Сербиядағы болгарлар: 2022 жылғы санақ бойынша 12 918 болгар тұрады. Олардың көп бөлігі елдің оңтүстік-шығысында, Болгария мен Солтүстік Македониямен шектесетін аймақта қоныстанған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сербиядағы болгарлар () – Сербияда мойындалған ұлттық азшылық. 2022 жылғы халық санауы бойынша Сербиядағы этникалық болгарлардың саны 12 918 адамды құрайды, бұл елдің жалпы халқының 0,2% болып табылады. Олардың көп бөлігі Болгария және Солтүстік Македониямен шектесетін елдің оңтүстік-шығыс бөлігінде тұрады.
Bulgarians in Serbia (; ) are a recognized national minority in Serbia. According to the 2022 census, the population of ethnic Bulgarians in Serbia is 12,918, constituting 0.2% of the total population. The vast majority of them live in the southeastern part of the country that borders Bulgaria and North Macedonia.
Тарих
Торлак тілін сөйлейтін аймақтағы көптеген адамдар бұрын қолданған аймақтық атаулар Торлачи және Шопи болды, олар болгар және серб тілдерінің арасындағы ауыспалы тілде сөйледі. Османдық жаулап алуға дейін аймақтың шекарасы Византия, Болгария және Сербия билеушілері арасында жиі өзгеріп тұрды. Османдық билік кезінде кейбір авторлардың пікірінше, жергілікті торлак славян халқының көпшілігі этникалық тұрғыдан ерекше ұлттық санаға ие болған жоқ. Торлак диалектілерінің ықпалымен жазылған ең алғашқы әдеби ескерткіш – 1762 жылғы Темска монастырынан табылған қолжазба. Оның авторы, пироттық монах Кирил Живкович өз тілін «жай ғана болгар тілі» деп санады. 1596 жылы Силезиялық саяхатшы Софиядан Нишке дейінгі жолының мәйіттерге толы болғанын және Ниш қақпаларында Осман әскері жақында басып өлтірген кедей болгар шаруаларының бастары тұрғанын сипаттады. 1836 жылы Пирот көтерілісі, одан кейін Ниш көтерілісі болды, оған Пирот та қатысты. Османдық статистикаға сәйкес, Танзимат кезеңінде Ниш санджағына дейінгі халықтың көп бөлігі болгар ретінде қарастырылды. Барлық авторлардың айтуынша, 1840 және 1872 жылдар аралығында болгарлар мен сербтер арасындағы шекара даусыз болды және Ништің солтүстігінен өтті. Серб зерттеушілері (мысалы, 1828 жылы Димитрие Давидович және 1878 жылы Милан Савич) Оңтүстік Морава өзенін де осы шекара ретінде қабылдады және Ништі серб халқының шекарасынан тыс жерде қалдырды. 1876 жылғы Константинополь конференциясы бойынша Болгарияға берілуге тиіс аймақ және 1878 жылғы Сан-Стефано шартнамасы бойынша оның көп бөлігі бекітілді. 1870 жылдан бастап бұл аймақ Болгария православие шіркеуінің құрамына кірді, ал оған дейін Константинополь Экуменикалық патриархаты мен Сербия Печ патриархатының билігінде болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін төрт аймақ, қазір болгар қауымы үшін Батыс шеткі аймақтар деп белгілі, Болгариядан Сербтер, хорваттар және словендер патшалығына соғыс өтемі ретінде берілді, ал ескі шекараның іздерін Власина көлінде көруге болады. Соғыс аралық кезеңде аймақтағы Югослав билігіне қарсы күрескен Ішкі Батыс шеткі аймақтар революциялық ұйымы Югослав полициясы мен армиясына қарсы көптеген шабуылдар жасады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Болгария Батыс шеткі аймақтарды, сондай-ақ Пирот пен Вранжаны қайта басып алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақтар Югославияға қайтарылды. Сербия тәуелсіздік алғаннан кейін бұл аймақтар Сербия құрамында қалды.
The regional names once used by many people in the Torlakian speaking region was Torlaci and Šopi speaking a transitional speech between Bulgarian and Serbian. Before the Ottoman conquest, the borders of the region frequently shifted between Byzantine, Bulgarian and Serbian rulers. According to some authors during the Ottoman rule, the majority of native Torlakian Slavic population did not have a distinct national consciousness in the ethnic sense. The first known literary monument, influenced by Torlakian dialects is the Manuscript from Temska Monastery from 1762, in which its author, the Monk Kiril Zhivkovich from Pirot, considered his language as: "simple Bulgarian". A Silesian traveler stated in 1596 that the road of his trip from Sofia to Niš was filled with corpses and described the gates of Niš as standing in front of freshly beheaded heads of poor Bulgarian peasants by the Ottoman army. The Pirot Rebellion broke out in 1836, followed by the Niš rebellion in 1836, which also included Pirot. According to Ottoman statistics during the Tanzimat the greater part of the population up to the Sanjak of Niš was treated as Bulgarian. According to all authors between 1840 and 1872 the delineation between Bulgarians and Serbs is undisputed and ran north of Niš. The Serbian researchers (such as Dimitrije Davidović in 1828 and Milan Savić in 1878) also accepted South Morava river as such delineation and added Niš outside the borders of the Serbian people. It was also stipulated the area to be ceded to Bulgaria according to the Constantinople Conference in 1876 and most of it according to the Treaty of San Stefano in 1878. From 1870 until then the area was part of the Bulgarian Orthodox Church, before that the area had been under the Ecumenical Patriarchate of Constantinople and the Serbian Patriarchate of Peć. Following World War I, four territories, now known to the Bulgarian community as the Western Outlands, passed to the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes from Bulgaria as a war indemnity, and the remains of the old border can be seen at Vlasina lake. In the Interwar Period, the Internal Western Outland Revolutionary Organisation, countering Yugoslav rule in the region, was engaged in repeated attacks against the Yugoslav police and army. During World War II Bulgaria retook the Western Outlands, as well as Pirot and Vranje. After the Second World War, these regions were returned to Yugoslavia. After Serbia's independence, these areas remained within Serbia.
Демография
2011 жылғы санақ бойынша Сербияда 18 543 болгар тұрды. Олар негізінен Сербияның Болгариямен шекарасына жақын екі муниципалитетте шоғырланған: Босилеградта 5839 болгар, яғни халықтың 71,9%-ы, ал Димитровградта (Цариброд) 5413 болгар немесе халықтың 53,5%-ы. Сербиядағы этникалық болгарлардың басым діні – православие. Таулы жер бедеріне және тұрғындардың көпшілігінің биік таулы ауылдарда тұруына байланысты Ислам діні Босилеград сияқты аймақтарға енген емес, сол себепті оларға жету қиын болды. Аймақта болгар дін қызметкерлерінің азасуына байланысты олар сербиялық және болгар шіркеулерін пайдаланады. Босилеград маңындағы әрбір ауылда шіркеу бар, ал ең көнелері 11 ғасырға дейін жетеді. Жыл (санақ деректері) Этникалық болгарлардың саны Болгар тілінде сөйлейтіндердің саны Ұлттық халықтың үлесі 1948 59,472 1,0% 1953 60,146 59,166 1,0% 1961 58,494 0,9% 1971 53,800 49,942 0,7% 1981 33,455 35,269 0,4% 1991 26,698 25,408 0,3% 2002 20,497 16,459 0,3% 2011 18,543 13,337 0,3% 2022 12,918 7,939 0,2%
According to the 2011 census, there were 18,543 Bulgarians in Serbia. They are primarily located in two municipalities near Serbia's border with Bulgaria: in Bosilegrad there are 5,839 Bulgarians i. e. 71.9% of population while in Dimitrovgrad (Tsaribrod) there are 5,413 Bulgarians or 53.5% of population. The dominant religion among ethnic Bulgarians in Serbia is Orthodoxy. Islam never arrived in areas like Bosilegrad because of the mountainous terrain and most inhabitants dwelled in high mountain villages where they were hard to reach. They use both Serbian and Bulgarian churches due to the low number of Bulgarian clergymen present in the region. There is a church in every village around Bosilegrad, and the oldest ones date to the 11th century. Year(census data) Number of ethnic Bulgarians Number of Bulgarian speakers Percent of national population 1948 59,472 1.0% 1953 60,146 59,166 1.0% 1961 58,494 0.9% 1971 53,800 49,942 0.7% 1981 33,455 35,269 0.4% 1991 26,698 25,408 0.3% 2002 20,497 16,459 0.3% 2011 18,543 13,337 0.3% 2022 12,918 7,939 0.2%