Кіріспе

Украиналық математик (1938–2020)

Анатолий Михайлович Самойленко (Анато́лій Миха́йлович Само́йленко) (2 қаңтар 1938 – 4 желтоқсан 2020) – украиналық математик, Украина Ұлттық ғылым академиясының академигі (1995 жылдан бері), Украина Ұлттық ғылым академиясының математика институтының директоры (1988 жылдан бері).

Өмірбаян

Анатолий Самоиленко 1938 жылы Житомир облысы, Радомышль ауданы, Потиевка ауылында дүниеге келген. 1955 жылы Шевченко атындағы Киев мемлекеттік университетінің геология факультетіне түсті. 1960 жылы Самоиленко Шевченко атындағы Киев мемлекеттік университетінің механика және математика факультетін математика мамандығы бойынша бітірді. Осымен қатар, оның алғашқы ғылыми еңбектері жарық көрді. 1963 жылы Украина КСР Ғылым академиясының Математика институтының аспирантурасын бітіргеннен кейін, Самоиленко «Тәуелсіз оң жақты сызықтық емес дифференциалдық теңдеулерді зерттеуге асимптотикалық әдістерді қолдану» тақырыбында кандидаттық диссертациясын қорғады және академик Ю.А. Митропольскийдің басшылығымен жұмысын бастады. Бірнеше жылдық қажырлы зерттеу жұмысынан кейін Самоиленко дифференциалдық теңдеулердің сапалық теориясы бойынша жетекші мамандардың біріне айналды. 1967 жылы көпжиілік тербелістер теориясы бойынша зерттеулерінің нәтижелері негізінде «Периодикалық және квазипериодикалық жүйелер теориясының кейбір мәселелері» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады, оның ресми қарсыластары В.И. Арнольд және Д.В. Аносов болды. 1965–1974 жылдары Самоиленко Украина КСР Ғылым академиясының Математика институтында аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді және Шевченко атындағы Киев мемлекеттік университетінде дәріс берді. 1974 жылы профессор ғылыми атағын алды. 1978 жылы Украина КСР Ғылым академиясының Математика институтының корреспондент мүшесі болып сайланды. Оның монографиясы оған бүкіл әлемде танымал атақ әкелді. Бұл монографияны Самоиленко өзінің ұстаздары, академиктер Н.Н. Боголюбов пен Митропольскиймен бірге жазды. 36 жыл өткен соң Самоиленко еске алады: «Киевте, Математика институтында, менің ұстаздарым – ұлы ғалымдар болды. Олар Совет Одағының аумағында көптеген ғылым салаларында трендсеттер болды. Жас ғалым үшін маңызды ғылыми мектепке жататындығы өте маңызды. Бәлкім, тек осы жағдайда ғана ол әлемдік деңгейде нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік алады. Жақсы ғылыми мектептің атмосферасы жас ғалымды қазіргі заманғы ғылымның алдыңғы шегінде зерттеу жұмыстарын жүргізуге ынталандырады. Ал егер ол ғылымның жаңа бағытын ашса, оның есімі бірден танымал болады». 1974–1987 жылдары Самоиленко Шевченко атындағы Киев мемлекеттік университетінің механика және математика факультетіндегі интегралды және дифференциалдық теңдеулер кафедрасын басқарды. Осы жылдар кафедраның ерекше жоғары ғылыми белсенділігімен ерекшеленді. Сол кезде жүргізілген дифференциалдық теңдеулер теориясы бойынша зерттеулердің нәтижелері негізінде Митропольский, Самоиленко және Д.И. Мартынюктың монографиясы жарық көрді. Сонымен қатар, Самоиленко өзінің шәкірті М.О. Перестюкпен бірге импульстік дифференциалдық теңдеулер теориясына арналған белгілі монографияны жариялады. Бұл монографиялар (әсіресе олардың ағылшын тіліндегі аудармалары) ғылыми әдебиетте жиі сілтеме жасалады. 1987 жылдан бастап Самоиленко Украина КСР Ғылым академиясының Математика институтының (қазіргі Украина Ұлттық Ғылым академиясының Математика институтының Дифференциалдық теңдеулер және тербелістер теориясы кафедрасы) әдеттегі дифференциалдық теңдеулер кафедрасын басқарды, ал 1988 жылдан бастап Украина Ұлттық Ғылым академиясының Математика институтының директоры болды. Бұл жемісті шығармашылық кезеңнің басталуы динамикалық жүйелердің инвариантты көптүрліліктерінің сапалық теориясына арналған іргелі монографиямен белгіленді. Бұл монография тордағы сызықтық емес динамикалық жүйелердің инвариантты торилерінің жалпы бұрылыс теориясын құру үшін негіз болды. Осы монографияның ағылшын тіліндегі нұсқасы да кеңінен танымал. Үш жылдан кейін Самоиленконың монографиясы (Митропольский мен В.Л. Куликпен бірге) жарық көрді. Осы монографияда, атап айтқанда, жалпы формадағы сызықтық дифференциалдық жүйелердегі дихотомияларды зерттеу үшін Ляпунов функцияларының әдісі қолданылды. Самоиленконың М. Ронтомен бірге қарапайым дифференциалдық теңдеулер үшін шекті мәнді проблемалар теориясындағы конструктивті әдістерді көп жылдық зерттеу нәтижелері монографияларда ұсынылған. Көп нүктелі шекаралық жағдайлардың әр түрлі сыныптары бар шекаралық мәндер проблемаларының шешімдерін табу үшін конструктивті алгоритмдерді Самоиленко, В.М. Лаптинский және К. Кенжебаев әзірледі; алынған нәтижелер монографияда ұсынылған. Сауалнамалық шектік мән проблемаларының күрделі кластарын, олардың сызықтық панорамасын нөлдік индексті Фредгольм операторларымен сипаттауға болмайды, Самоиленко О.А. Бойчук пен В.Ф. Жура...