжбүр болады. Бұл оқиға американдықтардың британдықтарға көмектесуге деген ықыласын арттырып, бестселлер болды. Миллердің өлеңдерінің тараулары негізінен дәстүрлі жұптар, төрттіктер және сонеттерден тұрды. Олар әртүрлі дауыстар мен әртүрлі кейіпкерлердің хаттарын қолданды. Өлеңдік автобиографияның даму тарихы, Вордсворттың "Прелюдия" (1805, 1850) шығармасымен Виктория дәуірінің берік негізінен бастап, модернизмнің құлдырауы мен кейіннен ХХ ғасырдағы Джон Бетджеманның "Кеулік шақырады" (1960), Уолкотттың "Бір өмір" (1973) және Джеймс Мерриллдің "Сандовердегі өзгермелі жарық" (1982) шығармаларымен қайта жаңғыруы да қызығушылық тудырады. Формалары әртүрлі болғанымен, көптеген өлең романдары автобиографиялық элементтерді қолданады, ал соңғы Ұлттар Достастығының мысалдары пост-империялық және пост-колониалды сәйкестіктің мәселелерін егжей-тегжейлі бейнелейді, сондықтан олар жекелеген туындылар болып табылады. Жастарға арналған өлең романдарының да ерекше тобы бар, олардың ішінде Карен Гессеннің "Шыпырақтан тыс" (1997) романы Ньюбери медалімен марапатталды. Одан кейін 2001 жылы "Күлік" романы жарық көрді. Содан бері көптеген жаңа атаулар пайда болды, авторлар Соня Сонс, Эллен Хопкинс, Стивен Херрик, Маргарет Уайлд, Никки Граймс, Вирджиния Эуэр Вольф, Энн Уоррен Тернер, Лори Энн Гровер, Бренда Сибрук, Пол Б. Янечко және Мел Гленн бірнеше кітап жариялады. Жаңа ересек авторлар Холли Томпсон, Кэти Остлер, Сара Трегей және басқалар 2011 жылы жаңа кітаптармен сөрелерді толықтырды. Тханьха Лайдың "Іштен сыртқа және кері" (2011) романы Ұлттық кітап сыйлығын жеңіп алды. Өлең романдары басқа тілдерде де бар. Мысалы, иврит тілінде Майя Арад (2003) және Офра Оффер Орен (2023) сонеттерден тұратын өлең романдарын жариялады.

Verse narratives are as old as the Epic of Gilgamesh, the Iliad, and the Odyssey, but the verse novel is a distinct modern form. Although the narrative structure is similar to that of a novella, the organization of the story is usually in a series of short sections, often with changing perspectives. Verse novels are often told with multiple narrators, potentially providing readers with a view into the inner workings of the characters' minds. Some verse novels, following Byron's mock heroic Don Juan (1818–24) employ an informal, colloquial register. Eugene Onegin (1831) by Alexander Pushkin is a classical example, and with Pan Tadeusz (1834) by Adam Mickiewicz is often taken as the seminal example of the modern genre. The major nineteenth century verse novels that ground the form in Anglophone letters include The Bothie of Toper na fuosich (1848) and Amours de Voyage (1858) by Arthur Hugh Clough, Aurora Leigh (1857) by Elizabeth Barrett Browning, Lucile (1860) by 'Owen Meredith' (Robert Bulwer Lytton), and The Ring and the Book (1868 9) by Robert Browning. The form appears to have declined with Modernism, but has since the 1960s–70s undergone a remarkable revival. Vladimir Nabokov's Pale Fire (1962) takes the form of a 999 line poem in four cantos, though the plot of the novel unfolds in the commentary. Of particular note, Vikram Seth's The Golden Gate (1986) was a surprise bestseller, and Derek Walcott's Omeros (1990) a more predictable success. The form has been particularly popular in the Caribbean, with work since 1980 by Walcott, Edward Kamau Brathwaite, David Dabydeen, Kwame Dawes, Ralph Thompson, George Elliott Clarke and Fred D'Aguiar, and in Australia and New Zealand, with work since 1990 by Les Murray, John Tranter, Dorothy Porter, Lisa Jacobson, Chris Orsman, David Foster, Alistair Te Ariki Campbell, and Robert Sullivan. Australian poet author Alan Wearne's Night Markets, and sequels, are major verse novels of urban social life and satire. The Australian poet C. J. Dennis had great success in Australia during World War I with his verse novels The Songs of a Sentimental Bloke (1915) and The Moods of Ginger Mick (1916). The first tells of an urban ruffian with a heart of gold who marries and becomes a father and a farmer in Melbourne, Australia, shortly before the start of World War I in 1914. The second is the story of another urban ruffian, and good friend of The Bloke, who enlists in the Australian Army, and dies in the early battles at Gallipoli in 1915. The American author, poet, dramatist, screenwriter and suffragist and feminist, Alice Duer Miller published her verse novel, Forsaking All Others (1935), about a tragic love affair, and had a surprising hit with her verse novel, The White Cliffs (1940) later dramatized and filmed, but retaining and expanding the poems as voice over narration, as The White Cliffs of Dover (1944). This told the story of a young American woman who goes to England in mid 1914, for a fortnight, falls in love with a British aristocrat, and marries him. He is then killed in the last days of the First World War in 1918, and when World War II breaks out in 1939, she must decide whether or not to let her son join the army to fight for England. The story helped sway American sentiment towards helping the British, and was a best seller. Miller's poem chapters were mainly traditional couplets, quatrains, and sonnets. They used several different voices, as well as letters from different characters. The parallel history of the verse autobiography, from strong Victorian foundation with Wordsworth's The Prelude (1805, 1850), to decline with Modernism and later twentieth century revival with John Betjeman's Summoned by Bells (1960), Walcott's Another Life (1973), and James Merrill's The Changing Light at Sandover (1982), is also striking. The forms are distinct, but many verse novels plainly deploy autobiographical elements, and the recent Commonwealth examples almost all offer detailed representation of the (problems besetting) post imperial and post colonial identity, and so are inevitably strongly personal works. There is also a distinct cluster of verse novels for younger readers, most notably Karen Hesse's Out of the Dust (1997), which won a Newbery Medal. Hesse followed it with Witness (2001). Since then, many new titles have cropped up, with authors Sonya Sones, Ellen Hopkins, Steven Herrick, Margaret Wild, Nikki Grimes, Virginia Euwer Wolff, Ann Warren Turner, Lorie Ann Grover, Brenda Seabrooke, Paul B. Janeczko, and Mel Glenn all publishing multiple titles. Debut Young Adult authors, Holly Thompson, Cathy Ostlere, Sarah Tregay, and others have added new titles to the shelves in 2011. Thanhha Lai's Inside Out & Back Again (2011) won the National Book Award. Verse novels exist in other languages as well. In Hebrew, for example, Maya Arad (2003) and Ofra Offer Oren (2023) published verse novels composed of sonnets.

Версификация

Ұзын классикалық өлеңдер стихикалық формада жазылған, метр белгіленген, бірақ жолдар аралық байланыстар көрсетілмеген. Бұл дәстүр ағылшын тілінде Браунингтер мен көптеген кейінгі ақындар сияқты бос өлең (рифмасыз иамбикалық пентаметр) арқылы бейнеленеді. Алайда, Петрарка мен Дантеден бері күрделі строфалық формалар да өлеңдерде қолданылды, оның ішінде терцина (ABA BCB CDC және т.б.) және оттава рима (ABABABCC) бар. Заманауи ақындар строфалық формаларды бейімдеу және біріктірумен кеңінен тәжірибе жасады. Поэмалық романмен ең байланысты строфа – Пушкиннің «Евгений Онегин» романында ойлап тапқан Онегин строфасы. Бұл Шекспирдің сонетінің иамбикалық тетраметрге дейін метр азайтылып, үш төрттік және дистих құрылымын сақтайтын, сонымен қатар ерекше рифма схемасын анықтайтын бейімделген түрі: бірінші төрттік айқайлас рифмалы (ABAB), екінші дистих жұп рифмалы (CCDD), ал үшінші төрттік аркалық рифмалы (немесе хиазмалық, EFFE), сондықтан барлығы ABABCCDDEFFEGG. Бұған қоса, Пушкин әр дистихтегі бірінші рифманы (A, C және E рифмалары) әлсіздетілген (немесе «әйелдік») етуді, ал қалғандарын күшті (немесе «еркектік») етуді талап етті. Рифма схемасын белгілеуде күшті рифмаларды үлкен әріптермен жазу бойынша, бұл былай оқылады: Онегин строфасын қолданғандардың бәрі де осы талаптарды орындаған жоқ, бірақ Викрам Сет пен Брэд Уокер осыны нақты орындады, ал әлсіз рифмалардың ырғағы оның мәнерді өзгертуіндегі маңызды фактор болып табылады.