Кіріспе

Атекер немесе ŋaTekerin – жақын туысқан Джи, Карамоджон, Туркана, Топоса, Ньягатом және Тесо халықтары мен олардың тілдерінің ортақ атауы. Бұл этникалық топтар Уганда мен Кения аумағында қоныстанған. Этнографтар арасында Итунга (жергілікті термин, «бір тілді халық» деген мағынаны білдіреді) және Тесо қолданылады, ал Шығыс Нилот тілдері тобына жататын тілдерді белгілеу үшін кейде Тесо-Туркана термині пайдаланылады. Тесо тілінде Атекер сөзі «ру» немесе «тайпа» дегенді білдіреді. Туркана тілінде Атекер – ортақ әдет-ғұрыптары, заңдары мен өмір салты бар, сондай-ақ ортақ тегі бар ерекше топты білдіреді. Бір Атекердің мүшелері әртүрлілігіне қарамастан бір-біріне өзара құрметпен қарастырады. Атекерге кіретін әрбір топ өз аумағында болады және өз жері мен халқына тәуелсіз билік жүргізеді. Атекер сөзі – «туысқан халықтар» немесе «туыстар» деген жалпылама атау (бұл термин руды да білдіреді). Бұл сөз «кер» түбірінен туындаған, ол екі мағынаны білдіреді: қорқыныш пен құрмет. Атекер – өзіндік құқығы бар, бір-бірін танитын және құрметтейтін еркін халықтардың одағы. Этникалық идентификация және ұлттық сана контекстінде Туркана тілінде ортақ ерекшеліктері бар әртүрлі халықтарды әртүрлі Атекерлерге жатқызады. Маа халқы Атекер Нги Мааса Маасай және т.б. кіреді. Туркана, Карамоджон және Ланго халықтары бір Атекерге жатады.

Шығу тегі

Атекер қауымдастықтарының ежелгі отаны Суданның Лонгиросы, «енгиро мекені» деп саналады.

XVIII ғасырдың басында

Түркі дәстүрлерінде Эмли (1927) жазғандай, түркілер бастапқыда "Дунгиру" (яғни Лонгиро) тайпасының мүшелері болған, олар түркілер мен Ніл өзені арасында мекендегендігі айтылады. Дәстүрлерде түркілердің нги (яғни джей) тайпасының кіші бөлімі ретінде шығысқа келгені және біраз уақыт сол жерде болғаны көрсетілген. Бұл жер "күнге дейін сол тайпаның иелігінде" болған. Дәстүр бойынша, Карамоджон тайпасының атамекені Уганданың солтүстік-шығыс бөлігі болған. Осы жерден оңтүстікке, содан кейін шығысқа және соңында солтүстікке қарай жылжу оларды сол кездегі Малири аумағының оңтүстігінде орналасқан Матеникиге жеткізген. Бұл жылжулар кейбір Оропом тайпасын ығыстырған болуы мүмкін, олардың аумағы сол кезде осы аймақтарға дейін созылған. Алайда, дәстүрлер Оропомның сол кезде сандық артықшылыққа ие болғанын және қарым-қатынастардың көбінесе бейбіт болғанын көрсетеді. Матеникиде қазіргі Додот тайпасы қалған Карамоджоннан бөлініп шықты. Олар Малири аумағының шекарасында орналасқан Лойороға қарай солтүстікке жылжып, онда қоныстанды. Дәстүрге сәйкес, кездесу бейбіт болған және кейінірек олар бір-бірінен алыстаған кезде осы қауымдастықтар арасындағы қарым-қатынастармен расталғандай.

Түркі

Уилсонның (1970) жазған дәстүрлеріне сәйкес, Цзи тайпасы шығысқа қарай жылжып, қазіргі Каримоджа аумағындағы Адилангқа келді. Ол кезде бұл аймақты Малири тайпасы мекендеген. Малирилермен қарым-қатынас жауласушы болған сияқты, себебі олар Котен тауының аймағына қарай шегініп, біраз уақыт сонда тұрды. Бірақ бұл жағдай ұзаққа созылмады, өйткені қазір Туркана тайпасы деп танылатын Туркан төбесіндегі халық Котидода Цзи тайпасынан бөлініп, шығысқа қарай жылжи бастады. Бұл Котендегі Малири тайпасына қатты қысым жасады, нәтижесінде олар екіге бөлінді. Малири тайпасының бір бөлігі, Карамоджон тайпасы арасында әлі де солай аталады, ал басқа жерлерде Мерилл тайпасы деп белгілі, Түркана жарқабатының шығыс жағына көшіп орналасты. Ал екінші бөлігі, өздерін Покотозек деп атап, оңтүстікке қарай жылжып, Морото тауының солтүстігіндегі Түркана жарқабатында орналасқан Накилороға жетті.

Фрагментация

Лампхердің (1988) атап көрсетуінше, ертедегі Туркана қауымдастығына қатысты Туркана дәстүрлерінде дамушы қауымдастық "өзін екі "басты бөлімге" – Куро мен Монияға – бөлген". Ол сондай-ақ ассимиляцияға байланысты дәстүрлерді де жазған. Лампхер осы ассимиляциядан пайда болған және халықтың таралуын көрсететін топтарды тіркеген. Ол екі басты топтың "Туркана" деген ортақ атау алғанын, ал кейбір қоныс аударушылар Тараштан бас тартып, Елгон тауынан оңтүстікке қарайғы аймаққа көшкенін айтады. Сондай-ақ, сол кезде меру тілінде сөйлейтін банту тайпаларының шалғайдағы топтары бірнеше Туркана руларына сіңірілгенін де атап өтеді.

Өзара әрекеттесулер

Түркандар шығысқа қарай жылжуда экологиялық және мәдени жағынан ерекше шекараға жетті. Түркана көлінің жағалауына дейін құрғақ далалар, арасында кейде өңдеуге жарамды оазистер кездесетін. Бұл қиын жерде түркандар бұрын кездеспеген, мүлдем басқаша қауымдар өмір сүрді. Бұл жерде бұрыннан үш қауым тұрған, олар бір-бірімен тығыз байланыста болып, ұзын мойынды, арқасында дөңес бар, егжей-тегжейлі жаратылыстар – атакерлердің алғашқы кездестірген түйелері сияқты мал өсірген. Осы үш қауымның бірі түркандарға ең көп әсер еткендей, олар өз серіктестері сияқты қой, ешкі және түйе өсірген, бірақ ірі қара малға маманданған. Олардың терісі түркандарға қарағанда ашық түсті болған және олар өздерін кеңпейілдікпен охрмен бояған – түркандар оларды «қызыл адамдар» деп атап, Кор деп атаған. Кордың туыстары түркандарға Ранталле және Поран ретінде белгілі болған. Осы одақтастар түркандардың шығысына қарай созылған барлық жерді бақылаған. 20 ғасырдың басында үш түркана «адакери» (яғни атакер) болды. Түркана дәстүріне сәйкес, Түрквелге кеңеюді осы атакерлердің екеуі – «Нитир» және «Нгаматак» жүзеге асырды. Түрквелде Нитир екіге бөлінді, бірі бастапқы атауын сақтап қалды, ал екіншісі «Нибелай» деп аталды. 1888 жылға қарай, Нгаматак – Түркана территориясының оңтүстік-батыс шекарасының атауы болды. Нитир атауы «итигер» (яғни Сигер) сөзінен шыққан, ол «әшекей» деген мағынаны білдіреді, ал Нитирлерді олардың әшекейге құштарлығы үшін осылай атаған.

18 ғасырдың аяғы

Түркана фольклоры бойынша, олардың алғашқы қоныстары солтүстікке қарай кеңейген кезде, олар Moru Ang'issiger деп аталатын төбеге жетті, онда ұзын мүйізді қара малдың ерекше түрін өріп жүрген "қызыл адамдар" тобымен кездесті. Бұл қауым бір кезде айналасындағы жерлердің көп бөлігін иеленген, бірақ Қор және олардың одақтастары оңтүстіктен келіп, олардан тартып алғанға дейін. Бұл қауымның көптеген әйелдері маңдай шашына бір қауырсын қабықшасын бекітіп әшекейленген. Бұл ілмелі қауырсын қабықшасы esigirait деп, көпше түрі ngisigira (Караможа) аталды. Түркана оларды Сигер деп атады, ал олардың мекені Мору Ангиссигер (кейін Mt. Сигер/Мунт. Sekker) болды. 18-шы ғасырдың соңына қарай Түркана халқы демографиялық қысымды сезіне бастады. Түркана келген батыстағы барлық жайылымдық жерлер басқа Атекер қоғамдарының, Каромоджонның иелігінде болды, ал шығысында Кор, Ранталле және Поранның күшті конфедерациясы жатты. Сондықтан Түркана көздерін солтүстікке, әлсіреген Сигердің жеріне бұрды, олардың таулы жайылымдарын қызыға отырып, оларды жаулап ала бастады, дәл сол кезде Ұлы Жартауды қорқынышты құрғақшылық шапты.

Тіл

Атекерлер бір ортақ тілден пайда болған әр түрлі тілдерде сөйлейді. Атекер тілдері ұқсас болғанымен, олар қоныстанған аймақтар мен айналасындағы халықтардың әсерінен айырмашылыққа ие, кейбір сөздерін сіңірілген азшылықтардан немесе көршілес елдерден қарыз алған. Барлық Атекер тілдерінің өзіндік ерекшеліктері бар, сондықтан олардың арасындағы айырмашылықты анықтау мүмкін.

Заңдар мен әдет-ғұрыптар

Әр Атекердің ерекше заңдары мен әдет-ғұрыптары бар. Бір Атекердің халқының заңдары мен әдет-ғұрыптары ұқсас.

Өмір салты

Әр Атекердің мүшелері ұқсас өмір салтымен өмір сүреді. Бір Атекер ішіндегі әртүрлі топтардың көбінде бастапқы топқа дейін жететін заңдар мен дәстүрлердің іздері кездеседі.

Жер

Жер – атакерлікке кіруді анықтауда маңызды бір белгі. Бір атакердің мүшелері көбінесе іргелес аймақтарда қоныстанады. Жерді иелену рәсімдері заңдар мен дәстүрлердің негізін қалайды. Түркана атакерлерінде жер аймақтарға немесе аумақтық бөлімдерге, ŋiTela-ға бөлінеді. Әрбір Экитела бүкіл елдің немесе мемлекеттің жалпы заңдарынан туындаған өздерінің ортақ заңдарын қабылдайды.

Дін

Бір Атекер тайпасының діни сенімдері ұқсас. Басты құдайдың аты бірегей.

Ортақ ата-бабалар

Бір Атекердің мүшелері ортақ ата-тектік бастауға ие. Атекер мүшелерінің ата-тектері әртүрлі. Түркана/Нгитурукана және Каримоджон/Нгикаримоджон Атекер бөлімшелерінің ішінде Каримоджон/Нгикаримоджон Накаданьяға сенеді, ол Нгимафенико/Нгикори (Морото ауданы), Нгипиан/Нгимурайи (Набилатук және Накапирипирит аудандары), Нгибокора (Напак ауданы) және Каабонг және Каренга аудандарының Додот/нгикалесосы үшін қасиетті жер саналады. Солтүстік-батыс Кенияның Түркана/Нгитурканасы Моруанайцеге өздерінің қасиетті және ата-тектік жері ретінде адал. Дегенмен, олар туыс тілдерде сөйлейді және бір-бірін түсіне алады.

Атекер заңдары

Түркана Каримоджон Атекерінің мүшелері арасында өз Атекерлерінің мүшелерін өлтіруге тыйым салынады. Бір Атекердің мүшесін өлтіру – өз бауырыңды өлтірумен тең. Неке (акута) туралы басқа да заңдар бар. Некеге тұрғанда, бір Атекерден үйленуге рұхсат етілмейді. Неке "Нгатекерин" (Атекердің көпше түрі) біріктіреді. Ажырасу (элакит немесе акилак) да Атекерлер шешеді, және ажырасуға келісім бермес бұрын екі Нгатекериннің тараптары мәселені шешуге тырысады. Басқа заңдар жайылымдық жерлерді (ачок немесе акитвар) реттейді, ал ақсақалдар жаңбыр шақыру, бейбітшілік орнату, жылдық малға бата беру (Акеро) сияқты рәсімдерді (Акирикет) өткізеді.