Кіріспе
Адамның жауапкершілігіне жатпайтын зұлымдық
Табиғи зұлымдық – "ешқандай құдай емес агенттің моральдық жауапкершілікке тартыла алмайтын" зұлымдық, ол негізінен табиғат заңдарының жұмыс істеуінен туындайды. Ол "адамның іс-әрекетінен" тікелей "туындайтын" моральдық зұлымдыққа қарама-қарсы қойылады. Христиандық теологияда табиғи зұлымдық зұлымдықтың теологиялық мәселесіне қарсы еркін таңдау қорғанысына жауап ретінде жиі талқыланады. Бұл аргументке сәйкес, еркін таңдау қорғанысы тек моральдық зұлымдықтың болуын мейірімді Құдайдың бар екенін ескере отырып ақтауға мүмкіндік береді, ал табиғи зұлымдық түсіндірілмейді. Сондықтан кейбір атеистер Құдайдың немесе кез келген құдайдың бар екеніне, мейірімділігіне немесе құдіретіне сенуге қиындық тудырады деп санайды. Кейбір христиан теологтары табиғи зұлымдықтар да, моральдық зұлымдықтар да бастапқы күнәнің жанама салдары екенін жауап ретінде айтады.
Табиғи зұлымдықтың табиғаты
Жамандық, әдетте, жасаушыдан, көбінесе, жамандыққа ұшыраған адамнан, қасақана немесе салдарынан туындайды. Табиғи жамандық тек құрбандарға тиесілі және көбінесе табиғи процестердің нәтижесі саналады. Осылайша, «жамандық» тек оған ұшырағандар мен оны азап деп қабылдағандар үшін ғана жамандық болып табылады. Мысалдарға қатерлі ісік, туа біткен кемшіліктер, торнадо, жер сілкінісі, цунами, дауыл және зардап шеккенде ешқандай жақсылықсыз болатын басқа да құбылыстар жатады. Мұндай құбылыстар құрбандарға ешқандай кінәсіз «жамандық» әкеледі. Киелі кітапта Құдай ең басты жаратушы да, жасаушы да ретінде бейнеленген, себебі «күн, ай және жұлдыздар, аспандағы құбылыстар, бұлттар, шұғына, мұз, бұрқасын, найзағай, жаңбыр, қар, күн күркірі және жел – барлығы Құдайдың әміріне бағынады». Мысалдар: су тасқыны – Құдай «жер бетіне су тасқынын келтірді» (Текбас 6:17). Күн күркірі, бұрқасын, найзағай – Құдай «күн күркірі мен бұрқасын жіберді, ал аспаннан от түсіп, жанып кетті» (Шығу 9:23). Құртқыш жел – Құдай «үлкен жел» жіберді, ол Айудың үйін қиратты және оның отбасын өлтірді (Айу 1:19). Жер сілкінісі – Иеміздің құдіретімен «жер сілкініп тұрады» (Ишая 13:13). Құрғақшылық және ашаршылық – Құдай жаңбырды тоқтатады, сондықтан жер де, ағаштар да өнім бермейді (Леуіліктер 26:19–20). Орман өрттері – Құдай былай дейді: «Оңтүстік орманына былай де: «Мен сенде от жағамын, ол сендегі әрбір жасыл және әрбір құрғақ ағашты жалмап қояды» (Езекиел 20:47). Дегенмен, кейбір дінтанушылар Құдайды кінәлі деп есептесе де, табиғи жамандық Шайтан мен оның шайтандарынан тікелей туындайды деп санайды. Бұл айырмашылықты кейбір қазіргі ашық теистер, мысалы Грегори А. Бойд, «Құдайлық игілік жамандықты толығымен бақыламайды және оны ешқандай жағдайда қаламайды» деп жазады. Аквиналық бұл мәселені бастапқы және екінші себептілік тұрғысынан жартылай түсіндірді, онда Құдай әлемнің бастапқы (немесе трансценденттік) себебі, бірақ онда болатын барлық нәрсенің екінші (немесе имманенттік) себебі емес. Мұндай түсіндірулер табиғи жамандықтың болуын адамның құлдырауы арқылы түсіндіреді, ол тек адамдарға ғана емес, табиғатқа да әсер етті (Текбас 3:16–19). Дінтанушы Дэвид Бентли Харт «табиғи жамандық – өлімге ұшыраған әлемнің нәтижесі» дейді және «христиандық дәстүрде сіз «дүниені қалай бар болса, солай қабылдамайсыз», бірақ «дүниені қалай бар болса, солай қабылдайсыз» – бұл оның болуы керек болған нәрсесінің бұзылған, көлеңкелі қалдығы ретінде. Оның адам құлдырауы туралы түсінігі, алайда, уақыттан тыс құлдырау: «Әрине, бұл Құдайдан айырылу қайда болса да немесе қашан болса да, ол жер бетіндегі тарихтың ішінде болған жоқ», және «бұл әлем, біз оны білетініміздей, Ұлы жарылыстан бастап бүгінгі күнге дейін өлім әлемі болды». Осы дәстүрдің қазіргі заманауи жаңғыртушыларының бірі Марк Р. Талбот жамандықты Құдайға жатқызады: «Құдайдың алдын ала белгілеуі – барлық нәрсенің пайда болуының түпкі себебі, соның ішінде барлық жаман адамдар мен заттардың болуы және кез келген жаман әрекеттер мен оқиғалардың орын алуы». Құдайдың толық алдын ала белгілеуі мен барлық оқиғалардың тікелей қалауына байланысты модельдер екі есе алдын ала белгілеу және шектеулі құрбандық туралы ілімдерге әкеледі.
Floods: God brought “a flood of waters on the earth” (Genesis 6:17). Thunder, hail, lightning: God “sent thunder and hail, and fire came down” (Exodus 9:23). Destructive Wind: God sent a “great wind” that destroyed Job’s house and killed his family (Job 1:19). Earthquake: By the Lord “the earth will be shaken” (Isaiah 13:13). Drought and Famine: God will shut off rains, so neither land nor trees yield produce (Leviticus 26:19–20). Forest fires: God says, “Say to the southern forest, 'I will kindle a fire in you, and it shall devour every green tree in you and every dry tree'” (Ezekiel 20:47). However, some theologians emphasise that, whilst God is the ultimate perpetrator, natural evil is, in actuality, directly perpetrated by Satan and his demons. This distinction is echoed by some modern open theists, e. g. Gregory A. Boyd, who writes, "Divine goodness does not completely control or in any sense will evil." Aquinas partly explained this in terms of primary and secondary causality, whereby God is the primary (or transcendent) cause of the world, but not the secondary (or immanent) cause of everything that occurs in it. Such accounts explain the presence of natural evil through the story of the Fall of man, which affected not only human beings, but nature as well (Genesis 3:16–19). Theologian David Bentley Hart argues that “natural evil is the result of a world that's fallen into death” and says that “in Christian tradition, you don't just accept ‘the world as it is’” but “you take ‘the world as it is’ as a broken, shadowy remnant of what it should have been.” His concept of the human fall, however, is an atemporal fall: “Obviously, wherever this departure from the divine happened, or whenever, it didn't happen within terrestrial history,” and “this world, as we know it, from the Big Bang up until today, has been the world of death.”
Especially since the Reformation the distinction between God's will and God's permission, and between primary and secondary causality, has been disputed, notably by John Calvin. Among modern inheritors of this tradition, Mark R. Talbot ascribes evil to God: “God’s foreordination is the ultimate reason why everything comes about, including the existence of all evil persons and things and the occurrence of any evil acts or events.” Such models of God's complete foreordination and direct willing of everything that happens lead to the doctrines of double predestination and limited atonement.
Табиғи зұлымдық пен моральдық зұлымдық
Жан Жак Руссо Вольтердің оптимистерді сынауына жауап ретінде 1755 жылғы Лиссабон жер сілкінісін табиғи жамандық деп жариялауға қажетті бағалау критерийі Лиссабон қаласын салу және ұйымдастырудағы адамның күш-жігері де осы қасіреттің себебі екенін ескермегенін айтты. Өлім-жітімнің көп бөлігі құлаған ғимараттар, өрттер және адамдардың тығыз орналасуынан туды. Дауылдар сияқты табиғи апаттардың табиғи немесе моральдық жамандық болып табылуы мәселесі, бұрын біздің бақылауымыздан тыс деп саналған оқиғаларға – мысалы, жаһандық жылынуға – біздің бірлескен әрекеттеріміздің әсерін түсіну арқылы күрделене түседі. Дегенмен, тіпті өнеркәсіптік революцияның басталғанға дейін (көптеген адамдар оны жаһандық жылынудың басталуы деп санайды) жер сілкінісі, жанартау, цунами, су тасқыны, өрт, аурулар сияқты табиғи апаттар үнемі орын алып келді және оларды адамның әрекеттеріне жатқызуға болмайды. Алайда, адамның әрекеттері табиғи апаттардың зиянды әсерін күшейтеді. Дүниежүзілік табиғат қоры (WWF) адамның қызметінің «экстремалды ауа-райы құбылыстарын» үлкен табиғи апаттарға айналдыратын басты фактор екенін мәлімдейді. Мысалы, адамдардың ормандарды кесуі және су тасқынына бейімді жерлерді дамытуы жоғары жауын-шашынды күндерді «апатты су тасқыны мен тау жылауға» айналдырады. Адамдар жағалау рифтеріне зиян келтіргенде, мангровтарды жойғанда, құм қорғанындарын бұзғанда немесе жағалау ормандарын кескенде, «экстремалды жағалау құбылыстары өлім-жітім мен зиянды күшейтеді». Цунамидан келген зиян рифтердің қорғау деңгейіне және мангров жабынының қалған бөлігіне байланысты әртүрлі болды.
Еуропада адамның дамуы су тасқындарының жиілеуіне және үнемі болуына әсер етті. Жер сілкінісінде адамдар көбінесе нашар жобаланған және салынған ғимараттардың салдарынан жарақат алады немесе қаза болады.
In earthquakes, people often suffer injury or death because of “poorly designed and constructed buildings.”
Америка Құрама Штаттарында өмір мен мүлікті жоятын өрттер «толыққанды түрде табиғи емес». Кейбір өрттер адамның әрекетінен туындайды, ал келтірілген зиян кейде өртке бейімді шалғай аймақтарда құрылыс салу арқылы ұлғаяды. Батыстағы шаңды жағдайлар «адам денсаулығына елеулі проблемалар тудыруы мүмкін» және олардың «тікелей себебі адамның әрекеті екені және табиғи жүйенің бөлігі еместігі» көрсетілген. Қорыта айтқанда, кейбір «табиғи» жамандықтар адамның әрекетінен туындайды және демек, моральдық жамандықтың элементін қамтиды деген дәлел бар.
Діни сенімге қарсылық
Табиғи зұлымдық (сондай-ақ, моральдық емес немесе түсініксіз зұлымдық) – жамандық мәселесі мен теодицияны талқылауда қолданылатын термин. Ол өздігінен қарағанда табиғи дүниенің бір бөлігі болып табылатын және адамның араласуына тәуелді емес жағдайларды білдіреді. Көптеген атеистер табиғи зұлымдықтың Құдайдың жоқ екенінің дәлелі деп санайды, кем дегенде, құдіретті және мейірімді Құдай жоқ екенін, себебі мұндай жаратылысқа зұлымдыққа рұхсат бермес еді. Алайда, деистердің пікірінше, Құдайдың мұндай оқиғалардың алдын алу үшін (немесе кез келген араласу) – Құдайдың қасиеті емес.