Құдай заңы: Ескі өсиеттегі қайта жаңарту кодексі

Кіріспе

Еврей діліндегі Киелі кітаптағы Есімдер кітабының 12–26-тарауларында баяндалған заң кодексі ғалымдар тарапынан «Деутерономиялық кодекс» деп аталады. Кодекс ізраилдіктер мен Яхве арасындағы ерекше қарым-қатынасты көрсетеді және «діни рәсімдер мен діни тазалық, азаматтық және қылмыстық заңдар, сондай-ақ соғыс жүргізу сияқты түрлі мәселелерді қамтитын» нұсқаулар ұсынады. Заң кодексі әлеуметтік жүйеде болуы мүмкін әділетсіздік пен қатыгездіктің құрбаны болғандарға заңды өтемақы беруді жүйелі түрде көздейді. Моральдық принциптерді тікелей қолдануға қатысты міндеттерге, әсіресе әділдікке, адалдыққа, теңдікке, қайырымдылыққа және жомарттыққа ерекше мән беріледі; мысалы, қатаң бейтараптылықты және әр қалада судьялар тағайындалуын талап ету, сондай-ақ әкелер балаларының күнәсі үшін сотта жазаланбауы және керісінше, басқа жолдармен қарама-қайшы келетінін талап ету. Дегенмен, осы жалпы қайырымдылық сипатына қарамастан, моральдық кодексті бұзу ауыр жазаланады: өлім жазасы тек кісі өлтіру үшін ғана емес, сонымен қатар ұятты іс жасау үшін, тіпті ұлының сыйламас мінез-құлқы үшін де қарастырылған. Деутерономиялық әңгімелердің стилі өте ерекше, ол Тораның қалған бөлігімен салыстырғанда айқын байқалады. Жазушының ерекше ойларын бейнелейтін сөздер мен тіркестер өте жиі қайталанып, оның еңбегінің әр бөлігіне ерекше түс береді, сонымен қатар автордың өзін көрсететін ұзақ және ағынды сөйлемдер еврей әдебиетінде жаңа құбылыс болып табылады. Ескі өсиетте басқа ешбір жерде мұндай жомарттық пен ізгілік атмосферасы сезілмейді, сондай-ақ, басқа жерде міндеттерді алға тартқанда мұндай күшті шешендік те жоқ.

Басқа Тора заңдарымен салыстыру

Тексерушілер пікірінше, Естер кітабы діни қызметкерлердің заңдарымен тым аз байланысты, ал сөзбе-сөз үндестіктер жоқ. Діни қызметкерлердің заңдарындағы кейбір институттар мен салттар, атап айтқанда, шалынған және өртелетін құрбандықтар, тыныштық құрбандықтары, дүркін берулер, «таза» мен «ластанған» арасындағы айырмашылық, және мәйіс ауруына қатысты ережелер кездеседі. Дегенмен, олар діни қызметкерлердің заңдарындағы орталық мәнінен мүлдем айырылған. Керісінше, діни қызметкерлер мен леуіліктердің арасындағы айырмашылық, леуілік қалалары, юбилей жылы, астықтан құрбандық, күнә құрбандықтары және діни қызметкерлердің заңдарындағы негізгі институт – Йом Кипур, Естер кітабында мүлдем еске алынбаған. Бір-бірімен байланысты заңдарда көбінесе үлкен қарама-қайшылықтар бар, оларды кейбір ғалымдар шеше алмайтын мәселе деп санайды. Құжаттық гипотеза бойынша, бұл үлкен айырмашылық діни қызметкерлердің заңдарына бәсекелес болған Шилодағы діни қызметкерлер тобының жұмысы ретінде түсіндіріледі. Діни қызметкерлердің заңдарынан өзгеше, қасиеттілік заңдарымен Естер кітабында кейбір ортақ белгілер бар, көбінесе моральдық нұсқаулар. Алайда, мазмұны ұқсас болса да, сөз тіркесі көбінесе әртүрлі болады, мысалы, Естер кітабы 14:1-дегі аза тұту туралы нұсқау, Леуіліктер кітабы 19:28-ге, ал Леуіліктер кітабы 19:15-тегі түрлерді араластыру туралы нұсқаулар, Естер кітабы 16:19–20-да көрінеді, бірақ екеуі де мүлдем басқаша сөздермен айтылған. Сондықтан, Естер кітабының заңдары қасиеттілік заңдарының кеңейтілген нұсқасы емес, бірақ олардың негізгі заңдарымен байланысты екенін айтуға болады. Ғалымдар пікірінше, Келісім заңы және оны ішінара қайталайтын Ритуалдық он өсиет, Естер кітабының заңнамасының негізін құрайды. Бұл көптеген сөздік үндестіктер, толық сөйлемдер және кейде тіпті толық заңдардың сөзбе-сөз қайталануынан және сонымен қатар, Естер кітабындағы заңдардың көбінесе Келісім заңы немесе Ритуалдық он өсиетте қысқаша айтылған қағидалардың кеңейтілуі немесе нақты жағдайларға қолданылуынан көрінеді. Мысалы, Естер кітабы 16:1–17-дегі үш жылдық мерекелер туралы мәліметтер, Мысырдан шығу кітабы 23:14–17-дегі Келісім заңында өте қарапайым түрде сипатталған. Естер кітабына жаңа азаматтық және әлеуметтік ережелер енгізілген, олар Келісім заңында қарастырылғаннан гөрі жоғары ұйымдастырылған қоғамда туындауы мүмкін жағдайларды қамтиды, сондықтан ғалымдар Естер кітабын Келісім заңының дамуы ретінде қарастырады, ол екі заң арасындағы қоғамның ұйымдастырылуының өсуін көрсетеді. Естер кітабындағы бұрынғы Келісім заңының ережелері қайта-қайта және нақты айтылады. Екі заң арасындағы айырмашылықты қылмыскердің мүддесін одан әрі қорғау және әлсіздерге көбірек мейірімділікпен қарау ретінде қорытындылауға болады. Автордың Келісім заңы мен Ритуалдық он өсиетті жеке шығармалар ретінде білгені немесе олар JE-ге біріктірілгеннен кейін, көшірме жасаудың орнына, Естер кітабының заңдары әртүрлі түрде еркін өзгертілгені немесе кеңейтілгені белгісіз. Сондықтан, ғалымдардың кейбіреулері оны ескі заңның кеңейтілген нұсқасы деп санайды, ал басқалары оны ауыстыру мақсатымен жасалғанын айтады. Естер кітабында құрбандықтарды бір ғана орталық қасиетті орында шалу қатаң түрде талап етіледі. Алайда, Танахта, Ешуа кітабынан бастап Патшалар кітабына дейін (1 Патшалар 6), құрбандықтар жердің әртүрлі бөліктерінде шалынатындығы жиі сипатталады, бұл оқиғадағы кейіпкерлер немесе баяндаушының өзі Естер кітабындағы сияқты қандай да бір заң бұзылып жатқанын көрсетпейді. Басқа заңдар да код құралуы керек болған уақыттан кейін, terminus post quem-ге нақтырақ сілтеме жасайды. Естер кітабы 17:14–20-дегі патшаға қатысты заң және «аттарды көбейту», «әйелдерді көбейту» және «күміс пен алтынды көбейту» туралы тыйымдар Сүлейменнің (б.з.д. 950 ж.) естеліктерімен байланысты сияқты, ал айтылған құдайсыздық түрлері, әсіресе «көктегі әскерге» табыну, Естер кітабы 17:3-те сипатталғандай, Ахаздың (б.з.д. 730 ж.) билігі кезіндегі мінез-құлыққа сілтеме жасайды. Естер кітабы бірнеше мицвоттардан немесе өсиеттерден тұрады, ол Торадағы мицвоттардың шамамен үштен бір бөлігін құрайды, сондықтан ол еврей заңдарының маңызды бөлігі болып табылады. Бірнеше заңдар Тораның басқа жерлерінде кездесетін заңдарды қайталайды, бірақ олардың көпшілігі айтарлықтай ерекшеліктерге ие, сонымен қатар кодқа тән көптеген қосымша заңдар бар.

According to textual criticism, Deuteronomy is only remotely related to the Priestly Code and there are certainly no verbal parallels. Some of the institutions and observances codified in the Priestly Code are indeed mentioned, mainly burnt offerings, peace offerings, heave offerings, the distinction between "clean" and "unclean", and rules about leprosy. However, they are destitute of the central significance with which they are placed in the Priestly Code. Conversely, the distinction between priests and other Levites, the Levite cities, the jubilee year, the offering of cereal crops, sin offerings, and Yom Kippur, which are fundamental institutions in the Priestly code, are not mentioned at all in the Deuteronomic Code. In the laws which do touch common ground, there are frequently large discrepancies, which in some cases are regarded irreconcilable by critical scholarship. In the documentary hypothesis, this large variation is explained, by the Code being identified as the work of a group of priests, centred at Shiloh, who were rival to the Aaronid group to whom the Priestly Code is assigned. Unlike the Priestly Code, with the laws contained in the Holiness Code, the Deuteronomic Code has some parallels, chiefly moral injunctions. Nevertheless, although in such cases the substance is often similar, the expression is nearly always different, for example the commandment concerning mourning at Deuteronomy 14:1 reflects Leviticus 19:28, and likewise the commandments of mixing kinds, at Leviticus 19:15 is reflected at Deuteronomy 16:19–20, but both occur in quite different phrasing. Thus it can not be said that the legislation of Deuteronomy is in any sense an expansion or development of the Holiness Code itself, although the underlying laws appear to have a greater affinity. As far as critical scholarship is concerned, the Covenant Code, and the Ritual Decalogue which partially repeats it, can be seen to form the foundation of the Deuteronomic legislation. This is evident partly from the numerous verbal coincidences, whole clauses, and sometimes even an entire law, being repeated verbatim, and partly from the fact that frequently a law in Deuteronomy consists of an expansion, or application to particular cases, of a principle laid down more briefly in the Covenant Code or Ritual Decalogue. This can, for example, be seen in Deuteronomy 16:1–17, concerning the three annual feasts, which are described very basically in the Covenant Code, at Exodus 23:14–17. The civil and social enactments which are new to Deuteronomy make provision chiefly for cases likely to arise in a more highly organised community than is contemplated in the legislation of the Covenant Code, and therefore critical scholarship regards the Deuteronomic Code as a development of the Covenant Code reflecting the increased organisation of society in the time between the two. Repeatedly and pointedly the older laws of the Covenant Code are restated in Deuteronomy in terms which inescapably suggest the influence of Amos, Hosea and Isaiah. The difference between the two codes may be summarised as further tempering law on behalf of the offender, and providing a still more merciful view with respect to the weak, and powerless. It is a matter of dispute whether the author knew the Covenant Code and Ritual Decalogue as separate works, or after they had been united into JE, as rather than copying, the laws of the Deuteronomic Code are variously free modification or enlargement of them. Consequently, amongst critical scholarship, some think it to be simply an enlarged edition of the old code, whereas others feel it to have been intended as a replacement. In the Deuteronomic Code, it is strictly laid down that sacrifice is to be offered at a single central sanctuary. However, in the Tanakh, from the Book of Joshua to the Books of Kings (I Kings 6), sacrifices are frequently described as offered in various parts of the land, without any suggestion, by either the characters present in the narrative, or the narrator themselves, that any law, such as that of Deuteronomy, is being broken. Other laws appear to more specifically point to a terminus post quem, after which the code must have been composed. The law concerning the king, and the prohibitions against "multiplying horses", "multiplying wives", and "multiplying silver and gold", at Deuteronomy 17:14–20, appears to be coloured by reminiscences of Solomon (c. 950 BCE), and the forms of idolatry referred to, especially worship of the "host of heaven", as described at Deuteronomy 17:3, appear to refer to behaviour during the reign of Ahaz (c. 730 BCE). The Deuteronomic Code is composed of several mitzvot or commandments, approximately one third of the mitzvot in the Torah, and is therefore a major constituent of Jewish Law. While several of the laws are repetitions of those present elsewhere in the Torah, many have notable variations, and there are additionally many further laws which are unique to the code.