Кіріспе

Түрлі орта иран тілдерінің жазуы. Пахлави – түрлі орта иран тілдерінің ерекше, тек жазба түрінде қолданылатын нұсқасы. Пахлавидің негізгі ерекшеліктері: арамей тілінен алынған ерекше жазудың қолданылуы; гетерограммалар ретінде (uzwārišn, "архаизмдер" деп аталады) қолданылатын арамей сөздерінің болуы. Парфия, Персия, Соғдия, Скифия және Хотан диалектілері/этнолектілері үшін пахлави туындылары табылды. Пахлави жүйесі қолданылған түріне қарамастан, тілдің жазба нұсқасы жоғарыда аталған сипаттамаларға ие болған жағдайда ғана пахлави деп есептеледі. Пахлави – бұл: жазба Императорлық арамей тілінің қоспасы, одан пахлави жазуын, логограммаларын және сөздіктің бір бөлігін алған; сөйлеу тіліндегі орта иран тілінен алынған жұрнақтары, символдар ережелері және сөздіктің көп бөлігі. Осылайша, пахлави – белгілі бір тіл тобына қолданылатын (бірақ оған тән емес) жазу жүйесі, бірақ бұл тіл тобына жат ерекшеліктері бар. Ол жеке тіл сипаттамаларына ие, бірақ ол жеке тіл емес. Бұл тек жазба жүйе, алайда пахлави әдебиетінің көп бөлігі ауызша әдебиеттің жазбаға түскен нұсқасы болып табылады және осы себепті ауызша туындылардың көптеген ерекшеліктерін сақтайды.

Этимология

Пахлави термині көне иран тіліндегі Партхава сөзінен туындаған, ол Партияны білдіреді – Каспий теңізінің шығысында орналасқан аймақ, ал 'i' жұрнағы сол аймақтың тілі мен халқын көрсетеді. Егер бұл этимология дұрыс болса, Партхава, болжам бойынша, 'rt' (немесе кейде 'rd') жартылай дауысты өзгерісі арқылы 'l'-ге ауысып, пахлав болып қалыптасқан. Мұндай өзгеріс тілдің эволюциясында жиі кездеседі (мысалы, sāl < sard, zāl < zard, gul < vard, sālār < sardar, mīlād < mihrdāt сияқты). Бұған қоса, бұл термин Митридат I (б.з.д. 171–138 жж.) тұсында жазылған бірнеше пахлави мәтіндеріне де байланысты. Түркіменстанның Ниса қаласының жанындағы Митрадаткирд қазынасының жертөлелерінен қысқа жазбалары бар мыңдаған керамика сынықтары табылды. Датасы нақты көрсетілген бірнеше остракон король отбасының мүшелеріне сілтеме жасайды. Мұндай сынықтар, сондай-ақ Сасани әулетінің императорларының 3-4 ғасырларға жататын жартасқа ойылған жазулары маңызды әдеби жиынтық ретінде қарастырылмайды. Теориялық тұрғыдан алғанда, пахлави кез келген орта иран тілін беру үшін қолданылуы мүмкін болғандықтан, ол б.з.д. 300 жылға дейін қолданыста болған болуы мүмкін, бірақ 6 ғасырға дейін датировкаланатын қолжазбалар әлі табылмаған. Осылайша, әдеби жанрдың атауы ретінде, яғни орта парсы әдебиеті үшін қолданылғанда, бұл термин Сасани империясының құлауына жақын немесе одан кейін жазылған орта иран, көбінесе орта парсы мәтіндерін білдіреді және (ескеретін жағдайлар бар) шамамен 900 жылға дейін созылады, содан кейін иран тілдері "қазіргі" кезеңге енеді. Пахлави әдебиетінің ең көне мысалы – Қытайдың солтүстік-батысындағы Турпан қаласының жанындағы Жібек жолындағы Булайықта табылған 6 немесе 7 ғасырлық сириялық Псалтирдің аудармасы. Бұл #BookPahlavi-дегі жазудан көнерек. Персияны мұсылмандар басып алғаннан кейін, пахлави жазуы зороастрийлік қасиетті әдебиеттерден басқа, біртіндеп араб жазуымен ысталды. Персия тілі үшін пахлави жазуын араб жазуымен алмастыру 9 ғасырда Үлкен Хорасанның билеушілері Тахиридтер әулеті тарапынан жүзеге асырылды.

Қазіргі заман

Қазіргі заманда "Пахлави" жиі Иранның оңтүстік-батысындағы беделді диалектімен теңестіріледі, бұл диалект бұрын және дұрысырақ Фарс провинциясының атымен Фарси деп аталатын. Мұндай практика исламдық жаулап алудан кейін пайда болды.

Псалтыр Пахлави

Псалтирь Паллави өзінің атауын «Паллави Псалтирінен» алады, бұл 6 немесе 7 ғасырдағы сириялық псалмдар кітабының аудармасы. Қытайдың солтүстік-батысындағы Турпан қаласына жақын Булайықтан табылған бұл мәтін – пахлави тіліндегі әдеби туындының ең ерте дәлелі, б.з. 6 немесе 7 ғасырына жатады. Қолжазбаның қазіргі күйде сақталған нұсқасы 6 ғасырдың ортасынан ертерек емес, себебі аудармада Мар Аба I-нің, б.з. 540–552 жылдары Шығыс шіркеуінің патриархы болған, сириялық түпнұсқаға литургиялық қосымшалары көрінеді. Оның қолданылуы Ирандағы христиандарға тән, Дәуіт псалмдарының фрагменттеріндегі қолжазбада қолданылуымен байланысты. Псалмдардың жазуында барлығы 18 графема бар, бұл «Кітап Паллавиден» 5 артық және «Жазба Паллавиден» бір кем. «Кітап Паллави» сияқты, әріптер бір-бірімен байланысты. Псалтирь Паллавидің басқа бір ғана сақталған көзі – қазіргі Ауғанстанның Герат қаласында табылған қоладан жасалған процессиялық кресттің жазулары. Салыстыруға болатын материалдың жетіспеуіне байланысты, екі деректегі кейбір сөздер мен тіркестер әлі дешифрленбеген. 18 таңбаның 9-ы төрт дәстүрлі абджад позициясында байланысады, ал 9-ы оң жағында ғана немесе жеке тұрады. Сандар 1, 2, 3, 4, 10, 20 және 100 бірліктерінен құралады. 10 және 20 сандары екі жағынан да байланысады, бірақ 1, 2, 3 және 4 сандары тек оң жағынан ғана байланысады, және егер оларға қосымша цифр қосылса, олардың құйрығы жоғалады, бұл олардың жеке нысандарында көрінеді. 12 белгіленген түйіндеме таңбасы бар, олардың көпшілігі сириялықтағыларға ұқсас. Бөлімдердің белгілері жартылай қызыл, жартылай қара түспен жазылған, ал кейбір құжаттарда бөлімдердің барлығы қара және қызыл түстерде жазылған, айырмашылықты көрсету үшін.

Кітап пахлави

Пахлави жазуы - әріптері бір-біріне жалғасқан, көбінесе күрделі лигатуралар құрайтын тегіс жазу. Кітап пахлави жазуының ең көп тараған түрі болды, онда тек 13 графема 24 дыбысты көрсетеді. Бастапқыда әртүрлі әріптердің формальды бірігуі мағыналық беймаздыққа алып келді, ал әріптер лигатураның құрамына кіргенде олардың айырмашылығы одан да азайды. Осыған ұқсас құбылыстар ежелгі Месопотамия мен Хетт империясында сумерограммалар мен аккадограммаларды қолдануда, сондай-ақ қытай жазуын жапон тіліне бейімдеуде де кездеседі.

Пахлави кітабын оқудағы қиындықтар

Жоғарыда айтылғандай, "Пахлави кітабының" көптеген әріптерінің пішініндегі ұқсастық пахлави жазбаларының көпшілігінде мағыналық тұйыққа әкеледі және оны контекст арқылы шешу қажет. Кейбір бірігулер нақты сөздер тобына немесе жеке жазу тәсіліне ғана тән. Әріптердің арасындағы шекаралар тіпті лигатураларсыз да анық болмауы, көптеген әріптердің басқа әріптердің біріккен түріне ұқсауы осы тұйыққа қосымша себеп болады. Мысалы, Құдайдың аты – Охрмазд, оны парсылар көбінесе Анхома деп оқыған. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол абджад үшін қарапайым жазу болған. Дегенмен, кейбір сөздерде әріптері әріптерімен бірігіп кеткен; ал кейбір сөздерде әріптері мен әріптерінің бірігуінен ажыратылмаған формаға дейін қысқартылған. Бұл әріптің орфографиялық түрі басқа әріпті де білдіре алады (басқа да оқу мүмкіндіктерінің көптігіне қарамастан). Логограммалар да қиындық тудыруы мүмкін. Сондықтан маңызды діни мәтіндер кейде фонетикалық тұрғыдан нақты Авеста әліпбиіне аударылған. Бұл соңғы жүйе Пазанд деп аталады.

Әдеби диалекттер

Формалды тарихи және тіл білімі тұрғысынан алғанда, пахлави жазуының ешбір орта иран тілімен толық сәйкестігі жоқ: ешқайсысы тек пахлавимен ғана жазылмаған, ал керісінше, пахлави жазуы бірнеше тілді жазу үшін қолданылған. Дегенмен, сақталған пахлави мәтіндерінің көп бөлігі орта парсы тілінде, сондықтан кейде "пахлави" термині осы тілді атау үшін де қолданылады.

Арсасид Пахлави

Селевкидтер құлатылғаннан кейін, парфтар – өздерін Әкеменидтердің заңды мұрагерлері санайтын Арсакидтер – екі ғасыр бұрынғы парсы сарайының мінез-құлқы, әдет-ғұрыптары мен басқару жүйесін қабылдады. Осы қабылданған көптеген практикалардың ішінде арамей тілінің ("Императорлық арамей тілі") қолданылуы болды, ол арамей жазуымен бірге кеңсе тілі ретінде пайдаланылды. Арсакид дәуірінің соңына қарай, жоғарыда айтылғандай, арамей тіліндегі жазулар логограмма ретінде түсініле бастады. Пахлави тілінің қолданылуы Авестаға жазылған түсіндірмелердің (Занд) тілі/жазуы ретінде қабылданғаннан кейін кеңінен таралды. Барлық білімді жеткізушілер деп есептелген және үкіметте де маңызды рөл атқарған дін қызметкерлерінің таратуы арқылы Пахлави парфян Арсакид империясының барлық аймақтарына жетті. Арсакид пахлави тілі парфян пахлави (немесе жай ғана парфян), халдей пахлави немесе солтүстік-батыс пахлави деп те аталады, соңғысы оның медилердің тіліне жақын диалекттен дамығандығын көрсетеді.

Жаулап алғаннан кейінгі пахлавилер

Сасанидтердің исламдық жаулап алуынан кейін, "пахлави" термині оңтүстік-батыс аймағының (яғни Pārsi) жазба тіліне қатысты қолданыла бастады. Бұл қалай болғаны нақты белгісіз, бірақ солай деп есептелінеді.

Жаулап алудан кейінгі пахлави (немесе просто пахлави) зороастрийлік пахлави немесе зороастрийлік орта парсы деп те аталады.

Жазу жүйесі

Since the English text provided is empty, and the reference translation is also empty, the translation is:

. . .