Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мысырлық ғалым, тарихшы және жылнамашы (1753-1825) Абд әл-Рахман әл-Жабарти (1753–1825) (عبد الرحمن الجبرتي), толық аты: Абд әл-Рахман бин Хасан бин Бурхан әд-Дин әл-Жабарти (عبد الرحمن بن حسن بن برهان الدين الجبرتي), көбінесе Аль-Жабарти деп аталады, өмірінің көп бөлігін Каирде өткізген сомалилік египеттік ғалым және тарихшы.
Egyptian scholar, historian and chronicler (1753 1825)
Abd al Rahman al Jabarti (1753–1825) (عبد الرحمن الجبرتي), full name: Abd al Rahman bin Hasan bin Burhan al Din al Jabarti (عبد الرحمن بن حسن بن برهان الدين الجبرتي), often simply known as Al Jabarti, was a Somali Egyptian scholar and historian who spent most of his life in Cairo.
Өмірбаян
Әл-Жабартидің өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Франц Штайнердің айтуынша, ол Мысырдың солтүстік Бехера провинциясындағы Телл-аль-Габарти ауылында дүниеге келген. Абдулкадер Салех әл-Жабартинің Қайрода туғанын мәлімдейді. Әл-Жабарти мысырлық ғалымдар мен саяси элитамен байланысы бар уламалардың белгілі отбасында өмірге келген. Әл-Жабартидің әкесі Хасан әл-Жабарти, Каирде білімді және өте құрметті адам болған. Хасан Әл-Жабартидің 18 ғасырдың ортасында Зейладан Каирге келгені айтылады. Әл-Жабарти отбасының этникалық құрамы сомалилықтардан тұрады. Оның жазбаларында, оның есімі "жетінші буынға дейінгі атасы" Абд әл-Рахманнан шыққан, ол отбасының ең ерте белгілі мүшесі болған. Ескі Абд әл-Рахман Джабарадан (Африка мүйізінде орналасқан). Осының нәтижесінде Әл-Жабарти Каирдегі Әл-Азхар университетінде шейх болып оқыды. Отбасылық байланыстары арқасында Әл-Жабарти Мысыр тарихы туралы жазу шешіміне ықпал еткен белгілі ғалымдар әл-Муради мен әл-Муртадаға қол жеткізді. Ол жергілікті оқиғаларды ай сайын жазып, содан өзінің ең танымал үш еңбегін жинақтады. Осы еңбектердің соңғысы және ең ұзыны, араб тілінде Aja'ib al athar fi al tarajim wal akhbar (عجائب الاَثار في التراجم والاخبار) деп аталады, ол ағылшын тілінде әдетте Әл-Жабартидің Мысыр тарихы деп аталады, ал кейде – «Өмірбаяндар мен оқиғалардың керемет жинағы» деп аударылады. Наполеонның басып алуы және Мұхаммед Әлидің билікті басып алуы туралы куәгерліктердің арқасында бұл еңбек әлемге әйгілі тарихи мәтінге айналды. Француз экспедициясы мен оккупациясы туралы оның хроникасынан алынған үзінділер ағылшын тілінде «Египеттегі Наполеон» атты жеке том ретінде жарияланды. Ол француз оккупациясымен бірге келген жаңашылдық толқынының маңыздылығын сезінген алғашқы мұсылмандардың бірі болды, ал Батыс пен исламдық білім арасындағы айырмашылық оны қатты ойландырды. Әл-Жабарти француз оккупанттарының озық әскери технологиясы, материалдық ғылымдары мен мәдени құндылықтарына куә болғанда қатаң және консервативті ұстанымды сақтады. Ол француз революциясының теңдік, бостандық және әділдік сияқты республикалық идеяларын жек көріп, Вахи (Ислам аяны) Еуропалық рационализмнен жоғары тұруын қатыстыра айтты. Еуропалықтардың кейбір салалардағы жетістіктерін мойындағанмен, Әл-Жабарти исламның Батыс үстінен жеңіске жететініне сенді және өзінің еңбектері арқылы исламның қуатын қайта жаңғыртуға шақырып, үгіт жүргізді. Жазбаларында француз басқыншыларына деген күшті наразылығын білдірген Әл-Жабарти Құдайға дұға етіп: «Олардың тілдерін ұйытушылықпен тоқтатып, ақыл-ойыларын шатастырып, демдерін кесіп қой» деді.
Little is known of al Jabarti's life. According to Franz Steiner, he was born in the village of Tell al Gabarti in the northern Delta province of Beheira, Egypt. Abdulkader Saleh asserts that al Jabarti was instead born in Cairo. Al Jabarti was born into a prominent family of ulama with ties to the Egyptian scholarly and political elite. Al Jabarti's father was Hassan Al Jabarti, a learned and highly venerated man in Cairo. It is believed that Hassan Al Jabarti travelled from Zeila to Cairo during the mid 18th century. Al Jabarti's family was of ethnically Somali background. According to his writings, his name comes from his "seventh degree grandfather," Abd al Rahman, who was the earliest member of his family known to him. The older Abd al Rahman was from the Jabarah (located in the Horn of Africa). As a result, al Jabarti was trained as a Sheikh at the Al Azhar University in Cairo. Through his family ties, al Jabarti gained access to prominent scholars al Muradi and al Murtada, both of whom influenced his decision to write about Egyptian history. He began keeping a monthly chronicle of local events, from which he compiled his three most famous works. The last and lengthiest of these documents, in Arabic Aja'ib al athar fi al tarajim wal akhbar (عجائب الاَثار في التراجم والاخبار), which is generally known in English simply as Al Jabarti's History of Egypt, and sometimes as The Marvellous Compositions of Biographies and Events, became a world famous historical text by virtue of its eyewitness accounts of Napoleon's invasion and Muhammad Ali's seizure of power. The entries from his chronicle dealing with the French expedition and occupation have been excerpted and compiled in English as a separate volume entitled Napoleon in Egypt. He was one of the first Muslims to realise the significance of the wave of modernity that accompanied the French occupation, and the gulf that existed between Western and Islamic knowledge "shocked him profoundly". Jabarti maintained a strict, puritanical tone in his reaction to his witnessing of the advanced military technology, material sciences and cultural values of the French occupiers. He abhorred the Republican ideas of the French revolution such as egalitarianism, liberty and equality; insisting on the supremacy of Wahy (Islamic Revelation) over European rationalism. Although he had acknowledged the advances made by Europeans in certain fields, Jabarti firmly believed in the eventual triumph of Islam over the West and advocated the restoration of Islamic prowess through his works. Expressing a strong revulsion against the French occupiers in his writings, Jabarti famously prayed for God to:"strike their tongues with dumbness confound their intelligence, and cause their breath to cease"
Шығармалары
Әл-Жабарти үш еңбегімен танымал: 1798 жылдың соңында аяқталған Tarikh muddat al faransis bi misr (Египеттегі француз оккупациясының тарихы); 1801 жылдың желтоқсанында аяқталған Mazhar al taqdis bi zawal dawlat al faransis (Француз қоғамының құлдырауындағы құдайға адалдықты көрсету) және ‘Aja’ib al athar fi’t tarajim wa’l akhbar (Өмірбаян мен оқиғалардың керемет жинағы), бұл еңбектерінен әлдеқайда ұзақ және оның алғашқы екі еңбегінің элементтерін қамтиды. "Египеттегі француз оккупациясының тарихы" еңбегінде француздардың үш жылдық оккупациясының алғашқы жеті айы баяндалған. Бұл еңбекте Әл-Жабарти нақты оқиғаларды баяндаумен қатар, француздардың әлеуметтік және моральдық жемқорлығын сынап, француз жарияланымдарындағы тілдік қателерді кеңінен түзетеді және жауапсыз шабуылға қатысты ашу-ызасын білдіреді. Оның екінші еңбегі – "Француз қоғамының құлдырауындағы құдайға адалдықты көрсету" – қалған екі еңбегіне қарағанда кем танымал. "Өмірбаян мен оқиғалардың керемет жинағы" Әл-Жабартидің ең танымал және ең ұзын еңбегі болып табылады. Бұл еңбек 1688 жылдан 1821 жылға дейінгі Египет тарихын қамтиды, бірақ Мұхаммед Әли Пашаның реформаларына және басқа да даулы сын-пікірлеріне байланысты 1870 жылы Египетте тыйым салынды. 1870-ші жылдардың соңында оның кітабына қойылған тыйым алынып тасталды, ал ол 1878 жылы Александрияның "Миср" газетінде бөлек таралымдармен, ал 1880 жылы "Булак" баспасында толықтай жарық көрді.
Al Jabarti is known for three works: Tarikh muddat al faransis bi misr (The History of the Period of the French Occupation in Egypt), completed in late 1798; Mazhar al taqdis bi zawal dawlat al faransis (Demonstration of Piety in the Demise of French Society), completed in December 1801; and ‘Aja’ib al athar fi’t tarajim wa’l akhbar (The Marvellous Compositions of Biographies and Events), which was much longer and comprised elements from his first two works. The History of the French Occupation in Egypt chronicles the first seven months of the three year occupation of Egypt by the French. In this work, in addition to chronicling factual events, al Jabarti criticises the social and moral depravity of the French, embarks on an extensive correction of the grammar in the French Proclamation, and expresses general feelings of anger towards the invasion. His second work, Demonstration of Piety in the Demise of French Society, is much less well known than his other two. The Marvellous Compositions of Biographies and Events is by far al Jabarti's most famous work, as well as his longest. This work covers the history of Egypt from 1688 to 1821 but was banned in Egypt in 1870 due to its critical views about Muhammad Ali Pasha's reforms, among other controversial criticisms. Towards the end of the 1870s the ban on his book was lifted, and it was printed in part in 1878 by the press of Alexandria newspaper Misr, and in full in 1880 by the Bulak printing press.