Кіріспе
Мысыр перғауыны Сехемре Ваджкхау Собекемсаф I – Екінші аралық кезеңдегі 17-ші династияның Мысыр перғауыны болған.
Sekhemre Wadjkhaw Sobekemsaf I was a pharaoh of Egypt during the 17th Dynasty in the Second Intermediate Period.
Куәліктер
Сехемре Ваджкхау Собекемсаф I бірнеше ескерткіштер арқылы белгілі.
Медамуд
Ол Медамудтағы Монту ғибадатханасын кеңінен қалпына келтіріп, әсемдеді, онда осы патшаның құдайлар алдында құрбандық шалу бейнесі жақсы сақталған. Осы патшаның құмтастан жасалған бір бағанасы қазіргі заманға дейін жеткен.
Абидос
Собекемсаф I-нің ұлы, әкесі сияқты Собекемсаф деп аталған, Абидостан табылған және Каирдегі CG 386 мүсінінде көрсетілген. Бұл жас ханзада әкесінің аяқтары арасында тұрғандықтан, оның әкесі таңдаған мұрагер екенін көрсетеді.
Дендерах
Дендерада ол әйелі, қызы және күйеу баласы туралы айтылған стеласымен белгілі. Собекемсафтың бас әйелі – Нүбемхат патшайым; ол және олардың қызы (Собекемхейб) Собекемхейбтің күйеуі, патша ұлы Амени, патша әйелі Ханкхестің ұлы туралы стеладан мәлім. Оның аты аталмаған әкесі Сехемре Херухирмаат Интеф немесе, мүмкін, Сенахтенре Ахмосе болған деген пікір бар.
Уди Хаммамат
Уди-Хаммамат – Коптос маңындағы Ніл өзенінен Қызыл теңіз жағалауындағы Кусейрге дейінгі жол. Собекемсаф I өзінің билігі кезінде Шығыс шөліндегі Уди-Хаммаматтағы тас карьерлеріне тау-кен экспедициясы жасағанын көрсететін бірнеше жазулар арқылы куәландырылған. Олардың бірінде оның билеуінің 7-ші жылы деп нақты көрсетілген. "Собекемсаф" есімді бір патшаға тиесілі жүрек қабылдағышы (скарабей) оған жатқызылады және қазір Британ мұражайында сақтаулы. Ол 19 ғасырда оның қабірінен ұрланған деп саналады.
Интеф патшаларынан кейін
Айдан Додсон Сехемре Ваджхау Собекемсафтың билігін Джехути мен Сехемре Вепмаат Интефтің билігінен кейін деп санайды. Біріншіден, ол Собекемсафтың саркофагы соңғы екі патшаның саркофагтарынан сәл үлкен – 4,1 см ұзын және 3,4 см биік екенін атап көрсетеді. Сондай-ақ, ол Сехемре Ваджхау Собекемсафтың саркофагындағы жазулардың "Джехути мен Сехемре Вепмает [Интеф] саркофагтарындағы жазулардың көлденең орналасуынан өзгеше, тік жазылғанын" айтады. Даниялық египтолог Ким Рихольт да Собекемсаф I билігін Сехмре Вепмаат Интеф пен Нубхеперре Интефтің билігінен кейін деп санайды. Біріншіден, ол BM EA 13329 мүсінінде Сокар мерекесіндегі рөлі үшін патша Собекемсафтың "патша ұлы Антефмозды" (немесе Интефмозды) мақтағанын айтады. Бірақ Рихольттың сөзіне қарағанда, "Антефмоз есімі базилофорлық болып табылады", сондықтан оны мақтаған Собекемсаф патшасы Интеф патшаларының "атына (Антефмоз) қатысты" мұрагері болуы керек. Сонымен қатар, Сехемре Ваджхау Собекемсаф I-нің ұлы және болжамды мұрагері де Интеф емес, Собекемсаф деп аталғандықтан, Рихольт бұл патша Интеф патшаларынан кейін билік құрған болуы керек деген қорытындыға келді. Екіншіден, Рихольт Собекемсаф Ваджков Нубхеперре Интефтен кейін билік құрғанын айтты, себебі бұрынғы билеуші Медамудтағы Монту храмында кең ауқымды қалпына келтіру жұмыстарын жүргізген кезде, "Нубхеперре Интефтің ешқандай іздері табылмады". Рихольт үшін бұл "осы храм тек Сехемре Ваджхау Собекемсаф билік еткеннен кейін ғана қалпына келтіріліп, қайта пайдалануға берілгенін көрсетеді". Осыған байланысты Рихольт Сехемре Ваджхау Собекемсаф Нубхеперре Интефтен кейін билік құрды және оны Собекемсаф II деп санау керек деп қорытындылады.
Интеф патшаларының алдында
2001 жылы Дра Абу эль Нагадағы Нұбхеперре Интефтің қабірін қайта ашқан Дэниел Полц, Нұбхеперре Интефтің 17-ші династияның соңында билік еткенін айтады. Бұл Сехемре Ваджкхау Собекемсафтың Интеф әулеті мен 17-ші династияның Ахмосид әулетінің соңғы үш патшасы (Сенахтенре, Секененре және Камосе) арасында билік ете алмайтынын білдіреді. Люксор-Фаршут жолындағы Гебель Антефтегі 17-ші династия ғибадатханасының қалдықтарынан табылған есік жамбасынан алынған жазулар бойынша, Нұбхеперре Интеф пен оның ағасы және таққа тікелей алдыңғысы – Сехемре Вепмаат Интефтің екі Собекемсаф патшасының бірінің ұлдары болғаны белгілі. Бұл патша, ең болжамдысы, Сехемре Шедтави Собекемсаф II болған, себебі Сехемре Ваджкхау Собекемсафтың ұлы да Собекемсаф деп аталған. Рихольттың осы генеалогиялық байланысты түсіндіруін британдық египтолог Эйдан Додсон да қабылдады. Полц та осы пікірмен келіседі, бірақ 2003 жылғы кітабында Нұбхеперре Интефті 17-ші династияның соңғы үш Ахмосид патшаларынан бұрын орналастырды. Кейін ол Сехемре Херухирмаат Интефті Сенахтенреге дейін Нұбхеперренің қысқа мерзімді мұрагері ретінде қосты, бірақ оның гипотезасы негізінен өзгермеді: Полц Сехемре Ваджкхау Собекемсаф I-нің Сехемре Шедтави Собекемсафтың әкесі болғанын санайды. Расында, осы патшаның ұлы Абидостағы мүсіннен де Собекемсаф есімін алғаны белгілі және сол мүсінде осы патшаның мұрагері ретінде көрсетілген. Полц бұл 17-ші династиядағы Собекемсаф есімді екі патша арасындағы қарым-қатынастың ең ықтимал реконструкциясы екенін мәлімдейді. Осылайша, Сехемре Шедтави Собекемсаф II – Собекемсаф I-нің ұлы және мұрагері, ал Сехемре Вепмаат Интеф және Нұбхеперре Интеф – Сехемре Ваджкхау Собекемсаф I-нің немерелері болады. Бұл, ең соңында, Сехемре Ваджкхау Собекемсафтың 17-ші династияның басында, Интеф патшаларынан бұрын билік еткенін және оны Собекемсаф I деп санау қажеттігін көрсетеді.
Полцтың гипотезасы және Нұбхеперре Интефті Собекемсаф Интеф әулетінің соңғы патшаларының бірі ретінде орналастыруы "Нұбхеперре Интефтің билігінің 3-ші жылында Коптос губернаторы болған Минемхаттың сандығының дәлелімен" де расталады. Бұл сандық "Секененре тұсында өмір сүрген Хорнахттың (бұрынғы әдебиеттерде 'Акхор' деп аталған) жерлеу жиынтығының бір бөлігі болды". Хорнахттың қайтыс болған уақыты белгісіз болғанымен, оның жерлеу жиынтығында Минемхатқа тиесілі сандықтың болуы Нұбхеперре Интеф пен Секененре Таоның шамалы уақыт аралығында билік еткенін және олардың билігіне 17-ші династияның басқа ұзақ өмір сүрген патшаларының, мысалы Сехемре Ваджкхау Собекемсаф I-нің, 7-ші жылға жатқан жазуларымен расталған, араласуының қажеті жоқ екенін көрсетеді. Орта патшалықтың неміс египтологы Детлеф Франке (1952–2007) 2008 жылы, ол қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткенде жарияланған мақаласында былай деп жазды: "Рихольттан айырмасы, мен Нұбхеперре Антефтен кейін билік еткен Собекемсаф патшасының орнына сенбеймін. Нұбхеперре Антеф (б.з.д. 1560 ж.) Абидостан Эдфуға дейін (мысалы BM 631, EA 1645, 6652 сандық) ең жақсы расталған және үш Антефтің ең маңыздысы болып табылады". Бұдан әрі, Полц Рихольттың Каирдегі CG 386 мүсініндегі дәлелді қабылдамауына, онда патша Сехемре Ваджкхау Собекемсафтың ұлы да Собекемсаф деп аталған, бірақ 17-ші династияның Теба билеушілерінің реттілігін көрсетпегеніне қарсылық білдірді. Рихольт 1997 жылғы "Екінші аралық кезең" кітабында Антони Спалингердің "Абидостан алынған мүсінде (Каир CG 386)" куәландырылған және "қосымша пайғамбар атағына ие болған Собкемсаф ханзадасы Сехемре Шедтавимен бірдей болуы мүмкін" деген пікірін мойындаса да, Рихольт жай ғана былай деп жазады: "осы сәйкестікті екі Собкемсаф патшасының қазіргі тәртібімен (яғни менің тәртібіммен) мүмкін емес, оған сәйкес Собкемсаф, Сехемре Шедтави, Антеф тобынан бұрын, ал екіншісі, Сехемре Ваджкхау, олардан кейін билік еткен". Полц, Сехемре Ваджкхау Собекемсафтың Екінші аралық кезеңде, дереккөздердің аз болған уақытында билік еткеніне қарамастан, Рихольттың Сехемре Ваджкхау Собекемсаф I-нің ұлы мен тағайындалған мұрагері әкесінен кейін таққа отырмағаны туралы теориясын қабылдауға болмайтынын атап өтеді, себебі Рихольттың 17-ші династия патшаларының мұрагерлік теориясы бойынша таққа келесі Собекемсафтың отыруына мүмкіндік бермейді: Сехемре Шедтави Собекемсаф > Сехемре Вепмаат Интеф > Нұбхеперре Интеф > Сехемре Херухирмаат Интеф > Сехемре Ваджкхау Собекемсаф > Сенахтенре > және т.б. Шындығында, Полц керісінше, Сехемре Ваджкхау Собекемсаф I-ді Интеф әулетінен бұрынғы патша ретінде қарастырудың логикалық екенін баса айтады; оның белгілі ұлы, Каирдегі мүсіндегі ханзада Собекемсаф, болашақта Сехемре Шедтави Собекемсаф II болады және Сехемре Вепмаат Интеф пен Нұбхеперре Интефтің әкесі болады (1992-93 жылдары Люксор-Фаршут жолында табылған есік жамбасы Нұбхеперре Интефтің әкесі Собекем[саф] екенін көрсетеді [Нұбхеперре] Антеф/[Интеф] Собекемнен туған – бірақ бұл патша Собекемсаф II болуы керек, себебі Собекемсаф Ваджкхау Собекемсафтың ұлы да Собекемсаф деп аталған, Каирдегі CG 386 мүсініне сәйкес).
Contrary to Ryholt, I see no place for a king Sobekemsaf who ruled after Nubkheperra Antef. Nubkheperra Antef (c.1560 BC) is the best attested (from Abydos to Edfu, e. g. BM 631, EA 1645, coffin 6652) and [the] most important of the three Antefs. In addition, Polz argued that Ryholt's rejection of the evidence in Cairo Statue CG 386—which named king Sekhemre Wadjkhaw Sobekemsaf's son as another Sobekemsaf—in not giving any indication of the sequence of the known 17th dynasty Theban rulers is untenable. While Ryholt acknowledges in his 1997 book on the Second Intermediate Period that Anthony Spalinger suggested the prince Sobekemsaf who is attested in "a statue from Abydos (Cairo CG 386)" and "has the additional title of prophet, may be identical with Sobkemsaf II Sekhemreshedtawy", Ryholt simply writes that:
this identification is not possible with the [i. e., my] present arrangement of the two Sobkemsaf kings according to which one Sobkemsaf, Sekhemreshedtawy, ruled before to the Antef group [of kings] and the other, Sekhemrewadjkhaw, after them. Polz notes that although Sekhemre Wadjkhaw Sobekemsaf ruled in a time during the Second Intermediate Period when few documentary sources exist, one cannot simply accept Ryholt's theory that Sekhemre Wadjkhaw Sobekemsaf I's son and designated successor did not succeed his own father as the next king merely because Ryholt's hypothesis did not allow another Sobekemsaf to follow Sekhemre Wadjkhaw Sobekemsaf on the throne due to his theory of the succession of 17th dynasty kings as being: Sekhemre Shedtawy Sobekemsaf >Sekhemre Wepmaat Intef >Nubkheperre Intef >Sekhemre Heruhirmaat Intef >Sekhemre Wadjkhaw Sobekemsaf >Senakhtenre >etc. Indeed, Polz stresses rather that it is more logical to view Sekhemre Wadjkhaw Sobekemsaf I as a predecessor of the Intef line of kings instead; his known son, the Prince Sobekemsaf on Cairo Statue CG 386, would then be the future king Sekhemre Shedtawy Sobekemsaf II and father of two of the three Intef kings: Sekhemre Wepmaat Intef and Nubkheperre Intef based on a doorjamb found on the Luxor Farsut road in 1992 93 (the doorjamb mentions a king Sobekem[saf] as the father of Nubkheperre Intef [Nubkheperre] Antef/[Intef] begotten of Sobekem —but this king must be king Sobekemsaf II since Sobekemsaf Wadjkhaw Sobekemsaf's son was named Sobekemsaf based on Cairo Statue CG 386).
Полцтың "Интефмоз" туралы Рихольт пікірін сынға алуы
Даниэль Полц сонымен қатар Рихольттің белгілі бір король Собекемсафтың БМ ЕА 13329 мүсініндегі Антефмосе немесе Интефмосе есімді патша ұлына айтқан мақтауының Интеф патшаларынан кейінгі осы патшаның уақыт жағдайына қатысты кез келген хронологиялық маңызы бар деген пікірін жоққа шығарды. Полц Рихольттың «3-тармақ» деп аталатын аргументі 17-ші династия кезінде осы есімді екі (немесе үш) патшаның атына байланысты Интеф есімді тұлғалардың байланысты болуы мүмкін деп есептейді, бірақ бұл патшалардың өзі 11-ші династияның ерте кезеңіндегі сол патшалардың саналы стилімен аттарын таңдағандарын мүлдем ескермейді, тіпті Веп Маат Интеф сияқты қосымша атауларды («Ұлы») қабылдағандарын да ескермейді. Рихольттың бұл тұрғыдағы аргументінің мәні жоқ. Егер ханзада [Интефмосе есімді] Интеф 17-ші династия патшаларының бірінен кейін келсе және осы [Интеф] билеушісінің мұрагерімен замандас болса, онда [бұл] ханзадаға биліктегі король Собекемсафтың мүсінінде құрмет көрсетілді деген болжам ғана Рыхольттың 17-ші династия билеушілерінің реті туралы пікірін мағыналы етеді. Керісінше, егер [Интефмосе] мүсіні және, демек, ханзада Интеф патшаларынан кейінгі уақытта жасалған болса, және король Собекемсафтың мұрагері мойындалса, король Собекемсафтың ханзадаға жасаған құрметі соңғысының [фараонның] уақыт жағдайы туралы және сол кездегі [17-ші династия] билеушілерінің тізбегі туралы ештеңе көрсетпейді.
is implicitly assuming that persons with the name Intef formed on the name of two (or three) kings of that name at the time of the 17th Dynasty can be related, yet [this] completely ignores the fact that these kings themselves chose their own names in conscious style of the same kings of the early 11th dynasty including even assuming additional names such as ("the Great") as [in the case of] Wep maat Intef. Ryholt's argument on this point do not make sense. Even if one assumes that the prince [named Intefmose] followed one of the Intef 17th Dynasty kings and he was hence a contemporary of the successor of this [Intef] ruler, [this is] but an interpretation that the Prince was honoured at the statue of a ruling king Sobekemsaf only then would Ryholt's argument with regards to the 17th Dynasty ruler sequence prove meaningful. In contrast, if the [Intefmose] statuette and, therefore, the Prince was chronologically younger than the Intef kings, and a successor of king Sobekemsaf was recognized, a worship of the prince by a king Sobekemsaf says nothing about the temporal position of the latter [pharaoh] and thus [of] the succession of the [17th dynasty] rulers of that time.
Жерлеу
Собекемсаф В[аджхаудың] жерлеу жиынтығында оның аты-жөні немесе патшалық аты жоқ, бірақ бәрібір осы патшаға тиесілі екеніне сенімділікпен айтуға болады, себебі Собекемсаф Шедтавидің (яғни Собекемсаф II) қабірі "көне заманда мүлдем тоналып, қабір тонаушылардың қолынан өртке түскен" деп Папирус Аббот III 1 7-де жазылған. Собекемсаф I Ваджкхау, Dra' Abu el Naga' жерленген болуы мүмкін, ал оның қабірі тек 19 ғасырдың соңында табылған және тоналған. Осыған орай Ким Рихольт "Собекемсаф" есімі жазылған, үлкен алтын қондырғыға орнатылған үлкен жүрек скарабеін Сехемре Ваджкхау Собекемсаф I-ге жатқызады, себебі егер ол Собекемсаф II-нің қабірінен шыққан болса, қабір тонаушылар патшаның мумиясында осындай ірі затты жібермейтін еді. Сол себепті Рихольт пен Айдан Додсон "Собекемсаф" деп жазылған ағаш қанапты да осы патшаға жатқызған. Аталған қанап Собекемсаф II-нің өртке түскен және тоналған қабірінде болған жағдайда күтілгендей кең ауқымды зақымдарға қарағанда, "Кет. 26 (яғни Собекемсаф I-нің қанабы) зақымдануы шағын, ол Құрнауи саудагерлерінен зардап шеккен болуы мүмкін" делінеді.