1820-1885 жылдардағы Судан тарихы: Мысыр-Түрік билеуі

Кіріспе

1820–1885 жылдар аралығындағы Судан тарихындағы кезең – Түрік-Египет Суданы (التركى المصرى السودان), сондай-ақ Түркия (التركية, at Turkiyyah) немесе Түрік Суданы деп те аталады. Бұл қазіргі Судан мен Оңтүстік Судан аумағындағы Еялеттің, кейіннен Египет Хадиваттарының билеуін сипаттайды. Ол 1820 жылы Мұхаммед Әли Паша Суданды жаулауын бастағаннан бастап, 1885 жылы Хартумның Мұхаммед Ахмедке, өзін Махди деп жариялаған адамға түсуімен аяқталды.

Өмірбаян

Мұхаммед Әли Мысырдағы мамлюктерді талқандағаннан кейін, олардың бір бөлігі қашып, оңтүстікке бой алды. 1811 жылы осы мамлюктер Дунқұлада құл саудасы үшін база ретінде мемлекет құрды. 1820 жылы Сеннар сұлтаны Бади VII Мұхаммед Әлиге мамлюктерді қуу туралы талабын орындай алмайтынын мәлімдеді. Жауап ретінде Мұхаммед Әли 4000 әскер жіберіп Суданға шабуыл жасады, оны мамлюктерден тазартты және Мысыр құрамына қосуды көздеді. Оның әскерлері Кашифтің бағынуын қабылдады, Дунқұла мамлюктерін таратып жіберді, Курдуфанды бағындырды және Бади VII-ден Сеннардың бағынуын қабылдады. Бірақ, арабтардың жаалин тайпалары күшті қарсылық көрсетті.

"Түркия"

Түркияда (التركية) – 1820 жылғы жаулаудан бастап 1880 жылдары Махдистердің билікті басып алуына дейінгі Египет және Англо-Египет үкімшілігінің кезеңін судандықтардың жалпы атауы. Бұл термин «түрік үкімшілігі» және «түрік үкімшілігінің кезеңі» деген мағынаны білдіреді, ол түрік тілді элиталардың немесе олардың тағайындаған адамдарының билігін көрсетеді. Әскери және әкімшілік жоғары буында бұл көбінесе түрікше сөйлейтін египеттіктерді білдірсе, сонымен қатар албандықтар, гректер, Левант арабтары және Мұхаммед Әли мен оның ұрпақтарының Египет мемлекетіндегі лауазымдары бар басқа да адамдарды қамтыды. Бұл терминге Емин Паша және Чарльз Джордж Гордон сияқты еуропалықтар да кірді, олар Египет хадифтерінің қызметінде жұмыс істеді. «Түрік байланысы» мысыр хадифтері Осман империясының номиналдық вассалдары болғандықтан, барлық іс-әрекеттер Константинопольдегі Осман сұлтанының атынан жасалды. Египет элитасын «шартты» түрік тілді деп санауға болады, себебі Египт билігін өз қолына алған Әлидің немересі Исмаил Паша түрік тілінде сөйлеген, араб тілінде сөйлей алмаған, ал келесі онжылдықтарда араб тілі әскер мен әкімшілікте кеңінен қолданыла бастады, Хедив Исмаил тұсында араб тілі үкіметтің ресми тілі болып жарияланды, ал түрік тілі тек Төңкеріс Портасымен (Субтим Портасымен) хабарласуға ғана шектелді. «Аль-түркия аль-тания» (التركية الثانية) термині, яғни «екінші Түркия» деген мағынаны білдіретін сөз Суданда Англо-Египет үкімшілігінің кезеңін (1899–1956) белгілеу үшін қолданылды.

Мысыр билігі

1821 жылы құрылған жаңа үкіметте Мысыр әскерлері жерді пайдаланып, халықтан тым көп салық алатын болды. Олар жасырын алтын іздеп, көптеген ежелгі мероиттік пирамидаларды қиратты. Сонымен қатар құл саудасы да көбейіп, Фунджтің орталығы – құнарлы Ал-Жазираның көптеген тұрғындары құл саудагерлерінен қашып құтылу үшін қашып кетті. Мұхаммед Әли жеңгеннен кейін бір жыл өткен соң, 30 000 судандық әскерге шақырылып, Мысырға әскери даярлық пен әскери қызметке шақыру үшін жіберілді. Көптеген адамдар аурудан және бейтаныс климаттан көз жұмды, аман қалғандарды тек Суданның гарнизондарында ғана пайдалануға болады. Мысыр билігі нығайып, мемлекет қаталдықпен билік жүргізбей бастады. Мысыр Суданға ауыр бюрократияны жүктеді және елдің өзін-өзі қамтамасыз етуін күтті. Ал-Жазираға шаруалар мен малшылар біртіндеп оралды. Мұхаммед Әли сондай-ақ кейбір тайпалық және діни басшылардың адалдықтарын оларға салықтан босату арқылы жеңіп алды. Мысырлық солдаттар мен Судандық жахидия (жұмысқа шақырылған солдаттар), жалдамалылармен толықтырылды, Хартум, Кассала және Аль-Убайидте және бірнеше кішігірім аванпостарда гарнизондар жасақталды. Мысырлықтардың басып алуына қарсылық көрсеткен, араб тілінде сөйлейтін Шайқия тайпасы жеңілді және оларға мысырлық билеушілерге салық жинаушылар және өздерінің шейхтерімен бірге тұрақты емес ат әскері ретінде қызмет етуге рұқсат етілді. Мысырлықтар Суданы провинцияларға бөлді, содан кейін оларды әдетте рулық аумақтарға сәйкес келетін кішігірім әкімшілік бірліктерге бөлді. 1823 жылы Хартум Судандағы Мысыр иеліктерінің орталығы болды және тез арада ірі базар қаласына айналды. 1834 жылы оның 15000 тұрғыны болды және ол Мысыр депутатының резиденциясы болды. 1835 жылы Хартум Хакимадар (генерал-губернатор) резиденциясы болды. Көптеген гарнизондық қалалар өздерінің аймақтарында әкімшілік орталықтарға айналды. Жергілікті деңгейде шейхтер мен дәстүрлі тайпа басшылары әкімшілік жауапкершілікті өз мойнына алды. 1850 жылдары мысырлықтар Мысыр мен Судандағы заң жүйесін қайта қарастырды, коммерциялық кодекс пен қылмыстық кодексті енгізді. Бұл өзгеріс исламдық қадистердің (судьялардың) беделін төмендетті, олардың шариғат соттары жеке мәртебе мәселелерін қарауға шектелген. Судандық мұсылмандар үшін бұл аймақта да сотқа сенуге болмайды, өйткені олар мәжілістерді аймақтағы қатаң Малики мектебінің дәстүрі бойынша емес, Ханафи заң мектебі бойынша өткізеді. Мысырлықтар мешіт салу бағдарламасын қолға алды және діни мектептер мен соттарда Каирдің Аль-Азхар университетінде оқыған мұғалімдер мен судьялар болды. Үкімет Хатимияға, дәстүрлі діни тәртіпке, қолдау көрсетті, өйткені оның басшылары режиммен ынтымақтастық туралы уағыздады. Бірақ Судан мұсылмандары ресми православиеді құлдыраған деп айыптайды, өйткені ол көптеген танымал нанымдар мен рәсімдерді қабылдамады. 1860 жылдары оның біртіндеп жойылуына дейін құл саудасы Судандағы ең табысты іс болды және Мысырдың елдегі мүдделерінің басты назарында болды. Үкімет құлдарды, пил сүйегін және арабика құрттарын экспорттаған мемлекеттік монополиялар арқылы экономикалық дамуды көтермеледі. Кейбір аймақтарда жалпыға ортақ болған тайпалық жер шейхтердің жеке меншігіне айналды және кейде тайпадан тыс сатып алушыларға сатылды. Мұхаммед Әлидің тікелей мұрагерлері, Аббас I (1849-54) және Саид (1854-63) көшбасшылық қасиеттері жоқ және Суданға аз көңіл бөлді, бірақ Исмаил I (1863-79) билігі Мысырдың елге деген қызығушылығын жандандырды. 1865 жылы Осман империясы Қызыл теңіз жағалауы мен оның порттарын Мысырға берген. Екі жылдан кейін Осман сұлтаны Исмаилді Мысыр мен Суданның хадиві деп ресми түрде таныды, Мұхаммед Әли бұл атақты бұрын Осман санкциясысыз қолданған болатын. Мысыр Жоғарғы Нил, Бахр-аль-Газал және Экватория провинцияларын ұйымдастырып, гарнизонға қосты және 1874 жылы Дарфурды басып алды және қосып алды. Исмаил еуропалықтарды провинциялық губернаторларға тағайындады және судандықтарды жауапты мемлекеттік лауазымдарға тағайындады. Ұлыбританияның үгіт-насихаттарымен Исмаил қазіргі Суданның солтүстігінде құл саудасын жоюға қадамдар жасады. Ол сондай-ақ, жұмыс күшін құлдардан алу үшін Еуропа үлгісінде жаңа әскер құруға тырысты. Бұл жаңғыру процесі тәртіпсіздікке әкелді. Армия бөлімдері көтеріліске түсті, ал көптеген судандықтар әскерлердің азаматтық тұрғындар арасында бөлінуіне және судандықтарды қоғамдық жобаларда мәжбүрлі еңбекке пайдалануына наразылық білдірді. Құл саудасын басуға жасалған әрекеттер қалалық саудагерлердің және Баққара арабтарының ашуын тудырды, олар құл сатудан байыған.

Under the new government established in 1821, Egyptian soldiers lived off the land and exacted exorbitant taxes from the population. They also destroyed many ancient Meroitic pyramids searching for hidden gold. Furthermore, slave trading increased, causing many of the inhabitants of the fertile Al Jazirah, heartland of Funj, to flee to escape the slave traders. Within a year of Muhammad Ali's victory, 30,000 Sudanese were conscripted and sent to Egypt for training and induction into the army. So many perished from disease and the unfamiliar climate that the survivors could only be used in garrisons in Sudan. As Egyptian rule became more secure, the government became less harsh. Egypt saddled Sudan with a burdensome bureaucracy and expected the country to be self supporting. Farmers and herders gradually returned to Al Jazirah. Muhammad Ali also won the allegiance of some tribal and religious leaders by granting them a tax exemption. Egyptian soldiers and Sudanese jahidiyah (conscripted soldiers), supplemented by mercenaries, manned garrisons in Khartoum, Kassala, and Al Ubayyid and at several smaller outposts. The Shaiqiyah, Arabic speakers who had resisted Egyptian occupation, were defeated and allowed to serve the Egyptian rulers as tax collectors and irregular cavalry under their own shaykhs. The Egyptians divided Sudan into provinces, which they then subdivided into smaller administrative units that usually corresponded to tribal territories. In 1823, Khartoum had become the centre of the Egyptian domains in Sudan and had quickly grown into a large market town. By 1834, it had a population of 15,000 and was the residence of the Egyptian deputy. In 1835 Khartoum became the seat of the Hakimadar (governor general). Many garrison towns also developed into administrative centers in their respective regions. At the local level, shaykhs and traditional tribal chieftains assumed administrative responsibilities. In the 1850s, the Egyptians revised the legal system in both Egypt and Sudan, introducing a commercial code and a criminal code administered in secular courts. The change reduced the prestige of the qadis (Islamic judges) whose sharia courts were confined to dealing with matters of personal status. Even in this area, the courts lacked credibility in the eyes of Sudanese Muslims because they conducted hearings according to the Hanafi school of law rather than the stricter Maliki school traditional in the area. The Egyptians also undertook a mosque building program and staffed religious schools and courts with teachers and judges trained at Cairo's Al Azhar University. The government favored the Khatmiyyah, a traditional religious order, because its leaders preached cooperation with the regime. But Sudanese Muslims condemned the official orthodoxy as decadent because it had rejected many popular beliefs and practices. Until its gradual suppression in the 1860s, the slave trade was the most profitable undertaking in Sudan and was the focus of Egyptian interests in the country. The government encouraged economic development through state monopolies that had exported slaves, ivory, and gum arabic. In some areas, tribal land, which had been held in common, became the private property of the sheikhs and was sometimes sold to buyers outside the tribe. Muhammad Ali's immediate successors, Abbas I (1849–54) and Said (1854–63), lacked leadership qualities and paid little attention to Sudan, but the reign of Ismail I (1863–79) revitalized Egyptian interest in the country. In 1865 the Ottoman Empire ceded the Red Sea coast and its ports to Egypt. Two years later, the Ottoman Sultan formally recognized Ismail as Khedive of Egypt and Sudan, a title Muhammad Ali had previously used without Ottoman sanction. Egypt organized and garrisoned the new provinces of Upper Nile, Bahr al Ghazal, and Equatoria and, in 1874, conquered and annexed Darfur. Ismail named Europeans to provincial governorships and appointed Sudanese to more responsible government positions. Under prodding from Britain, Ismail took steps to complete the elimination of the slave trade in the north of present day Sudan. He also tried to build a new army on the European model that no longer would depend on slaves to provide manpower. This modernization process caused unrest. Army units mutinied, and many Sudanese resented the quartering of troops among the civilian population and the use of Sudanese forced labor on public projects. Efforts to suppress the slave trade angered the urban merchant class and the Baqqara Arabs, who had grown prosperous by selling slaves.

Даму

Хартум әскери лагерден 500-ден астам кірпіштен салынған үйлерден тұратын қалаға дейін кеңейтілді, бұл жұмысты Мысырдың бірінші генерал-губернаторы Хуршид паша жүзеге асырды. Дефтердар би мен оның ізбасары черкес Усман би енгізген жаңа салықтар тым ауыр болды, ал зорлық-зомбылықпен жазалаудан қорқу соншалықты күшті болды ki, Нил бойындағы көптеген өңделген жерлердегі адамдар өздерінің жерлерін тастап, төбелерге қашып кетті. Оның кейінгі басшылары Маху Бей Орфали мен бірінші генерал-губернатор Әли Хуршид паша көбірек келісімге келді, ал Хуршид Бей Эфиопиямен шекаралас Аль-Атиш аймағына қашқан босқындарға рақымшылық жариялауға келісті, сондай-ақ барлық шейхтер мен діни көшбасшыларды салықтан толық босатуға уәде берді. Суданда алтын кендерін табуда ерте кезеңде сәттілік болмағанмен, мысырлықтар елді жаулап алғаннан кейін де іздеу жұмыстарын ұзақ уақыт бойы жалғастырды. 1830 жылдары Фазогли аймағына қызығушылық қайта оянды, Мұхаммед Әли осы аймақты зерттеу үшін еуропалық минералогтарды жіберді, тіпті жетпіс жасқа толған кезінде 1838-1839 жылдардың қысында өзі де сол жерге сапар шекті. Бірақ тек аз ғана мөлшерде аллювиалды алтын табылды, соңында Фазогли кен өндіру орталығы ретінде емес, мысырлық жазалау ошағы ретінде дамыды.

Судандық құл сарбаздар

1830 жылдары Мұхаммед Әлидің әскери мақсаттары оның назарын басқа жаққа бұрғандықтан, Судандағы египеттік әскер саны азайды және Суданның генерал-губернаторы Әли Куршид-пашаға (1826–1838) жергілікті жұмысқа алынған құлдардан жасалған гарнизонның мөлшерін арттыру қажет болды. Ол Көк Нілдің жоғарғы аймағына және Нуба тауларына, сондай-ақ Ақ Ніл бойымен Диңка және Шиллук аумақтарына шабуылдар жасап, құлдарды Хартумға әкелді. Құл шабуылдары үнемі табысты болмаса да, қиын және талапты бизнес болатын. 1830 жылы Фашодадағы Шиллуктарға жасаған шабуылға 2000 әскер қатысты, бірақ тек 200 құл ұсталды; 1831–1832 жылдары 6000 сарбаздан тұратын экспедиция Нуба тауларындағы Джабал-Такаға шабуыл жасады. Шабуыл сәтті болмады және Куршид 1500 адамын жоғалтты. Куршидтің басшылығымен Кордофанның губернаторы болған Рустам Бей батысқа құл аулау экспедицияларын ұйымдастырып, сәл сәттілікке жетті. 1830 жылдың қаңтарында ол 1400 тұтқынға алған экспедицияға жетекшілік етті. Ол олардың арасынан 1000 жас жігітті таңдап, Мысырға жіберді. 1832 жылы Рустамның ұқсас экспедициясы тағы 1500 тұтқынды әкелді, олар әскерге қабылданды. Куршидтің орнына генерал-губернатор болып тағайындалған Ахмет-паша құлдарды жұмысқа алудың тиімді жолын тапты. Қара полктегі бос орындарды толтыру үшін шабуылдар жасаудың орнына, ол әрбір салық төлейтін адам бір немесе бірнеше құл сатып алып, тапсыруға міндетті болатын жаңа салық енгізді. Генерал-губернатор Муса Паша Хамди (1862–1865) екі тәсілді біріктіріп, шейхтер мен басшылардан белгілі бір санда құлдарды талап етті және жеткіліксіз болған жағдайда оларды тұтқындау үшін жеке шабуылдар жасады. Аббас I (1848–1854) билігінде әрбір жергілікті шейх немесе басшы жылдық салықтың бір бөлігі ретінде үкіметке белгілі бір санда адам жеткізуге міндетті болды. 1859 жылы оның ізбасары Мұхаммед Саид (1854–1863) қара солдаттардан жеке күзет жасауды бұйырды, ал құлдар негізінен судандық полктер мен осы күзет үшін, құл саудасына ресми тыйым салынғаннан кейін де алынуды жалғастырды. 1852 жылы Судандағы египеттік әскер 18 000 адамнан тұрды, ал 1865 жылы 27 000-нан асты. Судандағы египеттік оккупациялық күштердің көп бөлігі құлдар немесе ел ішінде ерікті түрде жұмысқа алынғандар болды. Офицерлер мен сержанттар «түріктер» (түрік тілінде сөйлейтін, түрік, албан, грек, славян немесе араб) және египеттіктер болды, бірақ кейінірек кейбір сенімді судандықтар ұзақ қызмет еткендері үшін капрал және сержант шеніне көтерілді, тіпті Куршид кезінде офицерлік шендерге ие болды. Кейде судандық құл әскерлері Суданнан тыс жерлерде қолданылды. 1835 жылы Куршид Арабияда уахабилерге қарсы күрес үшін екі қара полк құруға бұйрық алды. 1863 жылы француз императоры Наполеон III Мұхаммед Саидтен судандық полк беруді сұрады, ол мексикалық император Максимилиан I-ді қолдап, Веракрустың ылғалды, безгек климатында күресу үшін қажет болды. 1863 жылдың қаңтарында 447 судандық әскер Александриядан кемемен кетіп қалды. Олар мексикалық бүлікшілерге қарсы тамаша жауынгерлер екенін көрсетті және климатқа еуропалықтарға қарағанда жақсы төзімді болды. Отанынан тыс жерде соғысқан судандық құлдың ерекше жағдайы Микеле Аматоре болды, ол, мүмкін, Нуба тауларынан шыққан, 1848 жылы Пьемонт армиясының Берсальери полкіне қосылған.

In the 1830s, as Muhammad Ali's military ambitions drew his attentions elsewhere, Egyptian manpower in Sudan was reduced and 'Ali Kurshid Pasha, Governor General of the Sudan (1826–1838), had to increase the size of the locally recruited slave garrisons. He made periodic raids into the upper Blue Nile region and the Nuba Mountains, as well as down the White Nile, attacking the Dinka and Shilluk territories and bringing slaves back to Khartoum. Slave raiding was a demanding and not always profitable business however, in 1830 his assault on the Shilluk at Fashoda involved 2,000 soldiers but took only 200 slaves; in 1831–1832 an expedition of 6,000 attacked Jabal Taka in the Nuba Mountains. The assault was not successful, and Khurshid lost 1,500 men. Rustum Bey, Governor of Kordofan under Khurshid, had rather more success, conducting slaving expeditions in the west. In January 1830, he led an expedition which took 1,400 captives. He selected 1,000 young males from among them and sent them to Egypt. in 1832, a similar expedition by Rustum yielded another 1,500 captives, who were recruited for the army. Khurshid's successor as Governor General, Ahmed Pasha, found a more economical way of recruiting slaves. Instead of raiding to fill the gaps in his black regiments, he imposed a new tax whereby each taxable individual was obliged to buy and hand over one or more slaves. Governor General Mūsā Pasha Ḥamdī (1862–1865) combined the two practices, requiring shaykhs and chieftains to supply him with specified numbers of slaves, and personally leading raids to capture others when this proved insufficient. Under the reign of the Khedive Abbas I (1848–1854), each local shaykh or chieftain was required to supply the government with a specific number of men as part of their annual taxes. In 1859 his successor Muhammad Sa'id (1854–1863) ordered the formation of a personal bodyguard of black soldiers, and slaves continued to be taken mainly for the Sudanese regiments and for this bodyguard even after the official prohibition of the slave trade. In 1852, the Egyptian army in Sudan was 18,000 strong, and by 1865 it had increased to over 27,000. The bulk of the Egyptian occupation forces in Sudan were either slaves, or voluntarily recruited from within the country. The officers and non commissioned officers were 'Turks' (meaning Turkish speaking, whether Turkish, Albanian, Greek, Slavic or Arab) and Egyptians, although in later years some trusted Sudanese of long service were promoted to the rank of corporal and sergeant, and indeed, under Khurshid, to commissioned officer ranks. Occasionally, Sudanese slave troops were used outside Sudan. In 1835, Kurshid received orders to raise two black regiments for service in Arabia against the Wahhabi insurgents. In 1863, French Emperor Napoleon III asked Muhammad Sa'id to lend him a Sudanese regiment to fight in the humid, malarial climate of Veracruz in support of Mexican Emperor Maximilian I. In January 1863, 447 Sudanese troops sailed from Alexandria. They proved to be excellent fighters against the Mexican rebels, and endured the climate much better than Europeans. An exceptional case of a Sudanese slave who ended up fighting outside his homeland was Michele Amatore, probably from the Nuba Mountains, who joined the Bersaglieri regiment of the Piedmontese army in 1848.

Аумақтық кеңейту

Мысырлықтар өздерінің аймақтарын біртіндеп кеңейтті. Олар оңтүстікке қарай Ақ Ніл бойымен ілгерілеп, 1828 жылы Фашодаға жетті. Батыста мысырлықтар Дарфур шекарасына жетті. Қызыл теңіз порттары Суакин мен Масава олардың бақылауына көшті. 1838 жылы Мұхаммед Әли Суданға келді. Ол Ақ және Көк Ніл бойында алтын іздеу үшін арнайы экспедициялар ұйымдастырды. 1840 жылы Кассала және Така аймақтары Мысырдың иелігіне қосылды. 1831 жылы Хуршид-паша 6000 сарбаздық күшпен шығысқа қарай Хадендоаға шабуыл жасады. Ол Атбара өзенін Куз-Раджаб тұсында кесіп өтті, бірақ Хадендоа мысырлықтарды орманға тосқауылға түсірді, нәтижесінде олар барлық атты әскерін жоғалтты. Жаяу әскер Хартумға қайтып келді, алдымен артиллериясын жоғалтып, кейін қалпына келтірді. Барлығы Мысырлықтар 1500 сарбазды жоғалтты. Дегенмен, 1832 жылы Галлабат қаласы Хуршидке бағынды.

1837 жылы Мысырлық салық жинаушылар Суданда эфиопиялық дін қызметкерін өлтірді. Бұл шара 20 мыңға жуық эфиопиялық әскерді Судан жазығына аттандырды. Эль-Гадарифтің шығысындағы 300 сарбаздық Мысыр гарнизоны 600 қатарлы әскермен, 400 берберлік жалдамалы әскермен және 200 шайқиялық атты әскермен күшейтілді. Мысырлық қолбасшы әскери тәжірибесі жоқ азамат болды, нәтижесінде эфиопиялықтар оңай жеңіске жетіп, кейін шегінді.