Кіріспе

Мысырлық ғалым, тарихшы және жылнамашы (1753-1825) Абд әл-Рахман әл-Жабарти (1753–1825) (عبد الرحمن الجبرتي), толық аты: Абд әл-Рахман бин Хасан бин Бурхан әд-Дин әл-Жабарти (عبد الرحمن بن حسن بن برهان الدين الجبرتي), көбінесе Аль-Жабарти деп аталады, өмірінің көп бөлігін Каирде өткізген сомалилік египеттік ғалым және тарихшы.

Өмірбаян

Әл-Жабартидің өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Франц Штайнердің айтуынша, ол Мысырдың солтүстік Бехера провинциясындағы Телл-аль-Габарти ауылында дүниеге келген. Абдулкадер Салех әл-Жабартинің Қайрода туғанын мәлімдейді. Әл-Жабарти мысырлық ғалымдар мен саяси элитамен байланысы бар уламалардың белгілі отбасында өмірге келген. Әл-Жабартидің әкесі Хасан әл-Жабарти, Каирде білімді және өте құрметті адам болған. Хасан Әл-Жабартидің 18 ғасырдың ортасында Зейладан Каирге келгені айтылады. Әл-Жабарти отбасының этникалық құрамы сомалилықтардан тұрады. Оның жазбаларында, оның есімі "жетінші буынға дейінгі атасы" Абд әл-Рахманнан шыққан, ол отбасының ең ерте белгілі мүшесі болған. Ескі Абд әл-Рахман Джабарадан (Африка мүйізінде орналасқан). Осының нәтижесінде Әл-Жабарти Каирдегі Әл-Азхар университетінде шейх болып оқыды. Отбасылық байланыстары арқасында Әл-Жабарти Мысыр тарихы туралы жазу шешіміне ықпал еткен белгілі ғалымдар әл-Муради мен әл-Муртадаға қол жеткізді. Ол жергілікті оқиғаларды ай сайын жазып, содан өзінің ең танымал үш еңбегін жинақтады. Осы еңбектердің соңғысы және ең ұзыны, араб тілінде Aja'ib al athar fi al tarajim wal akhbar (عجائب الاَثار في التراجم والاخبار) деп аталады, ол ағылшын тілінде әдетте Әл-Жабартидің Мысыр тарихы деп аталады, ал кейде – «Өмірбаяндар мен оқиғалардың керемет жинағы» деп аударылады. Наполеонның басып алуы және Мұхаммед Әлидің билікті басып алуы туралы куәгерліктердің арқасында бұл еңбек әлемге әйгілі тарихи мәтінге айналды. Француз экспедициясы мен оккупациясы туралы оның хроникасынан алынған үзінділер ағылшын тілінде «Египеттегі Наполеон» атты жеке том ретінде жарияланды. Ол француз оккупациясымен бірге келген жаңашылдық толқынының маңыздылығын сезінген алғашқы мұсылмандардың бірі болды, ал Батыс пен исламдық білім арасындағы айырмашылық оны қатты ойландырды. Әл-Жабарти француз оккупанттарының озық әскери технологиясы, материалдық ғылымдары мен мәдени құндылықтарына куә болғанда қатаң және консервативті ұстанымды сақтады. Ол француз революциясының теңдік, бостандық және әділдік сияқты республикалық идеяларын жек көріп, Вахи (Ислам аяны) Еуропалық рационализмнен жоғары тұруын қатыстыра айтты. Еуропалықтардың кейбір салалардағы жетістіктерін мойындағанмен, Әл-Жабарти исламның Батыс үстінен жеңіске жететініне сенді және өзінің еңбектері арқылы исламның қуатын қайта жаңғыртуға шақырып, үгіт жүргізді. Жазбаларында француз басқыншыларына деген күшті наразылығын білдірген Әл-Жабарти Құдайға дұға етіп: «Олардың тілдерін ұйытушылықпен тоқтатып, ақыл-ойыларын шатастырып, демдерін кесіп қой» деді.

Шығармалары

Әл-Жабарти үш еңбегімен танымал: 1798 жылдың соңында аяқталған Tarikh muddat al faransis bi misr (Египеттегі француз оккупациясының тарихы); 1801 жылдың желтоқсанында аяқталған Mazhar al taqdis bi zawal dawlat al faransis (Француз қоғамының құлдырауындағы құдайға адалдықты көрсету) және ‘Aja’ib al athar fi’t tarajim wa’l akhbar (Өмірбаян мен оқиғалардың керемет жинағы), бұл еңбектерінен әлдеқайда ұзақ және оның алғашқы екі еңбегінің элементтерін қамтиды. "Египеттегі француз оккупациясының тарихы" еңбегінде француздардың үш жылдық оккупациясының алғашқы жеті айы баяндалған. Бұл еңбекте Әл-Жабарти нақты оқиғаларды баяндаумен қатар, француздардың әлеуметтік және моральдық жемқорлығын сынап, француз жарияланымдарындағы тілдік қателерді кеңінен түзетеді және жауапсыз шабуылға қатысты ашу-ызасын білдіреді. Оның екінші еңбегі – "Француз қоғамының құлдырауындағы құдайға адалдықты көрсету" – қалған екі еңбегіне қарағанда кем танымал. "Өмірбаян мен оқиғалардың керемет жинағы" Әл-Жабартидің ең танымал және ең ұзын еңбегі болып табылады. Бұл еңбек 1688 жылдан 1821 жылға дейінгі Египет тарихын қамтиды, бірақ Мұхаммед Әли Пашаның реформаларына және басқа да даулы сын-пікірлеріне байланысты 1870 жылы Египетте тыйым салынды. 1870-ші жылдардың соңында оның кітабына қойылған тыйым алынып тасталды, ал ол 1878 жылы Александрияның "Миср" газетінде бөлек таралымдармен, ал 1880 жылы "Булак" баспасында толықтай жарық көрді.